Library·Mahābhārata (critical edition)·9·9.36
वैशंपायन उवाच ततो विनशनं राजन्न् आजगाम हलायुधः शूद्राभीरान् प्रति द्वेषाद् यत्र नष्टा सरस्वती
vaiśaṃpāyana uvāca tato vinaśanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ śūdrābhīrān prati dveṣād yatra naṣṭā sarasvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात् सा भरतश्रेष्ठ द्वेषान् नष्टा सरस्वती तस्मात् तद् ऋषयो नित्यं प्राहुर् विनशनेति ह
yasmāt sā bharataśreṣṭha dveṣān naṣṭā sarasvatī tasmāt tad ṛṣayo nityaṃ prāhur vinaśaneti ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चाप्य् उपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः सुभूमिकं ततो ऽगच्छत् सरस्वत्यास् तटे वरे
tac cāpy upaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ subhūmikaṃ tato 'gacchat sarasvatyās taṭe vare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालम् अतन्द्रिताः क्रीडाभिर् विमलाभिश् च क्रीडन्ति विमलाननाः
tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālam atandritāḥ krīḍābhir vimalābhiś ca krīḍanti vimalānanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर अभिगच्छन्ति तत् तीर्थं पुण्यं ब्राह्मणसेवितम्
tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara abhigacchanti tat tīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇasevitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास् तथैवाप्सरसां गणाः समेत्य सहिता राजन् यथाप्राप्तं यथासुखम्
tatrādṛśyanta gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ sametya sahitā rājan yathāprāptaṃ yathāsukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मोदन्ति देवाश् च पितरश् च सवीरुधः पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः
tatra modanti devāś ca pitaraś ca savīrudhaḥ puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्रीडभूमिः सा राजंस् तासाम् अप्सरसां शुभा सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास् तटे वरे
ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃs tāsām apsarasāṃ śubhā subhūmiketi vikhyātā sarasvatyās taṭe vare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः श्रुत्वा गीतं च तद् दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम्
tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ śrutvā gītaṃ ca tad divyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छायाश् च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम् गन्धर्वाणां ततस् तीर्थम् आगच्छद् रोहिणीसुतः
chāyāś ca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasām gandharvāṇāṃ tatas tīrtham āgacchad rohiṇīsutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्वावसुमुखास् तत्र गन्धर्वास् तपसान्विताः नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम्
viśvāvasumukhās tatra gandharvās tapasānvitāḥ nṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanoramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा
tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasu ajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोजयित्वा द्विजान् कामैः संतर्प्य च महाधनैः प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश् च माधवः
bhojayitvā dvijān kāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥ prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaś ca mādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् गन्धर्वतीर्थाच् च महाबाहुर् अरिंदमः गर्गस्रोतो महातीर्थम् आजगामैककुण्डली
tasmād gandharvatīrthāc ca mahābāhur ariṃdamaḥ gargasroto mahātīrtham ājagāmaikakuṇḍalī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना कालज्ञानगतिश् चैव ज्योतिषां च व्यतिक्रमः
yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā kālajñānagatiś caiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पाता दारुणाश् चैव शुभाश् च जनमेजय सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना तस्य नाम्ना च तत् तीर्थं गर्गस्रोत इति स्मृतम्
utpātā dāruṇāś caiva śubhāś ca janamejaya sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ gargasrota iti smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र गर्गं महाभागम् ऋषयः सुव्रता नृप उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो
tatra gargaṃ mahābhāgam ṛṣayaḥ suvratā nṛpa upāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र गत्वा महाराज बलः श्वेतानुलेपनः विधिवद् धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्
tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ vidhivad dhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्चावचांस् तथा भक्ष्यान् द्विजेभ्यो विप्रदाय सः नीलवासास् ततो ऽगच्छच् छङ्खतीर्थं महायशाः
uccāvacāṃs tathā bhakṣyān dvijebhyo vipradāya saḥ nīlavāsās tato 'gacchac chaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापश्यन् महाशङ्खं महामेरुम् इवोच्छ्रितम् श्वेतपर्वतसंकाशम् ऋषिसंघैर् निषेवितम् सरस्वत्यास् तटे जातं नगं तालध्वजो बली
tatrāpaśyan mahāśaṅkhaṃ mahāmerum ivocchritam śvetaparvatasaṃkāśam ṛṣisaṃghair niṣevitam sarasvatyās taṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यक्षा विद्याधराश् चैव राक्षसाश् चामितौजसः पिशाचाश् चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः
yakṣā vidyādharāś caiva rākṣasāś cāmitaujasaḥ piśācāś cāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते सर्वे ह्य् अशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पतेः व्रतैश् च नियमैश् चैव काले काले स्म भुञ्जते
te sarve hy aśanaṃ tyaktvā phalaṃ tasya vanaspateḥ vrataiś ca niyamaiś caiva kāle kāle sma bhuñjate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तैश् च नियमैस् तैस् तैर् विचरन्तः पृथक् पृथक् अदृश्यमाना मनुजैर् व्यचरन् पुरुषर्षभ
prāptaiś ca niyamais tais tair vicarantaḥ pṛthak pṛthak adṛśyamānā manujair vyacaran puruṣarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ख्यातो नरपते लोके ऽस्मिन् स वनस्पतिः तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लोकविश्रुतम्
evaṃ khyāto narapate loke 'smin sa vanaspatiḥ tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिंश् च यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम् ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च
tasmiṃś ca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvinām tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयित्वा द्विजांश् चैव पूजितश् च तपोधनैः पुण्यं द्वैतवनं राजन्न् आजगाम हलायुधः
pūjayitvā dvijāṃś caiva pūjitaś ca tapodhanaiḥ puṇyaṃ dvaitavanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र गत्वा मुनीन् दृष्ट्वा नानावेषधरान् बलः आप्लुत्य सलिले चापि पूजयाम् आस वै द्विजान्
tatra gatvā munīn dṛṣṭvā nānāveṣadharān balaḥ āplutya salile cāpi pūjayām āsa vai dvijān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परिभोगान् सुपुष्कलान् ततः प्रायाद् बलो राजन् दक्षिणेन सरस्वतीम्
tathaiva dattvā viprebhyaḥ paribhogān supuṣkalān tataḥ prāyād balo rājan dakṣiṇena sarasvatīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा चैव महाबाहुर् नातिदूरं महायशाः धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थम् आगमद् अच्युतः
gatvā caiva mahābāhur nātidūraṃ mahāyaśāḥ dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrtham āgamad acyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम् महाद्युतेर् महाराज बहुभिः पन्नगैर् वृतम् यत्रासन्न् ऋषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश
yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanam mahādyuter mahārāja bahubhiḥ pannagair vṛtam yatrāsann ṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् सर्वपन्नगराजानम् अभ्यषिञ्चन् यथाविधि पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न स्म कौरव
yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamam sarvapannagarājānam abhyaṣiñcan yathāvidhi pannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma kaurava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान् प्रायात् प्राचीं दिशं राजन् दीप्यमानः स्वतेजसा
tatrāpi vidhivad dattvā viprebhyo ratnasaṃcayān prāyāt prācīṃ diśaṃ rājan dīpyamānaḥ svatejasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्लुत्य बहुशो हृष्टस् तेषु तीर्थेषु लाङ्गली दत्त्वा वसु द्विजातिभ्यो जगामाति तपस्विनः
āplutya bahuśo hṛṣṭas teṣu tīrtheṣu lāṅgalī dattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रस्थान् ऋषिसंघांस् तान् अभिवाद्य हलायुधः ततो रामो ऽगमत् तीर्थम् ऋषिभिः सेवितं महत्
tatrasthān ṛṣisaṃghāṃs tān abhivādya halāyudhaḥ tato rāmo 'gamat tīrtham ṛṣibhiḥ sevitaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र भूयो निववृते प्राङ्मुखा वै सरस्वती ऋषीणां नैमिषेयाणाम् अवेक्षार्थं महात्मनाम्
yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatī ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇām avekṣārthaṃ mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली बभूव विस्मितो राजन् बलः श्वेतानुलेपनः
nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī babhūva vismito rājan balaḥ śvetānulepanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनमेजय उवाच कस्मात् सरस्वती ब्रह्मन् निवृत्ता प्राङ्मुखी ततः व्याख्यातुम् एतद् इच्छामि सर्वम् अध्वर्युसत्तम
janamejaya uvāca kasmāt sarasvatī brahman nivṛttā prāṅmukhī tataḥ vyākhyātum etad icchāmi sarvam adhvaryusattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मिंश् च कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दनः विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथम् एतद् द्विजोत्तम
kasmiṃś ca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ vinivṛttā saricchreṣṭhā katham etad dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैशंपायन उवाच पूर्वं कृतयुगे राजन् नैमिषेयास् तपस्विनः वर्तमाने सुबहुले सत्रे द्वादशवार्षिके ऋषयो बहवो राजंस् तत्र संप्रतिपेदिरे
vaiśaṃpāyana uvāca pūrvaṃ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ vartamāne subahule satre dvādaśavārṣike ṛṣayo bahavo rājaṃs tatra saṃpratipedire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उषित्वा च महाभागास् तस्मिन् सत्रे यथाविधि निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके आजग्मुर् ऋषयस् तत्र बहवस् तीर्थकारणात्
uṣitvā ca mahābhāgās tasmin satre yathāvidhi nivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśavārṣike ājagmur ṛṣayas tatra bahavas tīrthakāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणां बहुलत्वात् तु सरस्वत्या विशां पते तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा
ṛṣīṇāṃ bahulatvāt tu sarasvatyā viśāṃ pate tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्तपञ्चकं यावत् तावत् ते द्विजसत्तमाः तीर्थलोभान् नरव्याघ्र नद्यास् तीरं समाश्रिताः
samantapañcakaṃ yāvat tāvat te dvijasattamāḥ tīrthalobhān naravyāghra nadyās tīraṃ samāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम् स्वाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः
juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निहोत्रैस् ततस् तेषां हूयमानैर् महात्मनाम् अशोभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः
agnihotrais tatas teṣāṃ hūyamānair mahātmanām aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश् च तापसाः दन्तोलूखलिनश् चान्ये संप्रक्षालास् तथापरे
vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāś ca tāpasāḥ dantolūkhalinaś cānye saṃprakṣālās tathāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश् च तापसाः नानानियमयुक्ताश् च तथा स्थण्डिलशायिनः
vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāś ca tāpasāḥ nānāniyamayuktāś ca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसन् वै मुनयस् तत्र सरस्वत्याः समीपतः शोभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गाम् इव दिवौकसः
āsan vai munayas tatra sarasvatyāḥ samīpataḥ śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgām iva divaukasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पश्चात् समापेतुर् ऋषयः सत्रयाजिनः ते ऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः
tataḥ paścāt samāpetur ṛṣayaḥ satrayājinaḥ te 'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो यज्ञोपवीतैस् ते तत् तीर्थं निर्मिमाय वै जुहुवुश् चाग्निहोत्राणि चक्रुश् च विविधाः क्रियाः
tato yajñopavītais te tat tīrthaṃ nirmimāya vai juhuvuś cāgnihotrāṇi cakruś ca vividhāḥ kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तम् ऋषिसंघातं निराशं चिन्तयान्वितम् दर्शयाम् आस राजेन्द्र तेषाम् अर्थे सरस्वती
tatas tam ṛṣisaṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitam darśayām āsa rājendra teṣām arthe sarasvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कुञ्जान् बहून् कृत्वा संनिवृत्ता सरिद्वरा ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज् जनमेजय
tataḥ kuñjān bahūn kṛtvā saṃnivṛttā saridvarā ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyāj janamejaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषाम् अर्थे सरस्वती भूयः प्रतीच्यभिमुखी सुस्राव सरितां वरा
tato nivṛtya rājendra teṣām arthe sarasvatī bhūyaḥ pratīcyabhimukhī susrāva saritāṃ varā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमोघा गमनं कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्य् अहम् इत्य् अद्भुतं महच् चक्रे ततो राजन् महानदी
amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo vrajāmy aham ity adbhutaṃ mahac cakre tato rājan mahānadī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स कुञ्जो राजेन्द्र नैमिषेय इति स्मृतः कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः क्रियाः
evaṃ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smṛtaḥ kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कुञ्जान् बहून् दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम् बभूव विस्मयस् तत्र रामस्याथ महात्मनः
tatra kuñjān bahūn dṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīm babhūva vismayas tatra rāmasyātha mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद् यदुनन्दनः दत्त्वा दायान् द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च भक्ष्यं पेयं च विविधं ब्राह्मणान् प्रत्यपादयत्
upaspṛśya tu tatrāpi vidhivad yadunandanaḥ dattvā dāyān dvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca bhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ brāhmaṇān pratyapādayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रायाद् बलो राजन् पूज्यमानो द्विजातिभिः सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम्
tataḥ prāyād balo rājan pūjyamāno dvijātibhiḥ sarasvatītīrthavaraṃ nānādvijagaṇāyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बदरेङ्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्वत्थविभीतकैः पनसैश् च पलाशैश् च करीरैः पीलुभिस् तथा
badareṅgudakāśmaryaplakṣāśvatthavibhītakaiḥ panasaiś ca palāśaiś ca karīraiḥ pīlubhis tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरस्वतीतीररुहैर् बन्धनैः स्यन्दनैस् तथा परूषकवनैश् चैव बिल्वैर् आम्रातकैस् तथा
sarasvatītīraruhair bandhanaiḥ syandanais tathā parūṣakavanaiś caiva bilvair āmrātakais tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिमुक्तकषण्डैश् च पारिजातैश् च शोभितम् कदलीवनभूयिष्ठम् इष्टं कान्तं मनोरमम्
atimuktakaṣaṇḍaiś ca pārijātaiś ca śobhitam kadalīvanabhūyiṣṭham iṣṭaṃ kāntaṃ manoramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाय्वम्बुफलपर्णादैर् दन्तोलूखलिकैर् अपि तथाश्मकुट्टैर् वानेयैर् मुनिभिर् बहुभिर् वृतम्
vāyvambuphalaparṇādair dantolūkhalikair api tathāśmakuṭṭair vāneyair munibhir bahubhir vṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाध्यायघोषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम् अहिंस्रैर् धर्मपरमैर् नृभिर् अत्यन्तसेवितम्
svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam ahiṃsrair dharmaparamair nṛbhir atyantasevitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तसारस्वतं तीर्थम् आजगाम हलायुधः यत्र मङ्कणकः सिद्धस् तपस् तेपे महामुनिः
saptasārasvataṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ yatra maṅkaṇakaḥ siddhas tapas tepe mahāmuniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.