Library·Mahābhārata (critical edition)·9·9.59
धृतराष्ट्र उवाच अधर्मेण हतं दृष्ट्वा राजानं माधवोत्तमः किम् अब्रवीत् तदा सूत बलदेवो महाबलः
dhṛtarāṣṭra uvāca adharmeṇa hataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ mādhavottamaḥ kim abravīt tadā sūta baladevo mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गदायुद्धविशेषज्ञो गदायुद्धविशारदः कृतवान् रौहिणेयो यत् तन् ममाचक्ष्व संजय
gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ kṛtavān rauhiṇeyo yat tan mamācakṣva saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच शिरस्य् अभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम् रामः प्रहरतां श्रेष्ठश् चुक्रोध बलवद् बली
saṃjaya uvāca śirasy abhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaś cukrodha balavad balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मध्ये नरेन्द्राणाम् ऊर्ध्वबाहुर् हलायुधः कुर्वन्न् आर्तस्वरं घोरं धिग् धिग् भीमेत्य् उवाच ह
tato madhye narendrāṇām ūrdhvabāhur halāyudhaḥ kurvann ārtasvaraṃ ghoraṃ dhig dhig bhīmety uvāca ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो धिग् यद् अधो नाभेः प्रहृतं शुद्धविक्रमे नैतद् दृष्टं गदायुद्धे कृतवान् यद् वृकोदरः
aho dhig yad adho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikrame naitad dṛṣṭaṃ gadāyuddhe kṛtavān yad vṛkodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधो नाभ्या न हन्तव्यम् इति शास्त्रस्य निश्चयः अयं त्व् अशास्त्रविन् मूढः स्वच्छन्दात् संप्रवर्तते
adho nābhyā na hantavyam iti śāstrasya niścayaḥ ayaṃ tv aśāstravin mūḍhaḥ svacchandāt saṃpravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तत् तद् ब्रुवाणस्य रोषः समभवन् महान् ततो लाङ्गलम् उद्यम्य भीमम् अभ्यद्रवद् बली
tasya tat tad bruvāṇasya roṣaḥ samabhavan mahān tato lāṅgalam udyamya bhīmam abhyadravad balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योर्ध्वबाहोः सदृशं रूपम् आसीन् महात्मनः बहुधातुविचित्रस्य श्वेतस्येव महागिरेः
tasyordhvabāhoḥ sadṛśaṃ rūpam āsīn mahātmanaḥ bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तम् उत्पतन्तं जग्राह केशवो विनयानतः बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नाद् बलवद् बली
tam utpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥ bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnād balavad balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितासितौ यदुवरौ शुशुभाते ऽधिकं ततः नभोगतौ यथा राजंश् चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये
sitāsitau yaduvarau śuśubhāte 'dhikaṃ tataḥ nabhogatau yathā rājaṃś candrasūryau dinakṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उवाच चैनं संरब्धं शमयन्न् इव केशवः आत्मवृद्धिर् मित्रवृद्धिर् मित्रमित्रोदयस् तथा विपरीतं द्विषत्स्व् एतत् षड्विधा वृद्धिर् आत्मनः
uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayann iva keśavaḥ ātmavṛddhir mitravṛddhir mitramitrodayas tathā viparītaṃ dviṣatsv etat ṣaḍvidhā vṛddhir ātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मन्य् अपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत् तदा विद्यान् मनोज्यानिम् आशु शान्तिकरो भवेत्
ātmany api ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavet tadā vidyān manojyānim āśu śāntikaro bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः स्वकाः पितृष्वसुः पुत्रास् ते परैर् निकृता भृशम्
asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrās te parair nikṛtā bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिज्ञापारणं धर्मः क्षत्रियस्येति वेत्थ ह सुयोधनस्य गदया भङ्क्तास्म्य् ऊरू महाहवे इति पूर्वं प्रतिज्ञातं भीमेन हि सभातले
pratijñāpāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmy ūrū mahāhave iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhātale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैत्रेयेणाभिशप्तश् च पूर्वम् एव महर्षिणा ऊरू भेत्स्यति ते भीमो गदयेति परंतप अतो दोषं न पश्यामि मा क्रुधस् त्वं प्रलम्बहन्
maitreyeṇābhiśaptaś ca pūrvam eva maharṣiṇā ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapa ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhas tvaṃ pralambahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौनैर् हार्दैश् च संबन्धैः संबद्धाः स्मेह पाण्डवैः तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर् नो मा क्रुधः पुरुषर्षभ
yaunair hārdaiś ca saṃbandhaiḥ saṃbaddhāḥ smeha pāṇḍavaiḥ teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhir no mā krudhaḥ puruṣarṣabha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राम उवाच धर्मः सुचरितः सद्भिः सह द्वाभ्यां नियच्छति अर्थश् चात्यर्थलुब्धस्य कामश् चातिप्रसङ्गिनः
rāma uvāca dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchati arthaś cātyarthalubdhasya kāmaś cātiprasaṅginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्य् अपीडयन् धर्मार्थकामान् यो ऽभ्येति सो ऽत्यन्तं सुखम् अश्नुते
dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpy apīḍayan dharmārthakāmān yo 'bhyeti so 'tyantaṃ sukham aśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् इदं व्याकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात् भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथात्थ माम्
tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासुदेव उवाच अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः भवान् प्रख्यायते लोके तस्मात् संशाम्य मा क्रुधः
vāsudeva uvāca aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ bhavān prakhyāyate loke tasmāt saṃśāmya mā krudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तं कलियुगं विद्धि प्रतिज्ञां पाण्डवस्य च आनृण्यं यातु वैरस्य प्रतिज्ञायाश् च पाण्डवः
prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ pāṇḍavasya ca ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāś ca pāṇḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच धर्मच्छलम् अपि श्रुत्वा केशवात् स विशां पते नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि
saṃjaya uvāca dharmacchalam api śrutvā keśavāt sa viśāṃ pate naiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम् जिह्मयोधीति लोके ऽस्मिन् ख्यातिं यास्यति पाण्डवः
hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam jihmayodhīti loke 'smin khyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनो ऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः
duryodhano 'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm ṛjuyodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युद्धदीक्षां प्रविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च हुत्वात्मानम् अमित्राग्नौ प्राप चावभृथं यशः
yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca hutvātmānam amitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा रथम् आस्थाय रौहिणेयः प्रतापवान् श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति
ity uktvā ratham āsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाञ्चालाश् च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश् च विशां पते रामे द्वारवतीं याते नातिप्रमनसो ऽभवन्
pāñcālāś ca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāś ca viśāṃ pate rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso 'bhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरम् अधोमुखम् शोकोपहतसंकल्पं वासुदेवो ऽब्रवीद् इदम्
tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparam adhomukham śokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo 'bravīd idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मराज किमर्थं त्वम् अधर्मम् अनुमन्यसे हतबन्धोर् यद् एतस्य पतितस्य विचेतसः
dharmarāja kimarthaṃ tvam adharmam anumanyase hatabandhor yad etasya patitasya vicetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्योधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा उपप्रेक्षसि कस्मात् त्वं धर्मज्ञः सन् नराधिप
duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā upaprekṣasi kasmāt tvaṃ dharmajñaḥ san narādhipa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच न ममैतत् प्रियं कृष्ण यद् राजानं वृकोदरः पदा मूर्ध्न्य् अस्पृशत् क्रोधान् न च हृष्ये कुलक्षये
yudhiṣṭhira uvāca na mamaitat priyaṃ kṛṣṇa yad rājānaṃ vṛkodaraḥ padā mūrdhny aspṛśat krodhān na ca hṛṣye kulakṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्रसुतैर् वयम् बहूनि परुषाण्य् उक्त्वा वनं प्रस्थापिताः स्म ह
nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭrasutair vayam bahūni paruṣāṇy uktvā vanaṃ prasthāpitāḥ sma ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमसेनस्य तद् दुःखम् अतीव हृदि वर्तते इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत् समुपेक्षितम्
bhīmasenasya tad duḥkham atīva hṛdi vartate iti saṃcintya vārṣṇeya mayaitat samupekṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् धत्वाकृतप्रज्ञं लुब्धं कामवशानुगम् लभतां पाण्डवः कामं धर्मे ऽधर्मे ऽपि वा कृते
tasmād dhatvākṛtaprajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam labhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme 'dharme 'pi vā kṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच इत्य् उक्ते धर्मराजेन वासुदेवो ऽब्रवीद् इदम् कामम् अस्त्व् एवम् इति वै कृच्छ्राद् यदुकुलोद्वहः
saṃjaya uvāca ity ukte dharmarājena vāsudevo 'bravīd idam kāmam astv evam iti vai kṛcchrād yadukulodvahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तो वासुदेवेन भीमप्रियहितैषिणा अन्वमोदत तत् सर्वं यद् भीमेन कृतं युधि
ity ukto vāsudevena bhīmapriyahitaiṣiṇā anvamodata tat sarvaṃ yad bhīmena kṛtaṃ yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमसेनो ऽपि हत्वाजौ तव पुत्रम् अमर्षणः अभिवाद्याग्रतः स्थित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः
bhīmaseno 'pi hatvājau tava putram amarṣaṇaḥ abhivādyāgrataḥ sthitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम् हर्षाद् उत्फुल्लनयनो जितकाशी विशां पते
provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram harṣād utphullanayano jitakāśī viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तवाद्य पृथिवी राजन् क्षेमा निहतकण्टका तां प्रशाधि महाराज स्वधर्मम् अनुपालयन्
tavādya pṛthivī rājan kṣemā nihatakaṇṭakā tāṃ praśādhi mahārāja svadharmam anupālayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः सो ऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते
yas tu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ so 'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चोग्रवादिनः राधेयः शकुनिश् चापि निहतास् तव शत्रवः
duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ rādheyaḥ śakuniś cāpi nihatās tava śatravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता उपावृत्ता महाराज त्वाम् अद्य निहतद्विषम्
seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā upāvṛttā mahārāja tvām adya nihatadviṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युधिष्ठिर उवाच गतं वैरस्य निधनं हतो राजा सुयोधनः कृष्णस्य मतम् आस्थाय विजितेयं वसुंधरा
yudhiṣṭhira uvāca gataṃ vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ kṛṣṇasya matam āsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिष्ट्या गतस् त्वम् आनृण्यं मातुः कोपस्य चोभयोः दिष्ट्या जयसि दुर्धर्ष दिष्ट्या शत्रुर् निपातितः
diṣṭyā gatas tvam ānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ diṣṭyā jayasi durdharṣa diṣṭyā śatrur nipātitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.