Library·Mahābhārata (critical edition)·9·9.54
वैशंपायन उवाच एवं तद् अभवद् युद्धं तुमुलं जनमेजय यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रो ऽब्रवीद् इदम्
vaiśaṃpāyana uvāca evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ janamejaya yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत संजय
rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthite mama putraḥ kathaṃ bhīmaṃ pratyayudhyata saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच रामसांनिध्यम् आसाद्य पुत्रो दुर्योधनस् तव युद्धकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान्
saṃjaya uvāca rāmasāṃnidhyam āsādya putro duryodhanas tava yuddhakāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत प्रीत्या परमया युक्तो युधिष्ठिरम् अथाब्रवीत्
dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata prītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiram athābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्तपञ्चकं क्षिप्रम् इतो याम विशां पते प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः
samantapañcakaṃ kṣipram ito yāma viśāṃ pate prathitottaravedī sā devaloke prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने संग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गो भविष्यति
tasmin mahāpuṇyatame trailokyasya sanātane saṃgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargo bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेत्य् उक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः समन्तपञ्चकं वीरः प्रायाद् अभिमुखः प्रभुः
tathety uktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ samantapañcakaṃ vīraḥ prāyād abhimukhaḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम् पद्भ्याम् अमर्षाद् द्युतिमान् अगच्छत् पाण्डवैः सह
tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām padbhyām amarṣād dyutimān agacchat pāṇḍavaiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्व् इत्य् अपूजयन् वातिकाश् च नरा ये ऽत्र दृष्ट्वा ते हर्षम् आगताः
tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhv ity apūjayan vātikāś ca narā ye 'tra dṛṣṭvā te harṣam āgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस् तवात्मजः मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिम् आस्थाय सो ऽव्रजत्
sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājas tavātmajaḥ mattasyeva gajendrasya gatim āsthāya so 'vrajat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः सिंहनादैश् च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः
tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ siṃhanādaiś ca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते गत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात् सर्वतोदिशम्
pratīcyabhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te gatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantāt sarvatodiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थम् उत्तमम् तस्मिन् देशे त्व् अनिरिणे तत्र युद्धम् अरोचयन्
dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrtham uttamam tasmin deśe tv aniriṇe tatra yuddham arocayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्याथ वर्मभृत् बिभ्रद् रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः
tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varmabhṛt bibhrad rūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवबद्धशिरस्त्राणः संख्ये काञ्चनवर्मभृत् रराज राजन् पुत्रस् ते काञ्चनः शैलराड् इव
avabaddhaśirastrāṇaḥ saṃkhye kāñcanavarmabhṛt rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीमदुर्योधनाव् उभौ संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाव् इव कुञ्जरौ
varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīmaduryodhanāv ubhau saṃyuge ca prakāśete saṃrabdhāv iva kuñjarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याव् इवोदितौ
raṇamaṇḍalamadhyasthau bhrātarau tau nararṣabhau aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāv ivoditau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताव् अन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाव् इव महाद्विपौ दहन्तौ लोचनै राजन् परस्परवधैषिणौ
tāv anyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāv iva mahādvipau dahantau locanai rājan parasparavadhaiṣiṇau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संप्रहृष्टमना राजन् गदाम् आदाय कौरवः सृक्किणी संलिहन् राजन् क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्
saṃprahṛṣṭamanā rājan gadām ādāya kauravaḥ sṛkkiṇī saṃlihan rājan krodharaktekṣaṇaḥ śvasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दुर्योधनो राजा गदाम् आदाय वीर्यवान् भीमसेनम् अभिप्रेक्ष्य गजो गजम् इवाह्वयत्
tato duryodhano rājā gadām ādāya vīryavān bhīmasenam abhiprekṣya gajo gajam ivāhvayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्रिसारमयीं भीमस् तथैवादाय वीर्यवान् आह्वयाम् आस नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने
adrisāramayīṃ bhīmas tathaivādāya vīryavān āhvayām āsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताव् उद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ संयुगे स्म प्रकाशेते गिरी सशिखराव् इव
tāv udyatagadāpāṇī duryodhanavṛkodarau saṃyuge sma prakāśete girī saśikharāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताव् उभाव् अभिसंक्रुद्धाव् उभौ भीमपराक्रमौ उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः
tāv ubhāv abhisaṃkruddhāv ubhau bhīmaparākramau ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोर् इव तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ
ubhau sadṛśakarmāṇau yamavāsavayor iva tathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर् युधि
vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayor yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दोपसुन्दयोः तथैव कालस्य समौ मृत्योश् चैव परंतपौ
ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥ tathaiva kālasya samau mṛtyoś caiva paraṃtapau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यम् अभिधावन्तौ मत्ताव् इव महाद्विपौ वाशितासंगमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ
anyonyam abhidhāvantau mattāv iva mahādvipau vāśitāsaṃgame dṛptau śaradīva madotkaṭau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्ताव् इव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौ उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्ताव् उरगाव् इव
mattāv iva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāv uragāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यम् अभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणाव् अरिंदमौ उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ
anyonyam abhisaṃrabdhau prekṣamāṇāv ariṃdamau ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिंहाव् इव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौ नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ व्याघ्राव् इव दुरुत्सहौ
siṃhāv iva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapau nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāv iva durutsahau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राव् इव दुस्तरौ लोहिताङ्गाव् इव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ
prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāv iva dustarau lohitāṅgāv iva kruddhau pratapantau mahārathau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याव् इवोदितौ
raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāv ivoditau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याघ्राव् इव सुसंरब्धौ गर्जन्ताव् इव तोयदौ जहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाव् इव
vyāghrāv iva susaṃrabdhau garjantāv iva toyadau jahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गजाव् इव सुसंरब्धौ ज्वलिताव् इव पावकौ ददृशुस् तौ महात्मानौ सशृङ्गाव् इव पर्वतौ
gajāv iva susaṃrabdhau jvalitāv iva pāvakau dadṛśus tau mahātmānau saśṛṅgāv iva parvatau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम् तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ
roṣāt prasphuramāṇoṣṭhau nirīkṣantau parasparam tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ परमसंहृष्टाव् उभौ परमसंमतौ सदश्वाव् इव हेषन्तौ बृंहन्ताव् इव कुञ्जरौ
ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau paramasaṃmatau sadaśvāv iva heṣantau bṛṃhantāv iva kuñjarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृषभाव् इव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ दैत्याव् इव बलोन्मत्तौ रेजतुस् तौ नरोत्तमौ
vṛṣabhāv iva garjantau duryodhanavṛkodarau daityāv iva balonmattau rejatus tau narottamau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दुर्योधनो राजन्न् इदम् आह युधिष्ठिरम् सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तम् इव भास्करम्
tato duryodhano rājann idam āha yudhiṣṭhiram sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं व्यवसितं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः उपोपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः
idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समुपविष्टं तत् सुमहद् राजमण्डलम् विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्
tataḥ samupaviṣṭaṃ tat sumahad rājamaṇḍalam virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान् केशवपूर्वजः उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśavapūrvajaḥ upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासाः सितप्रभः नक्षत्रैर् इव संपूर्णो वृतो निशि निशाकरः
śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ nakṣatrair iva saṃpūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौ अन्योन्यं वाग्भिर् उग्राभिस् तक्षमाणौ व्यवस्थितौ
tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau anyonyaṃ vāgbhir ugrābhis takṣamāṇau vyavasthitau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रियाणि ततो ऽन्योन्यम् उक्त्वा तौ कुरुपुंगवौ उदीक्षन्तौ स्थितौ वीरौ वृत्रशक्राव् इवाहवे
apriyāṇi tato 'nyonyam uktvā tau kurupuṃgavau udīkṣantau sthitau vīrau vṛtraśakrāv ivāhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.