Library·Mahābhārata (critical edition)·9·9.63
धृतराष्ट्र उवाच अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थो महीं गतः शौटीरमानी पुत्रो मे कान्य् अभाषत संजय
dhṛtarāṣṭra uvāca adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ śauṭīramānī putro me kāny abhāṣata saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यर्थं कोपनो राजा जातवैरश् च पाण्डुषु व्यसनं परमं प्राप्तः किम् आह परमाहवे
atyarthaṃ kopano rājā jātavairaś ca pāṇḍuṣu vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kim āha paramāhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संजय उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप राज्ञा यद् उक्तं भग्नेन तस्मिन् व्यसन आगते
saṃjaya uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa rājñā yad uktaṃ bhagnena tasmin vyasana āgate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भग्नसक्थो नृपो राजन् पांसुना सो ऽवगुण्ठितः यमयन् मूर्धजांस् तत्र वीक्ष्य चैव दिशो दश
bhagnasaktho nṛpo rājan pāṃsunā so 'vaguṇṭhitaḥ yamayan mūrdhajāṃs tatra vīkṣya caiva diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशान् नियम्य यत्नेन निःश्वसन्न् उरगो यथा संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्याम् अभिवीक्ष्य माम्
keśān niyamya yatnena niḥśvasann urago yathā saṃrambhāśruparītābhyāṃ netrābhyām abhivīkṣya mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर् मत्त इव द्विपः प्रकीर्णान् मूर्धजान् धुन्वन् दन्तैर् दन्तान् उपस्पृशन् गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं निःश्वस्येदम् अथाब्रवीत्
bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhur matta iva dvipaḥ prakīrṇān mūrdhajān dhunvan dantair dantān upaspṛśan garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedam athābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे
bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि इमाम् अवस्थां प्राप्तो ऽस्मि कालो हि दुरतिक्रमः
aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi imām avasthāṃ prāpto 'smi kālo hi duratikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादशचमूभर्ता सो ऽहम् एतां दशां गतः कालं प्राप्य महाबाहो न कश् चिद् अतिवर्तते
ekādaśacamūbhartā so 'ham etāṃ daśāṃ gataḥ kālaṃ prāpya mahābāho na kaś cid ativartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आख्यातव्यं मदीयानां ये ऽस्मिञ् जीवन्ति संगरे यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः
ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye 'smiñ jīvanti saṃgare yathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति
bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम् येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः
idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
का प्रीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम् को वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुम् अर्हति
kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhikṛtaṃ jayam ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डितः यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रो वृकोदरः
adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं नु चित्रम् अतस् त्व् अद्य भग्नसक्थस्य यन् मम क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः
kiṃ nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु एवं कुर्यान् नरो यो हि स वै संजय पूजितः
pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu evaṃ kuryān naro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिज्ञौ क्षत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान् मम
abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanān mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टं भृत्या भृताः सम्यग् भूः प्रशास्ता ससागरा मूर्ध्नि स्थितम् अमित्राणां जीवताम् एव संजय
iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyag bhūḥ praśāstā sasāgarā mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ jīvatām eva saṃjaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम् अमित्रा बाधिताः सर्वे को नु स्वन्ततरो मया
dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश् च दासवत् प्रियेभ्यः प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया
yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāś ca dāsavat priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितो जनः त्रितयं सेवितं सर्वं को नु स्वन्ततरो मया
mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjito janaḥ tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आज्ञप्तं नृपमुख्येषु मानः प्राप्तः सुदुर्लभः आजानेयैस् तथा यातं को नु स्वन्ततरो मया
ājñaptaṃ nṛpamukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ ājāneyais tathā yātaṃ ko nu svantataro mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधीतं विधिवद् दत्तं प्राप्तम् आयुर् निरामयम् स्वधर्मेण जिता लोकाः को नु स्वन्ततरो मया
adhītaṃ vidhivad dattaṃ prāptam āyur nirāmayam svadharmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान् प्रेष्यवद् आश्रितः दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर् मृते त्व् अन्यं गता विभो
diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parān preṣyavad āśritaḥ diṣṭyā me vipulā lakṣmīr mṛte tv anyaṃ gatā vibho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् इष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्मम् अनुतिष्ठताम् निधनं तन् मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया
yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anutiṣṭhatām nidhanaṃ tan mayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात् प्राकृतवज् जितः दिष्ट्या न विमतिं कां चिद् भजित्वा तु पराजितः
diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairāt prākṛtavaj jitaḥ diṣṭyā na vimatiṃ kāṃ cid bhajitvā tu parājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद् विषेण वा एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हतः
suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyād viṣeṇa vā evaṃ vyutkrāntadharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः कृपः शारद्वतश् चैव वक्तव्या वचनान् मम
aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ kṛpaḥ śāradvataś caiva vaktavyā vacanān mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानाम् अनेकशः विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुम् अर्हथ
adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānām anekaśaḥ viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantum arhatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातिकांश् चाब्रवीद् राजा पुत्रस् ते सत्यविक्रमः अधर्माद् भीमसेनेन निहतो ऽहं यथा रणे
vātikāṃś cābravīd rājā putras te satyavikramaḥ adharmād bhīmasenena nihato 'haṃ yathā raṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहं द्रोणं स्वर्गगतं शल्यकर्णाव् उभौ तथा वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम्
so 'haṃ droṇaṃ svargagataṃ śalyakarṇāv ubhau tathā vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम् सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्
jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam saumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःशासनपुरोगांश् च भ्रातॄन् आत्मसमांस् तथा दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजाव् उभौ
duḥśāsanapurogāṃś ca bhrātṝn ātmasamāṃs tathā dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāv ubhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतांश् चान्यांश् च सुबहून् मदीयांश् च सहस्रशः पृष्ठतो ऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः
etāṃś cānyāṃś ca subahūn madīyāṃś ca sahasraśaḥ pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं भ्रातॄन् हताञ् श्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम रोरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति
kathaṃ bhrātṝn hatāñ śrutvā bhartāraṃ ca svasā mama rorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नुषाभिः प्रस्नुषाभिश् च वृद्धो राजा पिता मम गान्धारीसहितः क्रोशन् कां गतिं प्रतिपत्स्यते
snuṣābhiḥ prasnuṣābhiś ca vṛddho rājā pitā mama gāndhārīsahitaḥ krośan kāṃ gatiṃ pratipatsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना
nūnaṃ lakṣmaṇamātāpi hataputrā hateśvarā vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड् वाग्विशारदः करिष्यति महाभागो ध्रुवं सो ऽपचितिं मम
yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍ vāgviśāradaḥ kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ so 'pacitiṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समन्तपञ्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्रुते अहं निधनम् आसाद्य लोकान् प्राप्स्यामि शाश्वतान्
samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute ahaṃ nidhanam āsādya lokān prāpsyāmi śāśvatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष प्रलापं नृपतेः श्रुत्वा विद्रवन्ति दिशो दश
tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa pralāpaṃ nṛpateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश् चैवाविलाभवन्
sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā cacālātha sanirhrādā diśaś caivāvilābhavan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते द्रोणपुत्रम् आसाद्य यथावृत्तं न्यवेदयन् व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम्
te droṇaputram āsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् आख्याय ततः सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ध्यात्वा च सुचिरं कालं जग्मुर् आर्ता यथागतम्
tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmur ārtā yathāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.