Mahābhārata (critical edition) 8.64

संजय उवाच तद् देवनागासुरसिद्धसंघैर्; गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैः ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं; बभौ वियद् विस्मयनीयरूपम्

saṃjaya uvāca tad devanāgāsurasiddhasaṃghair; gandharvayakṣāpsarasāṃ ca saṃghaiḥ brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṃ; babhau viyad vismayanīyarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानद्यमानं निनदैर् मनोज्ञैर्; वादित्रगीतस्तुतिभिश् च नृत्तैः सर्वे ऽन्तरिक्षे ददृशुर् मनुष्याः; खस्थांश् च तान् विस्मयनीयरूपान्

nānadyamānaṃ ninadair manojñair; vāditragītastutibhiś ca nṛttaiḥ sarve 'ntarikṣe dadṛśur manuṣyāḥ; khasthāṃś ca tān vismayanīyarūpān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा; वादित्रपत्रायुधसिंहनादैः निनादयन्तो वसुधां दिशश् च; स्वनेन सर्वे द्विषतो निजघ्नुः

tataḥ prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā; vāditrapatrāyudhasiṃhanādaiḥ ninādayanto vasudhāṃ diśaś ca; svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं; वरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम् अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं; रणाजिरं लोहितरक्तम् आबभौ

nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṃ; varāsiśaktyṛṣṭinipātaduḥsaham abhīrujuṣṭaṃ hatadehasaṃkulaṃ; raṇājiraṃ lohitaraktam ābabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रवृत्ते ऽस्त्रभृतां पराभवे; धनंजयश् चाधिरथिश् च सायकैः दिशश् च सैन्यं च शितैर् अजिह्मगैः; परस्परं प्रोर्णुवतुः स्म दंशितौ

tathā pravṛtte 'strabhṛtāṃ parābhave; dhanaṃjayaś cādhirathiś ca sāyakaiḥ diśaś ca sainyaṃ ca śitair ajihmagaiḥ; parasparaṃ prorṇuvatuḥ sma daṃśitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् त्वदीयाश् च परे च सायकैः; कृते ऽन्धकारे विविदुर् न किं चन भयात् तु ताव् एव रथौ समाश्रयंस्; तमोनुदौ खे प्रसृता इवांशवः

tatas tvadīyāś ca pare ca sāyakaiḥ; kṛte 'ndhakāre vividur na kiṃ cana bhayāt tu tāv eva rathau samāśrayaṃs; tamonudau khe prasṛtā ivāṃśavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्त्रम् अस्त्रेण परस्परस्य तौ; विधूय वाताव् इव पूर्वपश्चिमौ घनान्धकारे वितते तमोनुदौ; यथोदितौ तद्वद् अतीव रेजतुः

tato 'stram astreṇa parasparasya tau; vidhūya vātāv iva pūrvapaścimau ghanāndhakāre vitate tamonudau; yathoditau tadvad atīva rejatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चाभिमन्तव्यम् इति प्रचोदिताः; परे त्वदीयाश् च तदावतस्थिरे महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः; सुरासुरा वासवशम्बराव् इव

na cābhimantavyam iti pracoditāḥ; pare tvadīyāś ca tadāvatasthire mahārathau tau parivārya sarvataḥ; surāsurā vāsavaśambarāv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनैर्; निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैः ससिंहनादौ बभतुर् नरोत्तमौ; शशाङ्कसूर्याव् इव मेघसंप्लवे

mṛdaṅgabherīpaṇavānakasvanair; ninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ sasiṃhanādau babhatur narottamau; śaśāṅkasūryāv iva meghasaṃplave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाधनुर्मण्डलमध्यगाव् उभौ; सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौ दिधक्षमाणौ सचराचरं जगद्; युगास्तसूर्याव् इव दुःसहौ रणे

mahādhanurmaṇḍalamadhyagāv ubhau; suvarcasau bāṇasahasraraśminau didhakṣamāṇau sacarācaraṃ jagad; yugāstasūryāv iva duḥsahau raṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाव् अजेयाव् अहितान्तकाव् उभौ; जिघांसतुस् तौ कृतिनौ परस्परम् महाहवे वीरवरौ समीयतुर्; यथेन्द्रजम्भाव् इव कर्णपाण्डवौ

ubhāv ajeyāv ahitāntakāv ubhau; jighāṃsatus tau kṛtinau parasparam mahāhave vīravarau samīyatur; yathendrajambhāv iva karṇapāṇḍavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ; विमुञ्चमानाव् इषुभिर् भयानकैः नराश्वनागान् अमितौ निजघ्नतुः; परस्परं जघ्नतुर् उत्तमेषुभिः

tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau; vimuñcamānāv iṣubhir bhayānakaiḥ narāśvanāgān amitau nijaghnatuḥ; parasparaṃ jaghnatur uttameṣubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विसस्रुः पुनर् अर्दिताः शरैर्; नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः सनागपत्त्यश्वरथा दिशो गतास्; तथा यथा सिंहभयाद् वनौकसः

tato visasruḥ punar arditāḥ śarair; narottamābhyāṃ kurupāṇḍavāśrayāḥ sanāgapattyaśvarathā diśo gatās; tathā yathā siṃhabhayād vanaukasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तु दुर्योधनभोजसौबलाः; कृपश् च शारद्वतसूनुना सह महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ; शरैः शरीरान्तकरैर् अताडयन्

tatas tu duryodhanabhojasaubalāḥ; kṛpaś ca śāradvatasūnunā saha mahārathāḥ pañca dhanaṃjayācyutau; śaraiḥ śarīrāntakarair atāḍayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनूंषि तेषाम् इषुधीन् हयान् ध्वजान्; रथांश् च सूतांश् च धनंजयः शरैः समं च चिच्छेद पराभिनच् च ताञ्; शरोत्तमैर् द्वादशभिश् च सूतजम्

dhanūṃṣi teṣām iṣudhīn hayān dhvajān; rathāṃś ca sūtāṃś ca dhanaṃjayaḥ śaraiḥ samaṃ ca ciccheda parābhinac ca tāñ; śarottamair dvādaśabhiś ca sūtajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभ्यधावंस् त्वरिताः शतं रथाः; शतं च नागार्जुनम् आततायिनः शकास् तुखारा यवनाश् च सादिनः; सहैव काम्बोजवरैर् जिघांसवः

athābhyadhāvaṃs tvaritāḥ śataṃ rathāḥ; śataṃ ca nāgārjunam ātatāyinaḥ śakās tukhārā yavanāś ca sādinaḥ; sahaiva kāmbojavarair jighāṃsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरायुधान् पाणिगतान् करैः सह; क्षुरैर् न्यकृन्तंस् त्वरिताः शिरांसि च हयांश् च नागांश् च रथांश् च युध्यतां; धनंजयः शत्रुगणं तम् अक्षिणोत्

varāyudhān pāṇigatān karaiḥ saha; kṣurair nyakṛntaṃs tvaritāḥ śirāṃsi ca hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca yudhyatāṃ; dhanaṃjayaḥ śatrugaṇaṃ tam akṣiṇot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिस्वनाः; ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः निपेतुर् अप्य् उत्तमपुष्पवृष्टयः; सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शिवाः

tato 'ntarikṣe suratūryanisvanāḥ; sasādhuvādā hṛṣitaiḥ samīritāḥ nipetur apy uttamapuṣpavṛṣṭayaḥ; surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं; समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर् नृप तवात्मजः सूतसुतश् च न व्यथां; न विस्मयं जग्मतुर् एकनिश्चयौ

tad adbhutaṃ devamanuṣyasākṣikaṃ; samīkṣya bhūtāni visiṣmiyur nṛpa tavātmajaḥ sūtasutaś ca na vyathāṃ; na vismayaṃ jagmatur ekaniścayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाब्रवीद् द्रोणसुतस् तवात्मजं; करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन् प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवैर्; अलं विरोधेन धिग् अस्तु विग्रहम्

athābravīd droṇasutas tavātmajaṃ; karaṃ kareṇa pratipīḍya sāntvayan prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavair; alaṃ virodhena dhig astu vigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतो गुरुर् ब्रह्मसमो महास्त्रवित्; तथैव भीष्मप्रमुखा नरर्षभाः अहं त्व् अवध्यो मम चापि मातुलः; प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश् चिरम्

hato gurur brahmasamo mahāstravit; tathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ ahaṃ tv avadhyo mama cāpi mātulaḥ; praśādhi rājyaṃ saha pāṇḍavaiś ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनंजयः स्थास्यति वारितो मया; जनार्दनो नैव विरोधम् इच्छति युधिष्ठिरो भूतहिते सदा रतो; वृकोदरस् तद्वशगस् तथा यमौ

dhanaṃjayaḥ sthāsyati vārito mayā; janārdano naiva virodham icchati yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato; vṛkodaras tadvaśagas tathā yamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया च पार्थैश् च परस्परेण; प्रजाः शिवं प्राप्नुयुर् इच्छति त्वयि व्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि पार्थिवा; निवृत्तवैराश् च भवन्तु सैनिकाः

tvayā ca pārthaiś ca paraspareṇa; prajāḥ śivaṃ prāpnuyur icchati tvayi vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā; nivṛttavairāś ca bhavantu sainikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चेद् वचः श्रोष्यसि मे नराधिप; ध्रुवं प्रतप्तासि हतो ऽरिभिर् युधि इदं च दृष्टं जगता सह त्वया; कृतं यद् एकेन किरीटमालिना यथा न कुर्याद् बलभिन्न चान्तको; न च प्रचेता भगवान् न यक्षराट्

na ced vacaḥ śroṣyasi me narādhipa; dhruvaṃ prataptāsi hato 'ribhir yudhi idaṃ ca dṛṣṭaṃ jagatā saha tvayā; kṛtaṃ yad ekena kirīṭamālinā yathā na kuryād balabhinna cāntako; na ca pracetā bhagavān na yakṣarāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽपि भूयांश् च गुणैर् धनंजयः; स चाभिपत्स्यत्य् अखिलं वचो मम तवानुयात्रां च तथा करिष्यति; प्रसीद राजञ् जगतः शमाय वै

ato 'pi bhūyāṃś ca guṇair dhanaṃjayaḥ; sa cābhipatsyaty akhilaṃ vaco mama tavānuyātrāṃ ca tathā kariṣyati; prasīda rājañ jagataḥ śamāya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममापि मानः परमः सदा त्वयि; ब्रवीम्य् अतस् त्वां परमाच् च सौहृदात् निवारयिष्यामि हि कर्णम् अप्य् अहं; यदा भवान् सप्रणयो भविष्यति

mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi; bravīmy atas tvāṃ paramāc ca sauhṛdāt nivārayiṣyāmi hi karṇam apy ahaṃ; yadā bhavān sapraṇayo bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणास्; तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम् प्रतापतश् चोपनतं चतुर्विधं; तद् अस्ति सर्वं त्वयि पाण्डवेषु च

vadanti mitraṃ sahajaṃ vicakṣaṇās; tathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam pratāpataś copanataṃ caturvidhaṃ; tad asti sarvaṃ tvayi pāṇḍaveṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निसर्गतस् ते तव वीर बान्धवाः; पुनश् च साम्ना च समाप्नुहि स्थिरम् त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रताम् इयुर्; ध्रुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा त्वम् आचर

nisargatas te tava vīra bāndhavāḥ; punaś ca sāmnā ca samāpnuhi sthiram tvayi prasanne yadi mitratām iyur; dhruvaṃ narendrendra tathā tvam ācara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एवम् उक्तः सुहृदा वचो हितं; विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत् यथा भवान् आह सखे तथैव तन्; ममापि च ज्ञापयतो वचः शृणु

sa evam uktaḥ suhṛdā vaco hitaṃ; vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt yathā bhavān āha sakhe tathaiva tan; mamāpi ca jñāpayato vacaḥ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निहत्य दुःशासनम् उक्तवान् बहु; प्रसह्य शार्दूलवद् एष दुर्मतिः वृकोदरस् तद् धृदये मम स्थितं; न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः

nihatya duḥśāsanam uktavān bahu; prasahya śārdūlavad eṣa durmatiḥ vṛkodaras tad dhṛdaye mama sthitaṃ; na tatparokṣaṃ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चापि कर्णं गुरुपुत्र संस्तवाद्; उपारमेत्य् अर्हसि वक्तुम् अच्युत श्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुनस्; तम् एष कर्णः प्रसभं हनिष्यति

na cāpi karṇaṃ guruputra saṃstavād; upāramety arhasi vaktum acyuta śrameṇa yukto mahatādya phalgunas; tam eṣa karṇaḥ prasabhaṃ haniṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् एवम् उक्त्वाभ्यनुनीय चासकृत्; तवात्मजः स्वान् अनुशास्ति सैनिकान् समाघ्नताभिद्रवताहितान् इमान्; सबाणशब्दान् किम् उ जोषम् आस्यते

tam evam uktvābhyanunīya cāsakṛt; tavātmajaḥ svān anuśāsti sainikān samāghnatābhidravatāhitān imān; sabāṇaśabdān kim u joṣam āsyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.