Library·Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara·1
ॐ तत्सद्ब्रह्मणै नमः श्रीमाधवप्रणीतो जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः । वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम्
oṃ tatsadbrahmaṇai namaḥ śrīmādhavapraṇīto jaiminīyanyāyamālāvistaraḥ / vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānāmupakrame / yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syustaṃ namāmi gajānanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तिं मानवतीं विदन्स्थिरधृतिर्भेदे विशेषार्थभाग् आप्तोहः क्रमकृत्प्रयुक्तिनिपुणः श्लाध्यातिदेशोन्नतिः । नित्यस्फूर्त्यधिकारवान्गतसदाबाधः स्वतन्त्रेश्वरो जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः श्री बुक्कणक्ष्मापतिः
yuktiṃ mānavatīṃ vidansthiradhṛtirbhede viśeṣārthabhāg āptohaḥ kramakṛtprayuktinipuṇaḥ ślādhyātideśonnatiḥ / nityasphūrtyadhikāravāngatasadābādhaḥ svatantreśvaro jāgarti śrutimatprasaṅgacaritaḥ śrī bukkaṇakṣmāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्ब्रह्म प्रतिपाद्यते प्रगुणयत्तत्पञ्चमूर्तिप्रथां तत्रायं स्थितिमूर्तिमाकलयति श्री बुक्कणक्ष्मापतिः । विद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि लसन्मूर्तिस्त्वनुग्राहिका तेनास्य स्वगुणैरखण्डितरदं सार्वज्ञमुद्द्योतते
yadbrahma pratipādyate praguṇayattatpañcamūrtiprathāṃ tatrāyaṃ sthitimūrtimākalayati śrī bukkaṇakṣmāpatiḥ / vidyātīrthamunistadātmani lasanmūrtistvanugrāhikā tenāsya svaguṇairakhaṇḍitaradaṃ sārvajñamuddyotate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रस्याऽङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैब्यस्य मेधातिथिर् धौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर्गौतमिः । प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो यद्वत्तस्य विभोरभूत्कुलगुरुर्मन्त्री तथा माधवः
indrasyā'ṅgiraso nalasya sumatiḥ śaibyasya medhātithir dhaumyo dharmasutasya vainyanṛpateḥ svaujā nimergautamiḥ / pratyagdṛṣṭirarundhatīsahacaro rāmasya puṇyātmano yadvattasya vibhorabhūtkulagururmantrī tathā mādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स खलु प्राज्ञजीवातुः सर्वशास्त्रविशारदः । अकरोज्जैमिनिमते न्यायमालां गरीयसीम्
sa khalu prājñajīvātuḥ sarvaśāstraviśāradaḥ / akarojjaiminimate nyāyamālāṃ garīyasīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां प्रशस्य सभामध्ये वीरश्रीबुक्कभूपतिः । कुरु विस्तरयस्यास्त्वमिति माधवमादिशत्
tāṃ praśasya sabhāmadhye vīraśrībukkabhūpatiḥ / kuru vistarayasyāstvamiti mādhavamādiśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भव्याद्भारतीतीर्थयतीन्द्रचतुराननात् । कृपामव्याहतां लब्ध्वा परार्ध्यप्रतिमो ऽभवत्
sa bhavyādbhāratītīrthayatīndracaturānanāt / kṛpāmavyāhatāṃ labdhvā parārdhyapratimo 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्माय माधवाचार्यो विद्वदानन्ददायिनीम् । जैमिनीयन्यायमालां व्याचष्टे बालबुद्धये
nirmāya mādhavācāryo vidvadānandadāyinīm / jaiminīyanyāyamālāṃ vyācaṣṭe bālabuddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम्
vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānāmupakrame / yaṃ natvā kṛtakṛtyāḥ syustaṃ namāmi gajānanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टदेवतां नमस्कृत्य चिकीर्षितार्थपरिपालनाय पालके स्वामिनि विद्यमानं महिमानमनुस्मरति -- युक्तिं मानवतीं विदन्स्थिरधृतिर्भेदे विशेषार्थभाग् आप्तोहः क्रमकृत्प्रयुक्तिनिपुणः श्लाध्यातिदेशोन्नतिः । नित्यस्फूर्त्यधिकारवान्गतसदाबाधः स्वतन्त्रेश्वरो जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः श्रीबुक्कणक्ष्मापतिः
iṣṭadevatāṃ namaskṛtya cikīrṣitārthaparipālanāya pālake svāmini vidyamānaṃ mahimānamanusmarati -- yuktiṃ mānavatīṃ vidansthiradhṛtirbhede viśeṣārthabhāg āptohaḥ kramakṛtprayuktinipuṇaḥ ślādhyātideśonnatiḥ / nityasphūrtyadhikāravāngatasadābādhaḥ svatantreśvaro jāgarti śrutimatprasaṅgacaritaḥ śrībukkaṇakṣmāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञः सर्वज्ञत्वं सोपपत्तिकं प्रकटयति -- यद्ब्रह्म प्रतिपाद्यते प्रगुणयत्तत्पञ्चमूर्तिप्रथां तत्रायं स्थितिमूर्तिमाकलयति श्री बुक्कणक्ष्मापतिः । विद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि लसन्मूर्तिस्त्वनुग्राहिका तेनास्य स्वगुणैरखण्डितपदं सार्व मुद्द्योतते
rājñaḥ sarvajñatvaṃ sopapattikaṃ prakaṭayati -- yadbrahma pratipādyate praguṇayattatpañcamūrtiprathāṃ tatrāyaṃ sthitimūrtimākalayati śrī bukkaṇakṣmāpatiḥ / vidyātīrthamunistadātmani lasanmūrtistvanugrāhikā tenāsya svaguṇairakhaṇḍitapadaṃ sārva muddyotate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तगुणोपेतस्य राज्ञो मन्त्रिणं नानापुराणप्रसिद्धदृष्टान्तैर्हितकारितया प्रशंसति -- इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैव्यस्य मेधातिथिर् धौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर्गौतमिः । प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो यद्वत्तस्य विभोरभूत्कुलगुरुर्मन्त्री तथा माधवः
uktaguṇopetasya rājño mantriṇaṃ nānāpurāṇaprasiddhadṛṣṭāntairhitakāritayā praśaṃsati -- indrasyāṅgiraso nalasya sumatiḥ śaivyasya medhātithir dhaumyo dharmasutasya vainyanṛpateḥ svaujā nimergautamiḥ / pratyagdṛṣṭirarundhatīsahacaro rāmasya puṇyātmano yadvattasya vibhorabhūtkulagururmantrī tathā mādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकीर्षितग्रन्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं कर्तृगौरवं प्रकटयति -- श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवो बुधः । स्मार्तं व्याख्याय सर्वार्थं द्विजार्थं श्रौत उद्यतः
cikīrṣitagranthe śraddhātiśayamutpādayituṃ kartṛgauravaṃ prakaṭayati -- śrutismṛtisadācārapālako mādhavo budhaḥ / smārtaṃ vyākhyāya sarvārthaṃ dvijārthaṃ śrauta udyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रन्थमारिप्सुर्गुरुमूर्त्युपाधिकं सकलवेदशास्त्रप्रवर्तकत्वेनात्रोचितेष्टदेवतारूपं परमेश्वरमादौ नमस्कृत्य श्रोतृप्रवृत्तिसिद्ध्यर्थं विषयप्रयोजने दर्शयंस्तं ग्रन्थं प्रतिजानीते -- प्रणम्य परमात्मानं श्रीविद्यातीर्थरूपिणम् । जैमिनीयन्यायमाला श्लोकैः संगृह्यते स्फुटम्
granthamāripsurgurumūrtyupādhikaṃ sakalavedaśāstrapravartakatvenātrociteṣṭadevatārūpaṃ parameśvaramādau namaskṛtya śrotṛpravṛttisiddhyarthaṃ viṣayaprayojane darśayaṃstaṃ granthaṃ pratijānīte -- praṇamya paramātmānaṃ śrīvidyātīrtharūpiṇam / jaiminīyanyāyamālā ślokaiḥ saṃgṛhyate sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करिष्यमाणस्य ग्रन्थस्य प्रकारं दर्शयति -- एको विषयसंदेहपूर्वपक्षावभासकः । श्लोको ऽपरस्तु सिद्धान्तवादी प्रायेण कथ्यते
kariṣyamāṇasya granthasya prakāraṃ darśayati -- eko viṣayasaṃdehapūrvapakṣāvabhāsakaḥ / śloko 'parastu siddhāntavādī prāyeṇa kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारो ऽवयवा एकश्लोकेनोक्ताः क्वचित्क्वचित् । यत्र क्वापि बहुश्लोकैरुच्यन्ते ऽतो न विस्तरः
catvāro 'vayavā ekaślokenoktāḥ kvacitkvacit / yatra kvāpi bahuślokairucyante 'to na vistaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेव ग्रन्थागौवरभावं स्फुटीकुर्वन्रूपकव्याजेन सुबोधत्वं दर्शयति -- सर्वथापि सहस्रे द्वे नातिक्रामति संग्रहः । मीमांसासागरस्तेन क्रीडापुष्करिणी भवेत्
tameva granthāgauvarabhāvaṃ sphuṭīkurvanrūpakavyājena subodhatvaṃ darśayati -- sarvathāpi sahasre dve nātikrāmati saṃgrahaḥ / mīmāṃsāsāgarastena krīḍāpuṣkariṇī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संगतिं व्युत्पादयति - शास्त्रे ऽध्याये तथा पादे न्यायसंगतयस्त्रिधा । शास्त्रादिविषये ज्ञाते तत्तत्संगतिरूह्यताम्
saṃgatiṃ vyutpādayati - śāstre 'dhyāye tathā pāde nyāyasaṃgatayastridhā / śāstrādiviṣaye jñāte tattatsaṃgatirūhyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रस्याध्यायानां चासाधारणं विषयं दर्शयति - धर्मो द्वादशलक्षण्या व्युत्पाद्यस्तत्र लक्षणैः । प्रमाणभेदशेषत्वप्रयुक्तिक्रमसंज्ञकाः
śāstrasyādhyāyānāṃ cāsādhāraṇaṃ viṣayaṃ darśayati - dharmo dvādaśalakṣaṇyā vyutpādyastatra lakṣaṇaiḥ / pramāṇabhedaśeṣatvaprayuktikramasaṃjñakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारो ऽतिदेशश्च सामान्येन विशेषतः । ऊहो बाधश्च तन्त्रं च प्रसङ्गश्चोदिताः क्रमात्
adhikāro 'tideśaśca sāmānyena viśeṣataḥ / ūho bādhaśca tantraṃ ca prasaṅgaścoditāḥ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादानामसाधारणं विषयं दर्शयति - विध्यर्थवादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् । प्रथमाध्यायगैः पादैश्चतुर्भिर्मानमीरितम्
pādānāmasādhāraṇaṃ viṣayaṃ darśayati - vidhyarthavādasmṛtayo nāma ceti caturvidham / prathamādhyāyagaiḥ pādaiścaturbhirmānamīritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपोद्धातः कर्मभेदमानं तस्यापवादगीः । प्रयोगभेद इत्येते द्वितीयाध्यायपादगाः
upoddhātaḥ karmabhedamānaṃ tasyāpavādagīḥ / prayogabheda ityete dvitīyādhyāyapādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिर्लिङ्गं च वाक्यादिविरोधप्रतिपत्तयः । अनारभ्योक्तिबह्वर्थस्वाम्यर्था अष्टपादगाः
śrutirliṅgaṃ ca vākyādivirodhapratipattayaḥ / anārabhyoktibahvarthasvāmyarthā aṣṭapādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानस्य प्रयोक्तृत्वमप्रधानप्रयोक्तृता । फलचिन्ता जघन्याङ्गचिन्तेत्येते चतुर्थगाः
pradhānasya prayoktṛtvamapradhānaprayoktṛtā / phalacintā jaghanyāṅgacintetyete caturthagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्यादिभिः क्रमस्तस्य विशेषो वृद्ध्यवर्धने । श्रुत्यादेर्बलिता चेति पञ्चमाध्यायपादगाः
śrutyādibhiḥ kramastasya viśeṣo vṛddhyavardhane / śrutyāderbalitā ceti pañcamādhyāyapādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकारी तस्य धर्माः प्रतिनिध्यर्थलोपने । दीक्षा सत्रं देयुह्नी षष्ठे पादेष्वमी स्थिताः
adhikārī tasya dharmāḥ pratinidhyarthalopane / dīkṣā satraṃ deyuhnī ṣaṣṭhe pādeṣvamī sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षोक्त्यातिदेशो ऽस्य शेषः सामनिरूपणम् । नामलिङ्गातिदेशौ द्वौ सप्तमाध्यायपादगाः
pratyakṣoktyātideśo 'sya śeṣaḥ sāmanirūpaṇam / nāmaliṅgātideśau dvau saptamādhyāyapādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टलिङ्गादथास्पष्टात्प्रबलादपवादतः । अतिदेशविशेषाः स्युरष्टमाध्यायपादगाः
spaṣṭaliṅgādathāspaṣṭātprabalādapavādataḥ / atideśaviśeṣāḥ syuraṣṭamādhyāyapādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊहारम्भो ऽथ सामोहो मन्त्रोहस्तत्प्रसङ्गतः । नवमाध्यायपादेषु चतुर्ष्वेते प्रकीर्तिताः
ūhārambho 'tha sāmoho mantrohastatprasaṅgataḥ / navamādhyāyapādeṣu caturṣvete prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वारलोपो ऽस्य विस्तारः कार्यैकत्वं समुच्चयः । ग्रहसामप्रकीर्णानि नञर्थश्चाष्टपादगाः
dvāralopo 'sya vistāraḥ kāryaikatvaṃ samuccayaḥ / grahasāmaprakīrṇāni nañarthaścāṣṭapādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपोद्घातस्तथा तन्त्रावापौ तन्त्रस्य विस्तृतिः । आवापविस्तृतिश्चैकादशाध्यायस्य पादगाः
upodghātastathā tantrāvāpau tantrasya vistṛtiḥ / āvāpavistṛtiścaikādaśādhyāyasya pādagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसङ्गस्तन्त्रिनिर्णीतिः समुच्चयविकल्पने । द्वादशाध्यायपादार्था इति पादार्थसंग्रहः
prasaṅgastantrinirṇītiḥ samuccayavikalpane / dvādaśādhyāyapādārthā iti pādārthasaṃgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु यथोक्तेभ्यः पादार्थेभ्यो ऽप्यर्था बहवस्तत्तत्पादेषु विचार्यन्ते, तेषां कथं तत्तत्पादान्तर्भाव इत्याशङ्क्याऽह - उपोद्घातापवादाभ्यां प्रसङ्गानुप्रसङ्गतः । तत्तत्पादगतत्वेन विचारान्तरमुन्नयेत्
nanu yathoktebhyaḥ pādārthebhyo 'pyarthā bahavastattatpādeṣu vicāryante, teṣāṃ kathaṃ tattatpādāntarbhāva ityāśaṅkyā'ha - upodghātāpavādābhyāṃ prasaṅgānuprasaṅgataḥ / tattatpādagatatvena vicārāntaramunnayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु सन्त्वेवमध्यायानां पादानां च व्यवस्थिता अर्थाः । तदीयस्तु क्रमः कथमनगन्तव्य इत्यत आह - शास्त्रे पूर्वोत्तरीभावो ऽध्यायानामभिधास्यते । पादानां तु तमत्रैव लेशाद्व्यत्पादयामहे
nanu santvevamadhyāyānāṃ pādānāṃ ca vyavasthitā arthāḥ / tadīyastu kramaḥ kathamanagantavya ityata āha - śāstre pūrvottarībhāvo 'dhyāyānāmabhidhāsyate / pādānāṃ tu tamatraiva leśādvyatpādayāmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमाध्या गतामां पादानां पूर्वोत्तरीभाव उधृते सति तद्व्युत्पत्या पादान्तरेष्वपि तस्योत्पेक्षितु शक्यतया तमुदाहरति - विधिः माक्षामितिर्धर्मे तस्य शेषोर्ऽथवादगीः । वेदमूला स्मृतिर्नाम वाक्यांशो ऽमीप्वतः क्रमः
prathamādhyā gatāmāṃ pādānāṃ pūrvottarībhāva udhṛte sati tadvyutpatyā pādāntareṣvapi tasyotpekṣitu śakyatayā tamudāharati - vidhiḥ mākṣāmitirdharme tasya śeṣor'thavādagīḥ / vedamūlā smṛtirnāma vākyāṃśo 'mīpvataḥ kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तासामाक्षेपादिसंगतीनामूहं व्युत्पादयति -- पूर्वन्यायस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य परे नये । पूर्वपक्षोक्तयुक्तिं च तत्राऽक्षेपादि योजयेत्
tāsāmākṣepādisaṃgatīnāmūhaṃ vyutpādayati -- pūrvanyāyasya siddhāntayuktiṃ vīkṣya pare naye / pūrvapakṣoktayuktiṃ ca tatrā'kṣepādi yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं संगतीर्व्युत्पाद्याथ प्रत्यधिकरणं विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तांश्चतुरो ऽवयवान्तञ्जिघृक्षुः प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमाधिकरणं भट्टमतेनाऽरचयति - स्वाध्यायो ऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयुक्तितः । विचारशास्त्रं नाऽरभ्यमारभ्यं वेति संशयः
itthaṃ saṃgatīrvyutpādyātha pratyadhikaraṇaṃ viṣayasaṃśayapūrvapakṣasiddhāntāṃścaturo 'vayavāntañjighṛkṣuḥ prathamādhyāyasya prathame pāde prathamādhikaraṇaṃ bhaṭṭamatenā'racayati - svādhyāyo 'dhyeya ityasya vidhānasya prayuktitaḥ / vicāraśāstraṃ nā'rabhyamārabhyaṃ veti saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थधीहेतुताधीतेलोकसिद्धावघातवत् । नियामकं न चैवातो वैधारम्भो न संभवी
arthadhīhetutādhītelokasiddhāvaghātavat / niyāmakaṃ na caivāto vaidhārambho na saṃbhavī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शापूर्ववदस्त्यत्र क्रत्वपूर्वे नियामकम् । अर्थनिर्णायकं शास्त्रमत आरभ्यतां विधेः
darśāpūrvavadastyatra kratvapūrve niyāmakam / arthanirṇāyakaṃ śāstramata ārabhyatāṃ vidheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह - अथवाध्यापनात्सिद्धेर्नैवास्त्यध्ययने विधिः । तेन पूर्वोत्तरौ पक्षौ प्रसाध्यावन्यहेतुभिः
asminnevādhikaraṇe gurumatamāha - athavādhyāpanātsiddhernaivāstyadhyayane vidhiḥ / tena pūrvottarau pakṣau prasādhyāvanyahetubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विधेयाध्यापनं सिध्येद्वालस्यार्थधियं विना । तेन निर्विषयं शास्त्रं निष्फलं चेत्युपेक्ष्यताम्
vidheyādhyāpanaṃ sidhyedvālasyārthadhiyaṃ vinā / tena nirviṣayaṃ śāstraṃ niṣphalaṃ cetyupekṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतः प्राप्तार्थबोधस्य विवक्षानपनोपनात् । विषयादि सुसंपादं शास्त्रमारभ्यते ततः
svataḥ prāptārthabodhasya vivakṣānapanopanāt / viṣayādi susaṃpādaṃ śāstramārabhyate tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयाधिकरणं भट्टमतेनारचयति -- विचारविषयो धर्मो लक्षणेन विवर्जितः । मानेनं वाथवोपेतस्वाभ्यामिति विचिन्त्यते
dvitīyādhikaraṇaṃ bhaṭṭamatenāracayati -- vicāraviṣayo dharmo lakṣaṇena vivarjitaḥ / mānenaṃ vāthavopetasvābhyāmiti vicintyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लौकिकाकारहीनस्य तस्य किं नाम लक्षणम् । मानशङ्का तु दूरे ऽत्र प्रत्यक्षाद्यप्रवर्तनात्
laukikākārahīnasya tasya kiṃ nāma lakṣaṇam / mānaśaṅkā tu dūre 'tra pratyakṣādyapravartanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चोदमागस्य आकारो ह्यर्थत्वे सति लक्षणम् । अत एव प्रमाणं च चोदनैवात्र नो कुतः
codamāgasya ākāro hyarthatve sati lakṣaṇam / ata eva pramāṇaṃ ca codanaivātra no kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुतममाह - यद्वा जिज्ञास्यवेदार्थः किं मन्त्राद्यवबोधितः । सिद्धार्थो ऽप्यथ विध्येकगम्यः कार्यार्थ एव वा
asminnevādhikaraṇe gurutamamāha - yadvā jijñāsyavedārthaḥ kiṃ mantrādyavabodhitaḥ / siddhārtho 'pyatha vidhyekagamyaḥ kāryārtha eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धे ऽपि पुत्रजन्मादौ व्युत्पत्तेरूपपत्तितः । मन्त्रादिगम्यसिद्धस्य वेदार्थत्वे ऽपि का क्षतिः
siddhe 'pi putrajanmādau vyutpatterūpapattitaḥ / mantrādigamyasiddhasya vedārthatve 'pi kā kṣatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षहेतुबहुत्वेन व्युत्पत्तिः पुत्रजन्मनि । दुर्लभा सुलभा कार्ये वेदार्थो ऽतः स एव हि
harṣahetubahutvena vyutpattiḥ putrajanmani / durlabhā sulabhā kārye vedārtho 'taḥ sa eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयाधिकरणं भट्टमतेनारचयति - धर्मस्य ज्ञापकं मानं यदुक्तं चोदनात्मकम् । एतत्किं न परीक्ष्यं स्यात्किंवा सम्यक्परीक्ष्यताम्
tṛtīyādhikaraṇaṃ bhaṭṭamatenāracayati - dharmasya jñāpakaṃ mānaṃ yaduktaṃ codanātmakam / etatkiṃ na parīkṣyaṃ syātkiṃvā samyakparīkṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानोपदेशान्मेयस्य सिद्धत्वात्किं परीक्षया । मैवं विचारशास्त्रे ऽस्मिन्परीक्षोपेक्षते कुतः
mānopadeśānmeyasya siddhatvātkiṃ parīkṣayā / maivaṃ vicāraśāstre 'sminparīkṣopekṣate kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरूमतमाह - आदौ परीक्ष्यो वेदार्थश्चोदनामानताथवा । वेदार्थस्य प्रधानत्वात्प्रथमं तत्परीक्ष्यताम्
asminnevādhikaraṇe gurūmatamāha - ādau parīkṣyo vedārthaścodanāmānatāthavā / vedārthasya pradhānatvātprathamaṃ tatparīkṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चोदनामानतैवात्र प्रथमं साध्यतां गता । अनपेक्षतया तस्य यतो मुख्यत्वमाश्रितम्
codanāmānataivātra prathamaṃ sādhyatāṃ gatā / anapekṣatayā tasya yato mukhyatvamāśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थाधिकरणमारचयति - प्रत्यक्षादिभिरप्येष गम्यते विधिनैव वा । अक्षादीनां प्रमाणत्वान्मेयधर्मावभासिता
caturthādhikaraṇamāracayati - pratyakṣādibhirapyeṣa gamyate vidhinaiva vā / akṣādīnāṃ pramāṇatvānmeyadharmāvabhāsitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तमानैकविषयमक्षं धर्मस्तु भाव्यसौ । अक्षमूलो ऽनुमानादिस्तेन विध्येकमेयता
vartamānaikaviṣayamakṣaṃ dharmastu bhāvyasau / akṣamūlo 'numānādistena vidhyekameyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमाधिकरणमारचयति - अबोधको बोधको वा न तावद्बोधको विधिः । शक्तेरलौकिके धर्मे ग्रहणं दुर्घटं यतः
pañcamādhikaraṇamāracayati - abodhako bodhako vā na tāvadbodhako vidhiḥ / śakteralaukike dharme grahaṇaṃ durghaṭaṃ yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समभिव्याहृते धर्मे शक्तिग्रहणसंभवात् । बोधकस्य विधेर्मात्वमनपेक्षतया स्थितम्
samabhivyāhṛte dharme śaktigrahaṇasaṃbhavāt / bodhakasya vidhermātvamanapekṣatayā sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठाधिकरणमारचयति - विध्यादिरूपो यः शब्दः सो ऽनित्यो ऽथाविनश्वरः । अनित्यो वर्णरूपत्वाद्वर्णे जन्मोपलम्भनात्
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - vidhyādirūpo yaḥ śabdaḥ so 'nityo 'thāvinaśvaraḥ / anityo varṇarūpatvādvarṇe janmopalambhanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबाधितप्रत्यभिज्ञाबलाद्वर्णस्य नित्यता । उच्चारणप्रयत्नेन व्यज्यते ऽसौ न जन्यते
abādhitapratyabhijñābalādvarṇasya nityatā / uccāraṇaprayatnena vyajyate 'sau na janyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तमाधिकरणमारचयति - वेदवाक्यममानं स्यान्मानं वा नास्य मानता । पृथक्सङ्गत्यपेक्षायामनपेक्षत्ववर्जनात्
saptamādhikaraṇamāracayati - vedavākyamamānaṃ syānmānaṃ vā nāsya mānatā / pṛthaksaṅgatyapekṣāyāmanapekṣatvavarjanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदे ऽपि लोकवन्नैव वाक्यार्थे सङ्गतिः पृथक् । ग्रहीतव्या ततो वाक्यं प्रमाणं नैरपेक्ष्यतः
vede 'pi lokavannaiva vākyārthe saṅgatiḥ pṛthak / grahītavyā tato vākyaṃ pramāṇaṃ nairapekṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टमाधिकरणमारचयति - पौरुष्यं न वा वेदवाक्यं स्यात्पौरुष्यता । काठकादिसमाख्यानाद्वाक्यत्वाच्चान्यवाक्यवत्
aṣṭamādhikaraṇamāracayati - pauruṣyaṃ na vā vedavākyaṃ syātpauruṣyatā / kāṭhakādisamākhyānādvākyatvāccānyavākyavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाख्याध्यापकत्वेन वाक्यत्वं तु पराहतम् । तत्कर्त्रनुपलम्भेन स्यात्ततो ऽपौरुषेयता
samākhyādhyāpakatvena vākyatvaṃ tu parāhatam / tatkartranupalambhena syāttato 'pauruṣeyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुर्वा इत्येवमादेरर्थवादस्य मानता । न विधेये ऽस्ति धर्मे किं किंवासौ तत्र विद्यते
vāyurvā ityevamāderarthavādasya mānatā / na vidheye 'sti dharme kiṃ kiṃvāsau tatra vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विध्यर्थवादशब्दानां मिथोपेक्षापरिक्षयात् । नास्त्येकवाक्यता धर्मे प्रामाण्यं संभवेत्कुतः
vidhyarthavādaśabdānāṃ mithopekṣāparikṣayāt / nāstyekavākyatā dharme prāmāṇyaṃ saṃbhavetkutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विध्यर्थवादौ साकाङ्क्षौ प्राशस्त्यपुरुषार्थयोः । तेनैकवाक्यता तस्माद्वादानां धर्ममानता
vidhyarthavādau sākāṅkṣau prāśastyapuruṣārthayoḥ / tenaikavākyatā tasmādvādānāṃ dharmamānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणेमतान्तरमनुसृत्य पूर्वोत्तरपक्षावाह - वादोक्तहेत्वपेक्षत्वान्न विधेर्मानतेति चेत् । सत्यन्वये स्तुतिद्वारा नापेक्षेति गुरुर्जगौ
asminnevādhikaraṇematāntaramanusṛtya pūrvottarapakṣāvāha - vādoktahetvapekṣatvānna vidhermānateti cet / satyanvaye stutidvārā nāpekṣeti gururjagau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयाधिकरणमारचयति - ऊर्जो ऽवरुध्या इत्येष विधिवन्निगदो न किम् । यूपौदुम्बरतां स्तौति स्तौति वा तद्विधित्सया
dvitīyādhikaraṇamāracayati - ūrjo 'varudhyā ityeṣa vidhivannigado na kim / yūpaudumbaratāṃ stauti stauti vā tadvidhitsayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थ्या फलतालाभाद्यूपौदुम्बरता फलम् । ऊर्जो ऽवरोधं कथयन्कथं स्तुतिपरो भवेत्
caturthyā phalatālābhādyūpaudumbaratā phalam / ūrjo 'varodhaṃ kathayankathaṃ stutiparo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तुतौदुम्बरत्वस्याविधानात्कस्य तत्फलम् । अर्थद्वैधे वाक्यभेदस्तेन स्तावक एव सः
astutaudumbaratvasyāvidhānātkasya tatphalam / arthadvaidhe vākyabhedastena stāvaka eva saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैवगुरुमतेनपूर्वोत्तरपक्षावाह - आप्नोतीति विधित्वस्य वादत्वस्याप्यनिर्णयात् । न प्रमा चोदनेत्येतन् वादो ह्येकवाक्यतः
atraivagurumatenapūrvottarapakṣāvāha - āpnotīti vidhitvasya vādatvasyāpyanirṇayāt / na pramā codanetyetan vādo hyekavākyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन ह्यन्नमिति प्रोक्तो वादो हेतुरुत स्तुतिः । हिना श्रुता हेतुतातः शूर्पमन्यच्च साधनम्
tena hyannamiti prokto vādo heturuta stutiḥ / hinā śrutā hetutātaḥ śūrpamanyacca sādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूर्पसाधनता श्रौती नाश्रौतैः सा विकल्प्यते । अतो निरर्थको हेतुः स्तुतिस्तस्मात्प्रवर्तिका
śūrpasādhanatā śrautī nāśrautaiḥ sā vikalpyate / ato nirarthako hetuḥ stutistasmātpravartikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः । यागेषूत पुरोडाशप्रथनादेश्च भासकाः
mantrā uru prathasveti kimadṛṣṭaikahetavaḥ / yāgeṣūta puroḍāśaprathanādeśca bhāsakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणेनापि तद्भानान्मन्त्राः पुण्यैकहेतवः । न तद्भानस्य दृष्टत्वाद्दृष्टं वरमदृष्टतः
brāhmaṇenāpi tadbhānānmantrāḥ puṇyaikahetavaḥ / na tadbhānasya dṛṣṭatvāddṛṣṭaṃ varamadṛṣṭataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह - मन्त्रब्राह्मणयोर्यद्वा कलहो विनियोजने । न मन्त्रलिङ्गसिद्धार्थमनुवक्तीतरद्यतः
atraiva matāntareṇa pūrvottarapakṣāvāha - mantrabrāhmaṇayoryadvā kalaho viniyojane / na mantraliṅgasiddhārthamanuvaktītaradyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति - अष्टकादिस्मृतेर्धर्मे न मात्वं मानताथवा । निर्मूलत्वान्न मानं सा वेदार्थोक्तौ निरर्थता
tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇamāracayati - aṣṭakādismṛterdharme na mātvaṃ mānatāthavā / nirmūlatvānna mānaṃ sā vedārthoktau nirarthatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैदिकैः स्मर्यमाणत्वात्संभाव्या वेदमूलता । विप्रकीर्णार्थसेक्षेपात्सार्थत्वादस्ति मानता
vaidikaiḥ smaryamāṇatvātsaṃbhāvyā vedamūlatā / viprakīrṇārthasekṣepātsārthatvādasti mānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह - न मा स्मार्ताष्टङ्काङ्गत्वाद्यां जना इति मन्त्रगीः । तन्न स्मृतेर्मूलवेदे ऽनुमिते मात्वसंभवात्
asminneva matāntareṇa pūrvottarapakṣāvāha - na mā smārtāṣṭaṅkāṅgatvādyāṃ janā iti mantragīḥ / tanna smṛtermūlavede 'numite mātvasaṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयाधिकरणमारचयति - औदुम्बरी वेष्टनीया सर्वेत्येषा स्मृतिर्मितिः । अमितिर्वेति संदेहे मितिः स्यादष्टकादिवत्
dvitīyādhikaraṇamāracayati - audumbarī veṣṭanīyā sarvetyeṣā smṛtirmitiḥ / amitirveti saṃdehe mitiḥ syādaṣṭakādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औदुम्बरीं स्पृशन्गायेदिति प्रत्यक्षवेदतः । विरोधान्मूलवेदस्याननुमानादमानता
audumbarīṃ spṛśangāyediti pratyakṣavedataḥ / virodhānmūlavedasyānanumānādamānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे मतान्तरमाह - प्रत्यक्षानुमितश्रुत्योर्यद्वा व्याघातदर्शनात् । अमात्वे शङ्किते बाधो ऽनुमानस्यात्र वर्ण्यते
asminnevādhikaraṇe matāntaramāha - pratyakṣānumitaśrutyoryadvā vyāghātadarśanāt / amātve śaṅkite bādho 'numānasyātra varṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परप्रत्यक्षवेदो ऽत्र मूलं चेद्वेष्टनस्य तत् । अस्त्वेवमप्यनुष्ठानं स्वप्रत्यक्षानुरोधतः
parapratyakṣavedo 'tra mūlaṃ cedveṣṭanasya tat / astvevamapyanuṣṭhānaṃ svapratyakṣānurodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयाधिकरणमारचयति - वैसर्जनाख्यहोमीयनाससो ग्रहणस्मृतिः । प्रमा न वा श्रुत्यबाधात्प्रमा स्यादष्टकादिवत्
tṛtīyādhikaraṇamāracayati - vaisarjanākhyahomīyanāsaso grahaṇasmṛtiḥ / pramā na vā śrutyabādhātpramā syādaṣṭakādivat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टलोभैकमूलत्वसंभवे श्रुत्यकल्पनात् । सर्ववेष्टनवद्वाधहीनाप्येषा न हि प्रमा
dṛṣṭalobhaikamūlatvasaṃbhave śrutyakalpanāt / sarvaveṣṭanavadvādhahīnāpyeṣā na hi pramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थाधिकरणं भाष्यमतेनाऽरचयति - आचान्तेनेत्यमा मा वा स्मृतिरेषा न मा भवेत् । वेदं कृत्वेति यः श्रौतः क्रमस्तेन विरोधतः
caturthādhikaraṇaṃ bhāṣyamatenā'racayati - ācāntenetyamā mā vā smṛtireṣā na mā bhavet / vedaṃ kṛtveti yaḥ śrautaḥ kramastena virodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचान्त्यादिः पदार्थो ऽत्र क्रमो धर्मः पदार्थगः । धर्मस्य धर्म्यपेक्षत्वादबाधादस्ति मानता
ācāntyādiḥ padārtho 'tra kramo dharmaḥ padārthagaḥ / dharmasya dharmyapekṣatvādabādhādasti mānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र प्रथमं विचारं दर्शयति - शाक्योक्ताहिंसनं धर्मो न वा धर्मः श्रुतत्वतः । न धर्मो नहि पूतं स्याद्गोक्षीरं श्र्वदृतौ धृतम्
tatra prathamaṃ vicāraṃ darśayati - śākyoktāhiṃsanaṃ dharmo na vā dharmaḥ śrutatvataḥ / na dharmo nahi pūtaṃ syādgokṣīraṃ śrvadṛtau dhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारान्तरं दर्शयति - सदाचारो ऽप्रमा मा वा निर्मूलत्वादमानता । अष्टकादेरिवैतस्य समूलत्वात्प्रमाणता
vicārāntaraṃ darśayati - sadācāro 'pramā mā vā nirmūlatvādamānatā / aṣṭakāderivaitasya samūlatvātpramāṇatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमाधिकरणमारचयति - यंवान्दिशब्दाः किं द्व्यर्था नो वार्ऽऽयम्लेच्छसाम्यतः । दीर्घशूकप्रियङ्ग्वाद्या द्वये ऽप्यर्था विकल्पिताः
pañcamādhikaraṇamāracayati - yaṃvāndiśabdāḥ kiṃ dvyarthā no vār''yamlecchasāmyataḥ / dīrghaśūkapriyaṅgvādyā dvaye 'pyarthā vikalpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रान्या इति शास्त्रस्था प्रसिद्धिस्तु बलीयसी । शास्त्रीयधर्मे तेनात्र प्रियङ्ग्वादि न गृह्यते
yatrānyā iti śāstrasthā prasiddhistu balīyasī / śāstrīyadharme tenātra priyaṅgvādi na gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह - यवाद्यर्थानिर्णयेन तद्वाक्यं न प्रमेति चेत् । न शास्त्रस्य बलित्वेन तत्प्रसिद्ध्यार्ऽथनिर्णयात्
asminnevādhikaraṇe gurumatamāha - yavādyarthānirṇayena tadvākyaṃ na prameti cet / na śāstrasya balitvena tatprasiddhyār'thanirṇayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे वार्तिककारमतेन वर्णकान्तरमारचयति - यो मातुलविवाहादौ शिष्टाचारः स मा न वा । इतराचारवन्मात्वममात्वं स्मर्तबाधनात
asminnevādhikaraṇe vārtikakāramatena varṇakāntaramāracayati - yo mātulavivāhādau śiṣṭācāraḥ sa mā na vā / itarācāravanmātvamamātvaṃ smartabādhanāta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिमूलो हि सर्वत्र शिष्टाचारस्ततो ऽत्र च । अनुमेया स्मृतिः स्मृत्या बाध्या प्रत्यक्षया तु सा
smṛtimūlo hi sarvatra śiṣṭācārastato 'tra ca / anumeyā smṛtiḥ smṛtyā bādhyā pratyakṣayā tu sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैवापरं वर्णकमारचयति - लौकिको वाक्यगो वार्ऽथस्त्रिवृदादेः समत्वतः । उभौ विध्यर्थवादैकवाक्यत्वादस्त्विहान्तिमः
tatraivāparaṃ varṇakamāracayati - laukiko vākyago vār'thastrivṛdādeḥ samatvataḥ / ubhau vidhyarthavādaikavākyatvādastvihāntimaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठाधिकरणमारचयति - कल्प्यः पिकादिशब्दार्थो ग्राह्यो वा म्लेच्छरूढितः । कल्प्य आर्योष्वसिद्धत्वादनार्याणानमादरात्
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - kalpyaḥ pikādiśabdārtho grāhyo vā mleccharūḍhitaḥ / kalpya āryoṣvasiddhatvādanāryāṇānamādarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राह्य म्लोच्छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति । पिकनेमादिशब्दानां कोकिलाद्यर्थता ततः
grāhya mlocchaprasiddhistu virodhādarśane sati / pikanemādiśabdānāṃ kokilādyarthatā tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह - अर्थाबोधादप्रमाणं पिकालम्भनचोदना । मैवं म्लेच्छप्रसिद्ध्यापि तब्दोधादविरुद्धया
asminnevādhikaraṇe gurumatamāha - arthābodhādapramāṇaṃ pikālambhanacodanā / maivaṃ mlecchaprasiddhyāpi tabdodhādaviruddhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तमाधिकरणमारचयति - अपौरुषेयाः कल्पाद्याः कृत्रिमा वा न कृत्रिमाः । श्रुतिस्मत्योर्धर्मबुद्धेः स्वतो मात्वं यतः समम्
saptamādhikaraṇamāracayati - apauruṣeyāḥ kalpādyāḥ kṛtrimā vā na kṛtrimāḥ / śrutismatyordharmabuddheḥ svato mātvaṃ yataḥ samam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंनामोक्तेः पौरुषेयाः काठकाद्यसमत्वतः । तत्रोपलेभिरे केचिदापस्तम्बादिकर्तृताम्
puṃnāmokteḥ pauruṣeyāḥ kāṭhakādyasamatvataḥ / tatropalebhire kecidāpastambādikartṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव गुरुमतमाह - कल्पे सर्वतिथौ दर्शकार्यतोक्तेः श्रुतिर्न मा । न कल्पे साध्यवेदत्वप्रहाणाद्दुर्बलत्वतः
atraiva gurumatamāha - kalpe sarvatithau darśakāryatokteḥ śrutirna mā / na kalpe sādhyavedatvaprahāṇāddurbalatvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टमाधिकरणमाचरयति -- होलाकादेर्व्यवस्था स्यात्साधारण्यमुताग्रिमः । देशभेदेन दृष्टत्वात्साम्यं मूलसमत्वतः
aṣṭamādhikaraṇamācarayati -- holākādervyavasthā syātsādhāraṇyamutāgrimaḥ / deśabhedena dṛṣṭatvātsāmyaṃ mūlasamatvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव गुरुमतमाह - प्राच्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमितौ पदे । अर्थाबोधादमात्वं चेन्न सामान्यामुमानतः
atraiva gurumatamāha - prācyādipadayuktāyāḥ śruteranumitau pade / arthābodhādamātvaṃ cenna sāmānyāmumānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवमाधिकरणमारचयति - गोगाव्यादिषु साधुत्वे प्रयोगे वा न कश्र्चन । नियमो ऽत्रास्ति बा नास्ति व्याकृतेर्मूलवर्जनात्
navamādhikaraṇamāracayati - gogāvyādiṣu sādhutve prayoge vā na kaśrcana / niyamo 'trāsti bā nāsti vyākṛtermūlavarjanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधूनेव प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः । इत्यस्ति नियमः पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलतः
sādhūneva prayuñjīta gavādyā eva sādhavaḥ / ityasti niyamaḥ pūrvapūrvavyākṛtimūlataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव गुरुमतमाह - अश्र्वालम्भनशास्त्रस्य दन्त्यतालव्यसंशयात् । अमात्वे ऽदन्त्यनिर्णीतिराप्तोक्तव्याकृतेर्बलात्
atraiva gurumatamāha - aśrvālambhanaśāstrasya dantyatālavyasaṃśayāt / amātve 'dantyanirṇītirāptoktavyākṛterbalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमाधिकरणे प्रथमं वर्णकमाचरयति - लोके पदापदार्थौ यौ न तौ वेदे ऽथवात्र तौ । रूपभेदात्पदं भिन्नमुत्तानादिभिदा स्फुटा
daśamādhikaraṇe prathamaṃ varṇakamācarayati - loke padāpadārthau yau na tau vede 'thavātra tau / rūpabhedātpadaṃ bhinnamuttānādibhidā sphuṭā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णैकत्वात्पदैकत्वं क्वाचित्की रूपभिन्नता । प्रायिकेण पदैक्येन तदर्थैक्यं तथाविधम्
varṇaikatvātpadaikatvaṃ kvācitkī rūpabhinnatā / prāyikeṇa padaikyena tadarthaikyaṃ tathāvidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयवर्णकमारचयति - व्यक्तिर्ंव्रीह्यादिशब्दार्थ आकृतिर्वा क्रियान्वयात् । व्यक्तिर्व्युत्पत्तिवेलायामाकृत्या सोपलक्ष्यते
dvitīyavarṇakamāracayati - vyaktirṃvrīhyādiśabdārtha ākṛtirvā kriyānvayāt / vyaktirvyutpattivelāyāmākṛtyā sopalakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिग्रहादियुक्तिभ्य आकृतेरर्थतोचिता । क्तियापर्यवसानाय व्यक्तिस्तत्रोपलक्ष्यताम्
śaktigrahādiyuktibhya ākṛterarthatocitā / ktiyāparyavasānāya vyaktistatropalakṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव गुरुमतमाह - गवादिचोदना नो मा जातिव्यक्त्योरनिर्णयात् । आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां न व्यक्तिरिति निर्णयः
atraiva gurumatamāha - gavādicodanā no mā jātivyaktyoranirṇayāt / ānantyavyabhicārābhyāṃ na vyaktiriti nirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणं । वार्तिककारोन्नीतमारचयति - उद्भिदादिपदं धर्मे किममानमुत प्रमा । विध्यर्थवादमन्त्रांशेष्वनन्तर्भावतो न मा
caturthapādasya prathamādhikaraṇaṃ / vārtikakāronnītamāracayati - udbhidādipadaṃ dharme kimamānamuta pramā / vidhyarthavādamantrāṃśeṣvanantarbhāvato na mā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्भावो विधावुद्भिदा यजेतेति दृश्यते । नामत्वेनान्वयो वाक्ये वक्ष्यते ऽतः प्रमैव तत्
antarbhāvo vidhāvudbhidā yajeteti dṛśyate / nāmatvenānvayo vākye vakṣyate 'taḥ pramaiva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयाधिकारणमारचयति - गुणो ऽयं नामधेयं वा खनित्रे ऽस्य निरुक्तितः । ज्योतिष्टोमं समाश्रित्य पश्वर्थे गुणचोदना
dvitīyādhikāraṇamāracayati - guṇo 'yaṃ nāmadheyaṃ vā khanitre 'sya niruktitaḥ / jyotiṣṭomaṃ samāśritya paśvarthe guṇacodanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलोद्भेदात्समानैषा निरुक्तिर्यागनाम्न्यपि । नामत्वमुचितं यागसामानाधिकरण्यतः
phalodbhedātsamānaiṣā niruktiryāganāmnyapi / nāmatvamucitaṃ yāgasāmānādhikaraṇyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रैव गुरुमतमाह -- लौकिके गणयागे ऽस्य विधेः सापेक्षतेति चेत् । निरुक्त्या श्रौतयागस्य नामत्वान्निरपेक्षता
atraiva gurumatamāha -- laukike gaṇayāge 'sya vidheḥ sāpekṣateti cet / niruktyā śrautayāgasya nāmatvānnirapekṣatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयाधिकरणमारचयति --- यच्चित्रया यजेतेति तद्गुणो नाम वा भवेत् । चित्रस्त्रीत्वगुणो रूढेरग्नीषोमीयके पशौ
tṛtīyādhikaraṇamāracayati --- yaccitrayā yajeteti tadguṇo nāma vā bhavet / citrastrītvaguṇo rūḍheragnīṣomīyake paśau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोर्विधौ वाक्यभेदो वैशिष्ट्ये गौरवं ततः । स्यान्नाम पृष्ठाज्यबहिष्पवमानेषु तत्तथा
dvayorvidhau vākyabhedo vaiśiṣṭye gauravaṃ tataḥ / syānnāma pṛṣṭhājyabahiṣpavamāneṣu tattathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थाधिकरणमारचयति --- अग्निहोत्रं जुहोत्याघारमाघारयतीत्यमू । विधेयौ गुणसंस्कारावाहोस्वित्कर्मनामनी
caturthādhikaraṇamāracayati --- agnihotraṃ juhotyāghāramāghārayatītyamū / vidheyau guṇasaṃskārāvāhosvitkarmanāmanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नये होत्रमत्रेति बहुव्रीहिगतो ऽनलः । गुणो विधेयो नामत्वे रुपं न स्यात्क्षरद्घृते
agnaye hotramatreti bahuvrīhigato 'nalaḥ / guṇo vidheyo nāmatve rupaṃ na syātkṣaradghṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्क्रियाऽघारमाघारयतीत्युक्ता द्वितीयया । आघारेत्यग्निहोत्रेति यौगिके कर्मनामनी
saṃskriyā'ghāramāghārayatītyuktā dvitīyayā / āghāretyagnihotreti yaugike karmanāmanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.