Library·Mahābhārata (critical edition)·9·9.31
धृतराष्ट्र उवाच एवं संतर्ज्यमानस् तु मम पुत्रो महीपतिः प्रकृत्या मन्युमान् वीरः कथम् आसीत् परंतपः
dhṛtarāṣṭra uvāca evaṃ saṃtarjyamānas tu mama putro mahīpatiḥ prakṛtyā manyumān vīraḥ katham āsīt paraṃtapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि संतर्जना तेन श्रुतपूर्वा कदा चन राजभावेन मान्यश् च सर्वलोकस्य सो ऽभवत्
na hi saṃtarjanā tena śrutapūrvā kadā cana rājabhāvena mānyaś ca sarvalokasya so 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं च पृथिवी सर्वा सम्लेच्छाटविका भृशम् प्रसादाद् ध्रियते यस्य प्रत्यक्षं तव संजय
iyaṃ ca pṛthivī sarvā samlecchāṭavikā bhṛśam prasādād dhriyate yasya pratyakṣaṃ tava saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तथा तर्ज्यमानस् तु पाण्डुपुत्रैर् विशेषतः विहीनश् च स्वकैर् भृत्यैर् निर्जने चावृतो भृशम्
sa tathā tarjyamānas tu pāṇḍuputrair viśeṣataḥ vihīnaś ca svakair bhṛtyair nirjane cāvṛto bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा स कटुका वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः किम् अब्रवीत् पाण्डवेयांस् तन् ममाचक्ष्व संजय
śrutvā sa kaṭukā vāco jayayuktāḥ punaḥ punaḥ kim abravīt pāṇḍaveyāṃs tan mamācakṣva saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच तर्ज्यमानस् तदा राजन्न् उदकस्थस् तवात्मजः युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भ्रातृभिः सहितेन ह
saṃjaya uvāca tarjyamānas tadā rājann udakasthas tavātmajaḥ yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा स कटुका वाचो विषमस्थो जनाधिपः दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः
śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥ dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सलिलान्तर्गतो राजा धुन्वन् हस्तौ पुनः पुनः मनश् चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत
salilāntargato rājā dhunvan hastau punaḥ punaḥ manaś cakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथवाहनाः अहम् एकः परिद्यूनो विरथो हतवाहनः
yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve sarathavāhanāḥ aham ekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्तशस्त्रै रथगतैर् बहुभिः परिवारितः कथम् एकः पदातिः सन्न् अशस्त्रो योद्धुम् उत्सहे
āttaśastrai rathagatair bahubhiḥ parivāritaḥ katham ekaḥ padātiḥ sann aśastro yoddhum utsahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैकेन तु मां यूयं योधयध्वं युधिष्ठिर न ह्य् एको बहुभिर् वीरैर् न्याय्यं योधयितुं युधि
ekaikena tu māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhira na hy eko bahubhir vīrair nyāyyaṃ yodhayituṃ yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतो विकवचः श्रान्तश् चापः समाश्रितः भृशं विक्षतगात्रश् च श्रान्तवाहनसैनिकः
viśeṣato vikavacaḥ śrāntaś cāpaḥ samāśritaḥ bhṛśaṃ vikṣatagātraś ca śrāntavāhanasainikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मे त्वत्तो भयं राजन् न च पार्थाद् वृकोदरात् फल्गुनाद् वासुदेवाद् वा पाञ्चालेभ्यो ऽथ वा पुनः
na me tvatto bhayaṃ rājan na ca pārthād vṛkodarāt phalgunād vāsudevād vā pāñcālebhyo 'tha vā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमाभ्यां युयुधानाद् वा ये चान्ये तव सैनिकाः एकः सर्वान् अहं क्रुद्धो न तान् योद्धुम् इहोत्सहे
yamābhyāṃ yuyudhānād vā ye cānye tava sainikāḥ ekaḥ sarvān ahaṃ kruddho na tān yoddhum ihotsahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्ममूला सतां कीर्तिर् मनुष्याणां जनाधिप धर्मं चैवेह कीर्तिं च पालयन् प्रब्रवीम्य् अहम्
dharmamūlā satāṃ kīrtir manuṣyāṇāṃ janādhipa dharmaṃ caiveha kīrtiṃ ca pālayan prabravīmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् उत्थाय वः सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे अन्वंशाभ्यागतान् सर्वान् ऋतून् संवत्सरो यथा
aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge anvaṃśābhyāgatān sarvān ṛtūn saṃvatsaro yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य वः सरथान् साश्वान् अशस्त्रो विरथो ऽपि सन् नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये तेजसा नाशयिष्यामि स्थिरीभवत पाण्डवाः
adya vaḥ sarathān sāśvān aśastro viratho 'pi san nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye tejasā nāśayiṣyāmi sthirībhavata pāṇḍavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यानृण्यं गमिष्यामि क्षत्रियाणां यशस्विनाम् बाह्लीकद्रोणभीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः
adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśasvinām bāhlīkadroṇabhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चोभयोः मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च
jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च
putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca mitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनृण्यम् अद्य गच्छामि हत्वा त्वां भ्रातृभिः सह एतावद् उक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः
ānṛṇyam adya gacchāmi hatvā tvāṃ bhrātṛbhiḥ saha etāvad uktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच दिष्ट्या त्वम् अपि जानीषे क्षत्रधर्मं सुयोधन दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर् युद्धायैव महाभुज
yudhiṣṭhira uvāca diṣṭyā tvam api jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhana diṣṭyā te vartate buddhir yuddhāyaiva mahābhuja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिष्ट्या शूरो ऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम् यस् त्वम् एको हि नः सर्वान् संयुगे योद्धुम् इच्छसि
diṣṭyā śūro 'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgaram yas tvam eko hi naḥ sarvān saṃyuge yoddhum icchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एक एकेन संगम्य यत् ते संमतम् आयुधम् तत् त्वम् आदाय युध्यस्व प्रेक्षकास् ते वयं स्थिताः
eka ekena saṃgamya yat te saṃmatam āyudham tat tvam ādāya yudhyasva prekṣakās te vayaṃ sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् इष्टं च ते कामं वीर भूयो ददाम्य् अहम् हत्वैकं भवतो राज्यं हतो वा स्वर्गम् आप्नुहि
ayam iṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham hatvaikaṃ bhavato rājyaṃ hato vā svargam āpnuhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन उवाच एकश् चेद् योद्धुम् आक्रन्दे वरो ऽद्य मम दीयते आयुधानाम् इयं चापि वृता त्वत्संमते गदा
duryodhana uvāca ekaś ced yoddhum ākrande varo 'dya mama dīyate āyudhānām iyaṃ cāpi vṛtā tvatsaṃmate gadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रातॄणां भवताम् एकः शक्यं मां यो ऽभिमन्यते पदातिर् गदया संख्ये स युध्यतु मया सह
bhrātṝṇāṃ bhavatām ekaḥ śakyaṃ māṃ yo 'bhimanyate padātir gadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे इदम् एकं गदायुद्धं भवत्व् अद्याद्भुतं महत्
vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade idam ekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatv adyādbhutaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नानाम् अपि पर्यायं कर्तुम् इच्छन्ति मानवाः युद्धानाम् अपि पर्यायो भवत्व् अनुमते तव
annānām api paryāyaṃ kartum icchanti mānavāḥ yuddhānām api paryāyo bhavatv anumate tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदया त्वां महाबाहो विजेष्यामि सहानुजम् पाञ्चालान् सृञ्जयांश् चैव ये चान्ये तव सैनिकाः
gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam pāñcālān sṛñjayāṃś caiva ye cānye tava sainikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारे मां योधय सुयोधन एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली
yudhiṣṭhira uvāca uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhana eka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषो भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः अद्य ते जीवितं नास्ति यद्य् अपि त्वं मनोजवः
puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ adya te jīvitaṃ nāsti yady api tvaṃ manojavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच एतत् स नरशार्दूलो नामृष्यत तवात्मजः सलिलान्तर्गतः श्वभ्रे महानाग इव श्वसन्
saṃjaya uvāca etat sa naraśārdūlo nāmṛṣyata tavātmajaḥ salilāntargataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथासौ वाक्प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः वाचं न ममृषे धीमान् उत्तमाश्वः कशाम् इव
tathāsau vākpratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ vācaṃ na mamṛṣe dhīmān uttamāśvaḥ kaśām iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संक्षोभ्य सलिलं वेगाद् गदाम् आदाय वीर्यवान् अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम् अन्तर्जलात् समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन्
saṃkṣobhya salilaṃ vegād gadām ādāya vīryavān adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām antarjalāt samuttasthau nāgendra iva niḥśvasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भित्त्वा स्तम्भितं तोयं स्कन्धे कृत्वायसीं गदाम् उदतिष्ठत पुत्रस् ते प्रतपन् रश्मिमान् इव
sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadām udatiṣṭhata putras te pratapan raśmimān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम् गदां परामृशद् धीमान् धार्तराष्ट्रो महाबलः
tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtām gadāṃ parāmṛśad dhīmān dhārtarāṣṭro mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गम् इव पर्वतम् प्रजानाम् इव संक्रुद्धं शूलपाणिम् अवस्थितम् सगदो भारतो भाति प्रतपन् भास्करो यथा
gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam prajānām iva saṃkruddhaṃ śūlapāṇim avasthitam sagado bhārato bhāti pratapan bhāskaro yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तम् अरिंदमम् मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तम् इवान्तकम्
tam uttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastam ariṃdamam menire sarvabhūtāni daṇḍahastam ivāntakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम् ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप
vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haram dadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः पाञ्चालाः पाण्डवेयाश् च ते ऽन्योन्यस्य तलान् ददुः
tam uttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca te 'nyonyasya talān daduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवहासं तु तं मत्वा पुत्रो दुर्योधनस् तव उद्वृत्य नयने क्रुद्धो दिधक्षुर् इव पाण्डवान्
avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanas tava udvṛtya nayane kruddho didhakṣur iva pāṇḍavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा संदष्टदशनच्छदः प्रत्युवाच ततस् तान् वै पाण्डवान् सहकेशवान्
triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭadaśanacchadaḥ pratyuvāca tatas tān vai pāṇḍavān sahakeśavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवहासस्य वो ऽस्याद्य प्रतिवक्तास्मि पाण्डवाः गमिष्यथ हताः सद्यः सपाञ्चाला यमक्षयम्
avahāsasya vo 'syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥ gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapāñcālā yamakṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्थितस् तु जलात् तस्मात् पुत्रो दुर्योधनस् तव अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः
utthitas tu jalāt tasmāt putro duryodhanas tava atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य शोणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम् शरीरं स्म तदा भाति स्रवन्न् इव महीधरः
tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam śarīraṃ sma tadā bhāti sravann iva mahīdharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः वैवस्वतम् इव क्रुद्धं किंकरोद्यतपाणिनम्
tam udyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ vaivasvatam iva kruddhaṃ kiṃkarodyatapāṇinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मेघनिनदो हर्षान् नदन्न् इव च गोवृषः आजुहाव ततः पार्थान् गदया युधि वीर्यवान्
sa meghaninado harṣān nadann iva ca govṛṣaḥ ājuhāva tataḥ pārthān gadayā yudhi vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधन उवाच एकैकेन च मां यूयम् आसीदत युधिष्ठिर न ह्य् एको बहुभिर् न्याय्यो वीर योधयितुं युधि
duryodhana uvāca ekaikena ca māṃ yūyam āsīdata yudhiṣṭhira na hy eko bahubhir nyāyyo vīra yodhayituṃ yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यस्तवर्मा विशेषेण श्रान्तश् चाप्सु परिप्लुतः भृशं विक्षतगात्रश् च हतवाहनसैनिकः
nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaś cāpsu pariplutaḥ bhṛśaṃ vikṣatagātraś ca hatavāhanasainikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच नाभूद् इयं तव प्रज्ञा कथम् एवं सुयोधन यदाभिमन्युं बहवो जघ्नुर् युधि महारथाः
yudhiṣṭhira uvāca nābhūd iyaṃ tava prajñā katham evaṃ suyodhana yadābhimanyuṃ bahavo jaghnur yudhi mahārathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान् यमयस्व च यच् चान्यद् अपि ते नास्ति तद् अप्य् आदत्स्व भारत इमम् एकं च ते कामं वीर भूयो ददाम्य् अहम्
āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajān yamayasva ca yac cānyad api te nāsti tad apy ādatsva bhārata imam ekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चानां पाण्डवेयानां येन योद्धुम् इहेच्छसि तं हत्वा वै भवान् राजा हतो वा स्वर्गम् आप्नुहि ऋते च जीविताद् वीर युद्धे किं कुर्म ते प्रियम्
pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yoddhum ihecchasi taṃ hatvā vai bhavān rājā hato vā svargam āpnuhi ṛte ca jīvitād vīra yuddhe kiṃ kurma te priyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच ततस् तव सुतो राजन् वर्म जग्राह काञ्चनम् विचित्रं च शिरस्त्राणं जाम्बूनदपरिष्कृतम्
saṃjaya uvāca tatas tava suto rājan varma jagrāha kāñcanam vicitraṃ ca śirastrāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽवबद्धशिरस्त्राणः शुभकाञ्चनवर्मभृत् रराज राजन् पुत्रस् ते काञ्चनः शैलराड् इव
so 'vabaddhaśirastrāṇaḥ śubhakāñcanavarmabhṛt rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संनद्धः स गदी राजन् सज्जः संग्राममूर्धनि अब्रवीत् पाण्डवान् सर्वान् पुत्रो दुर्योधनस् तव
saṃnaddhaḥ sa gadī rājan sajjaḥ saṃgrāmamūrdhani abravīt pāṇḍavān sarvān putro duryodhanas tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रातॄणां भवताम् एको युध्यतां गदया मया सहदेवेन वा योत्स्ये भीमेन नकुलेन वा
bhrātṝṇāṃ bhavatām eko yudhyatāṃ gadayā mayā sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वा फल्गुनेनाद्य त्वया वा भरतर्षभ योत्स्ये ऽहं संगरं प्राप्य विजेष्ये च रणाजिरे
atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha yotsye 'haṃ saṃgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् अद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमम् गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्टविनद्धया
aham adya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamam gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭavinaddhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदायुद्धे न मे कश् चित् सदृशो ऽस्तीति चिन्तय गदया वो हनिष्यामि सर्वान् एव समागतान् गृह्णातु स गदां यो वै युध्यते ऽद्य मया सह
gadāyuddhe na me kaś cit sadṛśo 'stīti cintaya gadayā vo haniṣyāmi sarvān eva samāgatān gṛhṇātu sa gadāṃ yo vai yudhyate 'dya mayā saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.