Mahābhārata (critical edition) 8.54

संजय उवाच अथ त्व् इदानीं तुमुले विमर्दे; द्विषद्भिर् एको बहुभिः समावृतः महाभये सारथिम् इत्य् उवाच; भीमश् चमूं वारयन् धार्तराष्ट्रीम् त्वं सारथे याहि जवेन वाहैर्; नयाम्य् एतान् धार्तराष्ट्रान् यमाय

saṃjaya uvāca atha tv idānīṃ tumule vimarde; dviṣadbhir eko bahubhiḥ samāvṛtaḥ mahābhaye sārathim ity uvāca; bhīmaś camūṃ vārayan dhārtarāṣṭrīm tvaṃ sārathe yāhi javena vāhair; nayāmy etān dhārtarāṣṭrān yamāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचोदितो भीमसेनेन चैवं; स सारथिः पुत्रबलं त्वदीयम् प्रायात् ततः सारथिर् उग्रवेगो; यतो भीमस् तद् बलं गन्तुम् ऐच्छत्

saṃcodito bhīmasenena caivaṃ; sa sārathiḥ putrabalaṃ tvadīyam prāyāt tataḥ sārathir ugravego; yato bhīmas tad balaṃ gantum aicchat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽपरे नागरथाश्वपत्तिभिः; प्रत्युद्ययुः कुरवस् तं समन्तात् भीमस्य वाहाग्र्यम् उदारवेगं; समन्ततो बाणगणैर् निजघ्नुः

tato 'pare nāgarathāśvapattibhiḥ; pratyudyayuḥ kuravas taṃ samantāt bhīmasya vāhāgryam udāravegaṃ; samantato bāṇagaṇair nijaghnuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शरान् आपततो महात्मा; चिच्छेद बाणैस् तपनीयपुङ्खैः ते वै निपेतुस् तपनीयपुङ्खा; द्विधा त्रिधा भीमशरैर् निकृत्ताः

tataḥ śarān āpatato mahātmā; ciccheda bāṇais tapanīyapuṅkhaiḥ te vai nipetus tapanīyapuṅkhā; dvidhā tridhā bhīmaśarair nikṛttāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो राजन् नागरथाश्वयूनां; भीमाहतानां तव राजमध्ये घोरो निनादः प्रबभौ नरेन्द्र; वज्राहतानाम् इव पर्वतानाम्

tato rājan nāgarathāśvayūnāṃ; bhīmāhatānāṃ tava rājamadhye ghoro ninādaḥ prababhau narendra; vajrāhatānām iva parvatānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वध्यमानाश् च नरेन्द्रमुख्या; निर्भिन्ना वै भीमसेनप्रवेकैः भीमं समन्तात् समरे ऽध्यरोहन्; वृक्षं शकुन्ता इव पुष्पहेतोः

te vadhyamānāś ca narendramukhyā; nirbhinnā vai bhīmasenapravekaiḥ bhīmaṃ samantāt samare 'dhyarohan; vṛkṣaṃ śakuntā iva puṣpahetoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽभिपातं तव सैन्यमध्ये; प्रादुश्चक्रे वेगम् इवात्तवेगः यथान्तकाले क्षपयन् दिधक्षुर्; भूतान्तकृत्काल इवात्तदण्डः

tato 'bhipātaṃ tava sainyamadhye; prāduścakre vegam ivāttavegaḥ yathāntakāle kṣapayan didhakṣur; bhūtāntakṛtkāla ivāttadaṇḍaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यातिवेगस्य रणे ऽतिवेगं; नाशक्नुवन् धारयितुं त्वदीयाः व्यात्ताननस्यापततो यथैव; कालस्य काले हरतः प्रजा वै

tasyātivegasya raṇe 'tivegaṃ; nāśaknuvan dhārayituṃ tvadīyāḥ vyāttānanasyāpatato yathaiva; kālasya kāle harataḥ prajā vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो बलं भारत भारतानां; प्रदह्यमानं समरे महात्मन् भीतं दिशो ऽकीर्यत भीमनुन्नं; महानिलेनाभ्रगणो यथैव

tato balaṃ bhārata bhāratānāṃ; pradahyamānaṃ samare mahātman bhītaṃ diśo 'kīryata bhīmanunnaṃ; mahānilenābhragaṇo yathaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो धीमान् सारथिम् अब्रवीद् बली; स भीमसेनः पुनर् एव हृष्टः सूताभिजानीहि परान् स्वकान् वा; रथान् ध्वजांश् चापततः समेतान् युध्यन्न् अहं नाभिजानामि किं चिन्; मा सैन्यं स्वं छादयिष्ये पृषत्कैः

tato dhīmān sārathim abravīd balī; sa bhīmasenaḥ punar eva hṛṣṭaḥ sūtābhijānīhi parān svakān vā; rathān dhvajāṃś cāpatataḥ sametān yudhyann ahaṃ nābhijānāmi kiṃ cin; mā sainyaṃ svaṃ chādayiṣye pṛṣatkaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरीन् विशोकाभिनिरीक्ष्य सर्वतो; मनस् तु चिन्ता प्रदुनोति मे भृशम् राजातुरो नागमद् यत् किरीटी; बहूनि दुःखान्य् अभिजातो ऽस्मि सूत

arīn viśokābhinirīkṣya sarvato; manas tu cintā pradunoti me bhṛśam rājāturo nāgamad yat kirīṭī; bahūni duḥkhāny abhijāto 'smi sūta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् दुःखं सारथे धर्मराजो; यन् मां हित्वा यातवाञ् शत्रुमध्ये नैनं जीवन् नापि जानाम्य् अजीवन्; बीभत्सुं वा तन् ममाद्यातिदुःखम्

etad duḥkhaṃ sārathe dharmarājo; yan māṃ hitvā yātavāñ śatrumadhye nainaṃ jīvan nāpi jānāmy ajīvan; bībhatsuṃ vā tan mamādyātiduḥkham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं द्विषत्सैन्यम् उदग्रकल्पं; विनाशयिष्ये परमप्रतीतः एतान् निहत्याजिमध्ये समेतान्; प्रीतो भविष्यामि सह त्वयाद्य

so 'haṃ dviṣatsainyam udagrakalpaṃ; vināśayiṣye paramapratītaḥ etān nihatyājimadhye sametān; prīto bhaviṣyāmi saha tvayādya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वांस् तूणीरान् मार्गणान् वान्ववेक्ष्य; किं शिष्टं स्यात् सायकानां रथे मे का वा जातिः किं प्रमाणं च तेषां; ज्ञात्वा व्यक्तं तन् ममाचक्ष्व सूत

sarvāṃs tūṇīrān mārgaṇān vānvavekṣya; kiṃ śiṣṭaṃ syāt sāyakānāṃ rathe me kā vā jātiḥ kiṃ pramāṇaṃ ca teṣāṃ; jñātvā vyaktaṃ tan mamācakṣva sūta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशोक उवाच षण्मार्गणानाम् अयुतानि वीर; क्षुराश् च भल्लाश् च तथायुताख्याः नाराचानां द्वे सहस्रे तु वीर; त्रीण्य् एव च प्रदराणां च पार्थ

viśoka uvāca ṣaṇmārgaṇānām ayutāni vīra; kṣurāś ca bhallāś ca tathāyutākhyāḥ nārācānāṃ dve sahasre tu vīra; trīṇy eva ca pradarāṇāṃ ca pārtha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्त्य् आयुधं पाण्डवेयावशिष्टं; न यद् वहेच् छकटं षड्गवीयम् एतद् विद्वन् मुञ्च सहस्रशो ऽपि; गदासिबाहुद्रविणं च ते ऽस्ति

asty āyudhaṃ pāṇḍaveyāvaśiṣṭaṃ; na yad vahec chakaṭaṃ ṣaḍgavīyam etad vidvan muñca sahasraśo 'pi; gadāsibāhudraviṇaṃ ca te 'sti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीम उवाच सूताद्येमं पश्य भीमप्रमुक्तैः; संभिन्दद्भिः पार्थिवान् आशुवेगैः उग्रैर् बाणैर् आहवं घोररूपं; नष्टादित्यं मृत्युलोकेन तुल्यम्

bhīma uvāca sūtādyemaṃ paśya bhīmapramuktaiḥ; saṃbhindadbhiḥ pārthivān āśuvegaiḥ ugrair bāṇair āhavaṃ ghorarūpaṃ; naṣṭādityaṃ mṛtyulokena tulyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यैव तद् विदितं पार्थिवानां; भविष्यति आकुमारं च सूत निमग्नो वा समरे भीमसेन; एकः कुरून् वा समरे विजेता

adyaiva tad viditaṃ pārthivānāṃ; bhaviṣyati ākumāraṃ ca sūta nimagno vā samare bhīmasena; ekaḥ kurūn vā samare vijetā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे संख्ये कुरवो निष्पतन्तु; मां वा लोकाः कीर्तयन्त्व् आकुमारम् सर्वान् एकस् तान् अहं पातयिष्ये; ते वा सर्वे भीमसेनं तुदन्तु

sarve saṃkhye kuravo niṣpatantu; māṃ vā lokāḥ kīrtayantv ākumāram sarvān ekas tān ahaṃ pātayiṣye; te vā sarve bhīmasenaṃ tudantu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशास्तारः कर्म चाप्य् उत्तमं वा; तन् मे देवाः केवलं साधयन्तु आयात्व् इहाद्यार्जुनः शत्रुघाती; शक्रस् तूर्णं यज्ञ इवोपहूतः

āśāstāraḥ karma cāpy uttamaṃ vā; tan me devāḥ kevalaṃ sādhayantu āyātv ihādyārjunaḥ śatrughātī; śakras tūrṇaṃ yajña ivopahūtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईक्षस्वैतां भारतीं दीर्यमाणाम्; एते कस्माद् विद्रवन्ते नरेन्द्राः व्यक्तं धीमान् सव्यसाची नराग्र्यः; सैन्यं ह्य् एतच् छादयत्य् आशु बाणैः

īkṣasvaitāṃ bhāratīṃ dīryamāṇām; ete kasmād vidravante narendrāḥ vyaktaṃ dhīmān savyasācī narāgryaḥ; sainyaṃ hy etac chādayaty āśu bāṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्य ध्वजांश् च द्रवतो विशोक; नागान् हयान् पत्तिसंघांश् च संख्ये रथान् विशीर्णाञ् शरशक्तिताडितान्; पश्यस्वैतान् रथिनश् चैव सूत

paśya dhvajāṃś ca dravato viśoka; nāgān hayān pattisaṃghāṃś ca saṃkhye rathān viśīrṇāñ śaraśaktitāḍitān; paśyasvaitān rathinaś caiva sūta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपूर्यते कौरवी चाप्य् अभीक्ष्णं; सेना ह्य् असौ सुभृशं हन्यमाना धनंजयस्याशनितुल्यवेगैर्; ग्रस्ता शरैर् बर्हिसुवर्णवाजैः

āpūryate kauravī cāpy abhīkṣṇaṃ; senā hy asau subhṛśaṃ hanyamānā dhanaṃjayasyāśanitulyavegair; grastā śarair barhisuvarṇavājaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते द्रवन्ति स्म रथाश्वनागाः; पदातिसंघान् अवमर्दयन्तः संमुह्यमानाः कौरवाः सर्व एव; द्रवन्ति नागा इव दावभीताः हाहाकृताश् चैव रणे विशोक; मुञ्चन्ति नादान् विपुलान् गजेन्द्राः

ete dravanti sma rathāśvanāgāḥ; padātisaṃghān avamardayantaḥ saṃmuhyamānāḥ kauravāḥ sarva eva; dravanti nāgā iva dāvabhītāḥ hāhākṛtāś caiva raṇe viśoka; muñcanti nādān vipulān gajendrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशोक उवाच सर्वे कामाः पाण्डव ते समृद्धाः; कपिध्वजो दृश्यते हस्तिसैन्ये नीलाद् धनाद् विद्युतम् उच्चरन्तीं; तथापश्यं विस्फुरद् वै धनुस् तत्

viśoka uvāca sarve kāmāḥ pāṇḍava te samṛddhāḥ; kapidhvajo dṛśyate hastisainye nīlād dhanād vidyutam uccarantīṃ; tathāpaśyaṃ visphurad vai dhanus tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपिर् ह्य् असौ वीक्ष्यते सर्वतो वै; ध्वजाग्रम् आरुह्य धनंजयस्य दिवाकराभो मणिर् एष दिव्यो; विभ्राजते चैव किरीटसंस्थः

kapir hy asau vīkṣyate sarvato vai; dhvajāgram āruhya dhanaṃjayasya divākarābho maṇir eṣa divyo; vibhrājate caiva kirīṭasaṃsthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वे भीमं पाण्डुराभ्रप्रकाशं; पश्येमं त्वं देवदत्तं सुघोषम् अभीशुहस्तस्य जनार्दनस्य; विगाहमानस्य चमूं परेषाम्

pārśve bhīmaṃ pāṇḍurābhraprakāśaṃ; paśyemaṃ tvaṃ devadattaṃ sughoṣam abhīśuhastasya janārdanasya; vigāhamānasya camūṃ pareṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रविप्रभं वज्रनाभं क्षुरान्तं; पार्श्वे स्थितं पश्य जनार्दनस्य चक्रं यशो वर्धयत् केशवस्य; सदार्चितं यदुभिः पश्य वीर

raviprabhaṃ vajranābhaṃ kṣurāntaṃ; pārśve sthitaṃ paśya janārdanasya cakraṃ yaśo vardhayat keśavasya; sadārcitaṃ yadubhiḥ paśya vīra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीम उवाच ददामि ते ग्रामवरांश् चतुर्दश; प्रियाख्याने सारथे सुप्रसन्नः दसीशतं चापि रथांश् च विंशतिं; यद् अर्जुनं वेदयसे विशोक

bhīma uvāca dadāmi te grāmavarāṃś caturdaśa; priyākhyāne sārathe suprasannaḥ dasīśataṃ cāpi rathāṃś ca viṃśatiṃ; yad arjunaṃ vedayase viśoka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.