Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara 2

प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमे ऽध्याय ईरितम् । मानाधीनस्य धर्मस्य द्बितीये भेद उच्यते

pramāṇamupajīvyatvātprathame 'dhyāya īritam / mānādhīnasya dharmasya dbitīye bheda ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमाधिकरणे प्रथमं वर्णकमारचयति - विधिवाक्ये पदैः सर्वैरपूर्वे प्रतिपाद्यते । प्रत्येकमथवैक्येन सर्वैस्तत्प्रतिपादनम्

dvitīyādhyāyasya prathame pāde prathamādhikaraṇe prathamaṃ varṇakamāracayati - vidhivākye padaiḥ sarvairapūrve pratipādyate / pratyekamathavaikyena sarvaistatpratipādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलान्वयित्वात्सर्वेषां प्रधानान्वयलाभतः । लाघवादेकबोध्यत्वं तच्छेषस्तु पदान्तरम्

phalānvayitvātsarveṣāṃ pradhānānvayalābhataḥ / lāghavādekabodhyatvaṃ taccheṣastu padāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यादिशब्दतो ऽपूर्वधीर्भावार्थपदादुत । द्रव्यादीनां फलार्थत्वात्तच्छब्देन ह्यपूर्वधीः

dravyādiśabdato 'pūrvadhīrbhāvārthapadāduta / dravyādīnāṃ phalārthatvāttacchabdena hyapūrvadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाद्वारमृते द्रव्यं फलेन नहि युज्यते । भावनावाचिनो ऽपूर्वमाख्यातादवगम्यते

kriyādvāramṛte dravyaṃ phalena nahi yujyate / bhāvanāvācino 'pūrvamākhyātādavagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्वर्थव्यतिरेकेण भावना नेति चेन्न तत् । सर्वधात्वर्थसंबद्धः करोत्यर्थो हि भावना

dhātvarthavyatirekeṇa bhāvanā neti cenna tat / sarvadhātvarthasaṃbaddhaḥ karotyartho hi bhāvanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्वर्थः करणं तस्यां समानपदवर्णितः । द्रव्याद्युपकृतिर्दृष्टा धात्वर्थोत्पादनात्मिका

dhātvarthaḥ karaṇaṃ tasyāṃ samānapadavarṇitaḥ / dravyādyupakṛtirdṛṣṭā dhātvarthotpādanātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति - अपूर्वसदसद्भावसंशये सति नास्ति तत् । मानाभावात्फलं यागात्सिध्येच्छास्त्रप्रमाणतः

dvitīyādhikaraṇamāracayati - apūrvasadasadbhāvasaṃśaye sati nāsti tat / mānābhāvātphalaṃ yāgātsidhyecchāstrapramāṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणिकस्य विनष्टस्य स्वर्गहेतुत्वकल्पनम् । विरुद्धं मान्तरेणातः श्रेयो ऽपूर्वस्य कल्पनम्

kṣaṇikasya vinaṣṭasya svargahetutvakalpanam / viruddhaṃ māntareṇātaḥ śreyo 'pūrvasya kalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवान्तरव्यापृतिर्वा शक्तिर्वा यागजोच्यते । अपूर्वमिति तद्भेदः प्रक्रियातो ऽवगम्यताम्

avāntaravyāpṛtirvā śaktirvā yāgajocyate / apūrvamiti tadbhedaḥ prakriyāto 'vagamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुमतमाह - यागक्रिया सूक्ष्मरूपा परमाण्वात्मसंश्रिता । यावत्फलं नियोगाख्यं नापूर्वमिति चेन्न तत्

atra gurumatamāha - yāgakriyā sūkṣmarūpā paramāṇvātmasaṃśritā / yāvatphalaṃ niyogākhyaṃ nāpūrvamiti cenna tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानहीनं क्रियासौक्ष्म्यं नियोगस्तु लिङादिना । अभिधेयः पृथग्यागादपूर्वे कार्यमस्त्यतः

mānahīnaṃ kriyāsaukṣmyaṃ niyogastu liṅādinā / abhidheyaḥ pṛthagyāgādapūrve kāryamastyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति -- अवघातादिनापूर्वमुत्पाद्यं विद्यते न वा । यजत्यादिवदस्त्येव वाक्यवैयर्थ्यमन्यथा

tṛtīyādhikaraṇamāracayati -- avaghātādināpūrvamutpādyaṃ vidyate na vā / yajatyādivadastyeva vākyavaiyarthyamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टे तुषविमोके तु नापूर्वे द्रव्यतन्त्रतः । स्याद्यजत्यादिवैषम्यं नियमापूर्वकृद्वचः

dṛṣṭe tuṣavimoke tu nāpūrve dravyatantrataḥ / syādyajatyādivaiṣamyaṃ niyamāpūrvakṛdvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयां सक्तुवद्भङ्क्त्वा नियोगे ऽन्वयितां क्रीया । साक्षादिति न मन्तव्यं दृष्टस्यात्रोपपत्तितः

dvitīyāṃ saktuvadbhaṅktvā niyoge 'nvayitāṃ krīyā / sākṣāditi na mantavyaṃ dṛṣṭasyātropapattitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणमारचयति -- संमार्ष्ट स्त्रुच इत्यत्र किं प्रधानाख्यकर्मता । गुणकर्मत्वमथवा दृष्टाभावे ऽवघातवत्

caturthādhikaraṇamāracayati -- saṃmārṣṭa struca ityatra kiṃ pradhānākhyakarmatā / guṇakarmatvamathavā dṛṣṭābhāve 'vaghātavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणत्वं नहि संभाव्यं प्राधान्यं तु प्रयाजवत् । अदृष्टकल्पनेनापि गुणत्वं स्याद्द्वितीयया

guṇatvaṃ nahi saṃbhāvyaṃ prādhānyaṃ tu prayājavat / adṛṣṭakalpanenāpi guṇatvaṃ syāddvitīyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति - प्रौगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता । दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्रशस्त्रयोः

pañcamādhikaraṇamāracayati - praugaṃ śaṃsatītyādau guṇatota pradhānatā / dṛṣṭā devasmṛtistena guṇatā stotraśastrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशंस्योर्धात्वोः श्रौतार्थबाधनम् । तेनादृष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम्

smṛtyarthatve stautiśaṃsyordhātvoḥ śrautārthabādhanam / tenādṛṣṭamupetyāpi prādhānyaṃ śrutaye matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठाधिकरणमारचयति - देवांश्च याभिर्यजत इत्याख्यातं तु मन्त्रगम् । विधायकं न वान्येन समत्वात्तद्विधायकम्

ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - devāṃśca yābhiryajata ityākhyātaṃ tu mantragam / vidhāyakaṃ na vānyena samatvāttadvidhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छब्दादेः क्षीणशक्तिर्न विधिस्त्रिविधं ततः । आख्यातमभिधानं च प्रधानगुणकर्मणी

yacchabdādeḥ kṣīṇaśaktirna vidhistrividhaṃ tataḥ / ākhyātamabhidhānaṃ ca pradhānaguṇakarmaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमाधिकरणमारचयति -- अहे बुधिण्य मन्त्रं म इति मन्त्रस्य लक्षणम् । नास्त्यस्ति वास्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात्

saptamādhikaraṇamāracayati -- ahe budhiṇya mantraṃ ma iti mantrasya lakṣaṇam / nāstyasti vāsya nāstyetadavyāptyāderavāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याज्ञिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् । ते ऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते

yājñikānāṃ samākhyānaṃ lakṣaṇaṃ doṣavarjitam / te 'nuṣṭhānasmārakādau mantraśabdaṃ prayuñjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमाधिकरणमारचयति -- नास्त्येतद्ब्रह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यते ऽथवा । नास्तीयन्तो वेदभागा इति कॢप्तेरभावतः

aṣṭamādhikaraṇamāracayati -- nāstyetadbrahmaṇetyatra lakṣaṇaṃ vidyate 'thavā / nāstīyanto vedabhāgā iti kḷpterabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौ भागौ तेन मन्त्रतः । अन्यद्ब्राह्मणमित्येतद्भवेद्ब्राह्मणलक्षणम्

mantraśca brāhmaṇaṃ ceti dvau bhāgau tena mantrataḥ / anyadbrāhmaṇamityetadbhavedbrāhmaṇalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमाधिकरणमारचयति - ऊहप्रवरनाम्नां किं मन्त्रतास्त्यथवा न हि । मन्त्रास्तदेकवाक्यत्वान्न तल्लक्षणवर्जनात्

navamādhikaraṇamāracayati - ūhapravaranāmnāṃ kiṃ mantratāstyathavā na hi / mantrāstadekavākyatvānna tallakṣaṇavarjanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमैकादशद्वादशाधिकरणमारचयति -- नर्क्सामयजुषां लक्ष्म सांकर्यादिति शङ्किते । पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसंकरः

daśamaikādaśadvādaśādhikaraṇamāracayati -- narksāmayajuṣāṃ lakṣma sāṃkaryāditi śaṅkite / pādaśca gītiḥ praśliṣṭapāṭha ityastvasaṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाधिकरणमारचयति - प्रोक्षणीरासादयेति निगदस्त्रिविधाद्बहिः । यजुर्वोच्चैस्त्वधर्मस्य भेदादस्य चतुर्थता

trayodaśādhikaraṇamāracayati - prokṣaṇīrāsādayeti nigadastrividhādbahiḥ / yajurvoccaistvadharmasya bhedādasya caturthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परप्रत्यायनार्थत्वादुच्चैस्त्वं यजुरेव सः । तल्लक्षणेन युक्तत्वात्रैविध्यमिति सुस्थितम्

parapratyāyanārthatvāduccaistvaṃ yajureva saḥ / tallakṣaṇena yuktatvātraividhyamiti susthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशाधिकरणमारचयति - देवस्य त्वेति वाक्यस्य भिन्नत्वमथवैकता । ऐक्यप्रयोजकस्यात्र दुर्बोधत्वेन भिन्नता

caturdaśādhikaraṇamāracayati - devasya tveti vākyasya bhinnatvamathavaikatā / aikyaprayojakasyātra durbodhatvena bhinnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभागे सति साकाङ्क्षस्यैकार्थत्वं प्रयोजकम् । तस्माद्वाक्यैक्यमेतेन यजुरन्तो ऽवर्धायते

vibhāge sati sākāṅkṣasyaikārthatvaṃ prayojakam / tasmādvākyaikyametena yajuranto 'vardhāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चदशाधिकरणमारचयति - इषे त्वादिर्मन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे । असत्यर्थास्मारकत्वादेकादृष्टस्य कल्पनात्

pañcadaśādhikaraṇamāracayati - iṣe tvādirmantra eko bhinno vaikaḥ kriyāpade / asatyarthāsmārakatvādekādṛṣṭasya kalpanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदने मार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे । अध्याहृते स्मारकत्वान्मन्त्रभेदोर्ऽथभेदतः

chedane mārjane caitau viniyuktau kriyāpade / adhyāhṛte smārakatvānmantrabhedor'thabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशाधिकरणमारचयति - या ते अग्ने रजेत्यध्याहारो यद्वानुषञ्जनम् । तनूरित्यन्यशेषत्वादध्याहारो ऽत्र लौकिकः

ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati - yā te agne rajetyadhyāhāro yadvānuṣañjanam / tanūrityanyaśeṣatvādadhyāhāro 'tra laukikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषञ्जनम् । अन्यशेषो ऽपिर् बुद्धस्थो लौकिकस्तु न तादृशः

vedākāṅkṣā pūraṇīyā vedenetyanuṣañjanam / anyaśeṣo 'pir buddhastho laukikastu na tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तदशाधिकरणमारचयति -- नानुषङ्गो ऽनुषङ्गो वाच्छिद्रोणोत्यस्य शेषिणौ । चित्पतिस्त्वेत्यनाकाङ्क्षावतो नात्रानुषज्यते

saptadaśādhikaraṇamāracayati -- nānuṣaṅgo 'nuṣaṅgo vācchidroṇotyasya śeṣiṇau / citpatistvetyanākāṅkṣāvato nātrānuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणत्वं क्रियापेक्षं क्रिया चैका पुनात्विति । मन्त्रत्रये ऽतस्तद्द्वारा सर्वशेषो ऽनुषज्यते

karaṇatvaṃ kriyāpekṣaṃ kriyā caikā punātviti / mantratraye 'tastaddvārā sarvaśeṣo 'nuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशा(सप्तदशा) धिकरणमारचयति - गच्छतामितिशब्दस्यामुषङ्गो ऽस्ति न वोपरि । सं यज्ञपतिरित्यत्र योग्यत्वात्सो ऽस्ति पूर्वबत्

aṣṭādaśā(saptadaśā) dhikaraṇamāracayati - gacchatāmitiśabdasyāmuṣaṅgo 'sti na vopari / saṃ yajñapatirityatra yogyatvātso 'sti pūrvabat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेकवचनं मध्यमन्त्रे ऽङ्गानीत्यनेन हि । नान्वेति तद्व्यवायेन नोपर्यप्यनुषज्यते

tadekavacanaṃ madhyamantre 'ṅgānītyanena hi / nānveti tadvyavāyena noparyapyanuṣajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयपादस्य प्रथमाधिकरणमाचरयति -- ददाति यजतीत्यादौ भावनैक्यमुतान्यता । आख्यातैक्यात्तदेकत्वं धातुभेदो ऽप्रयोजकः

dvitīyapādasya prathamādhikaraṇamācarayati -- dadāti yajatītyādau bhāvanaikyamutānyatā / ākhyātaikyāttadekatvaṃ dhātubhedo 'prayojakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातुभेदेन भिन्नत्वमाख्याते श्रूयते ततः । उत्पत्त्येकानुरक्तत्वाद्भिद्यन्ते भावना मिथः

dhātubhedena bhinnatvamākhyāte śrūyate tataḥ / utpattyekānuraktatvādbhidyante bhāvanā mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गुरुमतमाह - नियोगैकत्वतः शास्त्रमभिन्नमिति चेन्न तत् । धातुभेदाच्छास्त्रभेदे नियोगो भिद्यते बलात्

atra gurumatamāha - niyogaikatvataḥ śāstramabhinnamiti cenna tat / dhātubhedācchāstrabhede niyogo bhidyate balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति - समिधो यजतीत्यादावेकत्वमुत भिन्नता । धातुप्रत्यययोरैक्यादेकत्वं भिन्नता कुतः

dvitīyādhikaraṇamāracayati - samidho yajatītyādāvekatvamuta bhinnatā / dhātupratyayayoraikyādekatvaṃ bhinnatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासात्कर्मभेदो ऽत्र नामत्वान्न विधिर्गुणे । विधित्वं श्रुतितो भाति संनिधेरनुवादता

abhyāsātkarmabhedo 'tra nāmatvānna vidhirguṇe / vidhitvaṃ śrutito bhāti saṃnidheranuvādatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति -- एवं विद्वान्पौर्णमासीममावास्यामितीरितम् । कर्मान्यदुत पूर्वोक्तसमुदायानुवादकम्

tṛtīyādhikaraṇamāracayati -- evaṃ vidvānpaurṇamāsīmamāvāsyāmitīritam / karmānyaduta pūrvoktasamudāyānuvādakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मान्तरं स्यादभ्यासाद्ध्रौवं द्रव्यं हि देवता । वार्त्रघणीत्यादितो लभ्यानुवादस्तु न युज्यते

karmāntaraṃ syādabhyāsāddhrauvaṃ dravyaṃ hi devatā / vārtraghaṇītyādito labhyānuvādastu na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वार्त्रघणीत्याज्यभागाङ्गव्यवस्थोक्तेर्न देवता । पौर्णेत्यनूद्यते पौर्णमासीयुक्तं त्रिकं तथा

vārtraghaṇītyājyabhāgāṅgavyavasthokterna devatā / paurṇetyanūdyate paurṇamāsīyuktaṃ trikaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमेत्यपि समूहस्य द्वित्वसिद्धिः प्रयोजनम् । सहस्थितिः पौर्णमास्यामित्युक्तिभ्यां त्रिके त्रिके

ametyapi samūhasya dvitvasiddhiḥ prayojanam / sahasthitiḥ paurṇamāsyāmityuktibhyāṃ trike trike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्वद्वाक्यविधौ विध्यावृत्तिराग्नेयकादिना । विहितस्य फलित्वेन प्राधान्यमितरे गुणाः

vidvadvākyavidhau vidhyāvṛttirāgneyakādinā / vihitasya phalitvena prādhānyamitare guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणमारचयति -- उपांशुयाजमित्येषो ऽनुवादो ऽत्राथवा विधिः । विष्ण्वादिवाक्ये विस्पष्टविधेरस्यानुवादता

caturthādhikaraṇamāracayati -- upāṃśuyājamityeṣo 'nuvādo 'trāthavā vidhiḥ / viṣṇvādivākye vispaṣṭavidherasyānuvādatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जामित्वोक्तेरन्तराल उपांशुगुणके विधौ । सत्यर्थवादो विष्ण्वादिस्तद्रूपं ध्रौवमन्त्रतः

jāmitvokterantarāla upāṃśuguṇake vidhau / satyarthavādo viṣṇvādistadrūpaṃ dhrauvamantrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति -- अग्निहोत्राघारवाक्यमनुवादो ऽथवा विधिः । अरूपत्वात्तु दध्यूर्ध्ववाक्येनोक्तमनूद्यते

pañcamādhikaraṇamāracayati -- agnihotrāghāravākyamanuvādo 'thavā vidhiḥ / arūpatvāttu dadhyūrdhvavākyenoktamanūdyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुण्यसिद्धौ न दध्यादिर्गुणो दुष्टा विशिष्टता । रूपं दध्यादिमन्त्राभ्यामतो ऽसौ गुणिनो विधिः

guṇyasiddhau na dadhyādirguṇo duṣṭā viśiṣṭatā / rūpaṃ dadhyādimantrābhyāmato 'sau guṇino vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठाधिकरणमारचयति -- यजत्यालभतीत्येतावनुवादौ विधी उत । गृह्णात्यवद्यतीत्याभ्यां विहितेर्ऽथे ऽनुवादिनौ

ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati -- yajatyālabhatītyetāvanuvādau vidhī uta / gṛhṇātyavadyatītyābhyāṃ vihiter'the 'nuvādinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुवादो ऽपुरोवादे यज्यालभ्योरतो विधिः । ब्रह्मणे सोमसंस्कारो ऽवदाने पशुसंस्क्रिया

nānuvādo 'purovāde yajyālabhyorato vidhiḥ / brahmaṇe somasaṃskāro 'vadāne paśusaṃskriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमाधिकरणमारचयति -- आहुतीस्तिस्त्र इत्यत्र कर्मैक्यमुत भिन्नता । एकत्वं सकृदाख्यातात्संख्यावृत्त्या प्रयाजवत्

saptamādhikaraṇamāracayati -- āhutīstistra ityatra karmaikyamuta bhinnatā / ekatvaṃ sakṛdākhyātātsaṃkhyāvṛttyā prayājavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्यातमात्रं नो मानं संख्यया बहुकर्मता । आवृत्त्यैकादशत्वं तु प्रयाजे गत्यभावतः

ākhyātamātraṃ no mānaṃ saṃkhyayā bahukarmatā / āvṛttyaikādaśatvaṃ tu prayāje gatyabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशून्सप्तदश प्राजापत्यानित्यत्र भाष्यकृत् । विचारमाह पूर्वत्र क्रियात्रित्वस्फुटत्वतः

paśūnsaptadaśa prājāpatyānityatra bhāṣyakṛt / vicāramāha pūrvatra kriyātritvasphuṭatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुत्वोपेतपशुभिर्देवयोगादभिन्नता । रूपस्य तेन कर्मैक्यं संख्या नात्र क्रियागता

bahutvopetapaśubhirdevayogādabhinnatā / rūpasya tena karmaikyaṃ saṃkhyā nātra kriyāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतासंगतस्यैव तद्धितार्थस्य पश्चिमः । बहुत्वसंगमो रूपसंख्यया तत्क्रियाभिदा

devatāsaṃgatasyaiva taddhitārthasya paścimaḥ / bahutvasaṃgamo rūpasaṃkhyayā tatkriyābhidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमाधिकरणमारचयति -- अथैष ज्योतिरित्यत्र गुणो वा कर्म वा पृथक् । गुणः सहस्त्रदानात्मा ज्योतिष्टोमे ह्यनूदिते

aṣṭamādhikaraṇamāracayati -- athaiṣa jyotirityatra guṇo vā karma vā pṛthak / guṇaḥ sahastradānātmā jyotiṣṭome hyanūdite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथेति प्रकृते छिन्न एतच्छब्दो ऽग्रगं वदेत् । संख्ययेवान्यकर्मत्वमिह नूतनसंज्ञया

atheti prakṛte chinna etacchabdo 'gragaṃ vadet / saṃkhyayevānyakarmatvamiha nūtanasaṃjñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमाधिकरणमारचयति -- गुणः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिभ्यो वाजिनं त्विति । गुणो देवाननूद्योक्तसमुच्चयविकल्पतः

navamādhikaraṇamāracayati -- guṇaḥ karmāntaraṃ vā syādvājibhyo vājinaṃ tviti / guṇo devānanūdyoktasamuccayavikalpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबला तत्र वाजिनम् । गुणो ऽप्रविश्य कर्मान्यत्कल्पयेद्वाजिदेवकम्

āmikṣotpattiśiṣṭatvātprabalā tatra vājinam / guṇo 'praviśya karmānyatkalpayedvājidevakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमाधिकरणमारचयति-- दधिहोमे ऽन्यकर्मत्वं गुणो वान्यत्तु पूर्ववत् । निर्गुणत्वादग्निहोत्रे युक्तो दध्यादिको गुणः

daśamādhikaraṇamāracayati-- dadhihome 'nyakarmatvaṃ guṇo vānyattu pūrvavat / nirguṇatvādagnihotre yukto dadhyādiko guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्दघ्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति तत्पृथक् । गुणो वा भिद्यते कर्म धात्वर्थस्य फलित्वतः

yaddaghnendriyakāmasya juhuyāditi tatpṛthak / guṇo vā bhidyate karma dhātvarthasya phalitvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्वर्थगौरवादिभ्यो नान्यत्कर्म फलाय तु । गुणे विधेये धात्वर्थो विहितत्वादनूद्यते

matvarthagauravādibhyo nānyatkarma phalāya tu / guṇe vidheye dhātvartho vihitatvādanūdyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाधिकरणमारचयति -- उक्त्वाग्निष्टुतमेतस्य वारवन्तीयसाम हि । रेवतीष्वृक्षु कृत्वेति श्रुतं पशुफलाप्तये

dvādaśādhikaraṇamāracayati -- uktvāgniṣṭutametasya vāravantīyasāma hi / revatīṣvṛkṣu kṛtveti śrutaṃ paśuphalāptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रेवत्यादिगुणः कर्म पृथग्वा पूर्ववद्गुणः । रेवतीवारवन्तीयसंबन्धाख्यः पशुप्रदः

revatyādiguṇaḥ karma pṛthagvā pūrvavadguṇaḥ / revatīvāravantīyasaṃbandhākhyaḥ paśupradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्नो ऽत्र फलकर्मभ्यां संबन्धे वाक्यभिन्नता । तेनोक्तगुणसंयुक्तमन्यत्कर्मोच्यते फले

sāmno 'tra phalakarmabhyāṃ saṃbandhe vākyabhinnatā / tenoktaguṇasaṃyuktamanyatkarmocyate phale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाधिकरणमारचयति -- वृष्टन्नस्वर्गकामानां सौभरं स्तोत्रमीरितम् । निधनान्यपि हीषूर्गू इति वृष्ट्यादिकाभिनाम्

trayodaśādhikaraṇamāracayati -- vṛṣṭannasvargakāmānāṃ saubharaṃ stotramīritam / nidhanānyapi hīṣūrgū iti vṛṣṭyādikābhinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलान्तरं किं वृष्ट्यादि हीशादीनामुतोदिते । सौभरे फलसंभिन्ने निधनं विनियम्यते

phalāntaraṃ kiṃ vṛṣṭyādi hīśādīnāmutodite / saubhare phalasaṃbhinne nidhanaṃ viniyamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलान्तरं चतुर्थ्योक्तं वृष्टिकामाय हीषिति । सौभरस्य फलं वृष्टिहीषियुक्त्या विवर्धते

phalāntaraṃ caturthyoktaṃ vṛṣṭikāmāya hīṣiti / saubharasya phalaṃ vṛṣṭihīṣiyuktyā vivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोक्तवृष्ट्यन्नकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया । नियमे ऽपि चतुर्थ्येषा तादर्थ्यादुपपद्यते

noktavṛṣṭyannakāmānāmanyatvaṃ pratyabhijñayā / niyame 'pi caturthyeṣā tādarthyādupapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति -- रथंतरं साम सोमे भवेत्तद्वद्बृहज्जगत् । ऐन्द्रवायवशुक्राग्रयणाग्राश्च ग्रहाः श्रुताः

tṛtīyapādasya prathamādhikaraṇamāracayati -- rathaṃtaraṃ sāma some bhavettadvadbṛhajjagat / aindravāyavaśukrāgrayaṇāgrāśca grahāḥ śrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथंतरादिसंयुक्तमन्यत्कर्माथवा गुणः । गायत्रादियुतात्पूर्वादन्यद्व्यावृत्तितो गुणैः

rathaṃtarādisaṃyuktamanyatkarmāthavā guṇaḥ / gāyatrādiyutātpūrvādanyadvyāvṛttito guṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमशब्दप्रकरणे ज्योतिष्टोमसमर्पके । ग्रहाग्रत्वं गुणस्तत्र व्यावृत्तिस्तु परस्परम्

somaśabdaprakaraṇe jyotiṣṭomasamarpake / grahāgratvaṃ guṇastatra vyāvṛttistu parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति -- राजसूयं प्रकृत्येष्टिरवेष्ट्याख्या श्रुतात्र तु । विप्रक्षत्त्रियविड्भेदाद्धविषां व्यत्ययः क्रमे

dvitīyādhikaraṇamāracayati -- rājasūyaṃ prakṛtyeṣṭiraveṣṭyākhyā śrutātra tu / viprakṣattriyaviḍbhedāddhaviṣāṃ vyatyayaḥ krame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रादेरनुवादः स्यात्प्रापणं वानुवादगीः । व्यत्ययाय त्रयाणां च राजत्वाप्राप्तिरस्ति हि

viprāderanuvādaḥ syātprāpaṇaṃ vānuvādagīḥ / vyatyayāya trayāṇāṃ ca rājatvāprāptirasti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न राज्ययोगाद्राजत्वं क्षत्रियत्वं तु तत्त्वतः । अप्राप्तप्रापणं तस्मान्न रथंतरतुल्यता

na rājyayogādrājatvaṃ kṣatriyatvaṃ tu tattvataḥ / aprāptaprāpaṇaṃ tasmānna rathaṃtaratulyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति - वसन्ते विप्र आदध्यात्तत्रैवोपनयीत तम् । अनुवादः प्रापणं वानुवादः कालसिद्धये

tṛtīyādhikaraṇamāracayati - vasante vipra ādadhyāttatraivopanayīta tam / anuvādaḥ prāpaṇaṃ vānuvādaḥ kālasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरेणाग्निविद्याभ्यां कर्मानुष्ठित्यसंभवात् । कॢप्ते आधानोपनीती प्राप्ता विप्रादयस्ततः

antareṇāgnividyābhyāṃ karmānuṣṭhityasaṃbhavāt / kḷpte ādhānopanītī prāptā viprādayastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौकिकाग्नेः पुस्तकाञ्च तत्सिद्धेर्नास्ति कल्पनम् । कालविप्रादिसंयुक्तमतो ऽप्राप्तं विधीयते

laukikāgneḥ pustakāñca tatsiddhernāsti kalpanam / kālaviprādisaṃyuktamato 'prāptaṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणमारचयति - यद्दाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत तत् । कर्मान्तरं गुणो वोक्तदर्शादौ फलसिद्धये

caturthādhikaraṇamāracayati - yaddākṣāyaṇayajñena svargakāmo yajeta tat / karmāntaraṃ guṇo voktadarśādau phalasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणस्यास्याप्रसिद्धत्वात्कर्मभेदो ऽत्र संज्ञया । गुणो व्युत्पत्तिशेषाभ्यामावृत्त्याख्यो न नाम तत्

guṇasyāsyāprasiddhatvātkarmabhedo 'tra saṃjñayā / guṇo vyutpattiśeṣābhyāmāvṛttyākhyo na nāma tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति - वायव्यः श्वेत आलभ्यो भूत्यै सौर्ये चरुं तथा । निर्वपेद्बह्मतेजोर्थमीषामुष्टिनिरुप्तयोः

pañcamādhikaraṇamāracayati - vāyavyaḥ śveta ālabhyo bhūtyai saurye caruṃ tathā / nirvapedbahmatejorthamīṣāmuṣṭiniruptayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणौ श्वेतं चरुं किंवा यावत्कथितकर्मणी । फलार्थे अथवा यागे विशिष्टौ विहिताविह

guṇau śvetaṃ caruṃ kiṃvā yāvatkathitakarmaṇī / phalārthe athavā yāge viśiṣṭau vihitāviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वैत्यं वायुस्पृगीषायामाग्नेये च रविप्रभे । चरुर्गुणश्चरुः स्थाली निर्वापस्तु तदाश्रितः

śvaityaṃ vāyuspṛgīṣāyāmāgneye ca raviprabhe / carurguṇaścaruḥ sthālī nirvāpastu tadāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलाहानेर्न तत्किं तु यावच्चोदितकर्म तत् । द्रव्यादिरूपसंपत्तेरवार्या यागताऽर्थिकी

phalāhānerna tatkiṃ tu yāvaccoditakarma tat / dravyādirūpasaṃpatteravāryā yāgatā'rthikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठाधिकरणमारचयति - षत्सालम्भो यजिः स्पर्शो वा वायव्यादिवद्यजिः । स्पर्शः स्याद्देवराहित्यात्संस्कारः प्रायपाठतः

ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - ṣatsālambho yajiḥ sparśo vā vāyavyādivadyajiḥ / sparśaḥ syāddevarāhityātsaṃskāraḥ prāyapāṭhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमाधिकरणमारचयति - चरुर्भवति नैवार उपधत्ते चरुं त्विति । यागः स्यादुपधानं वा यागः शेषोक्तदैवतः

saptamādhikaraṇamāracayati - carurbhavati naivāra upadhatte caruṃ tviti / yāgaḥ syādupadhānaṃ vā yāgaḥ śeṣoktadaivataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यागत्वानिश्चये शेषो नापेक्ष्यो ऽतो यजिः कुतः । किंतूपधानमात्रत्वं यावदुक्तं चरौ स्थितम्

yāgatvāniścaye śeṣo nāpekṣyo 'to yajiḥ kutaḥ / kiṃtūpadhānamātratvaṃ yāvaduktaṃ carau sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमाधिकरणमारचयति -- पर्यग्निकृतः पात्नीवत उत्सृज्यत इत्यसौ । यागौ गुणो वा यागः स्यादन्वयाव्यवधानतः

aṣṭamādhikaraṇamāracayati -- paryagnikṛtaḥ pātnīvata utsṛjyata ityasau / yāgau guṇo vā yāgaḥ syādanvayāvyavadhānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यभिज्ञातमालभ्यमनूद्योत्सर्गशब्दतः । गुणं पर्यग्निकृत्याख्यं वक्त्युत्तरनिवृत्तये

pratyabhijñātamālabhyamanūdyotsargaśabdataḥ / guṇaṃ paryagnikṛtyākhyaṃ vaktyuttaranivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दुष्टा परिसंख्यात्र चोदकात्प्राग्विधौ सति । पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिः कॢप्तोपकारतः

na duṣṭā parisaṃkhyātra codakātprāgvidhau sati / paryagnikaraṇāntāṅgarītiḥ kḷptopakārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमाधिकरणमारचयति - यददाभ्यं गृहीत्वेति गृह्णात्यंशुमिति द्वयम् । तद्यागो वा गुणो यागः स्याददाभ्यांशुनामतः

navamādhikaraṇamāracayati - yadadābhyaṃ gṛhītveti gṛhṇātyaṃśumiti dvayam / tadyāgo vā guṇo yāgaḥ syādadābhyāṃśunāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहयोरेव नाम स्यादानन्तर्याद्विधिस्तयोः । गुणो ऽस्तस्य वाक्येन ज्योतिष्टोमाभिगामिना

grahayoreva nāma syādānantaryādvidhistayoḥ / guṇo 'stasya vākyena jyotiṣṭomābhigāminā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमाधिकरणमारचयति- अग्निं चिनुत इत्यत्र यागो वा संस्कृतियंजिः । लिङ्गेन यागनामत्वाद्यजिमा चानुवादतः

daśamādhikaraṇamāracayati- agniṃ cinuta ityatra yāgo vā saṃskṛtiyaṃjiḥ / liṅgena yāganāmatvādyajimā cānuvādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढ्या द्रव्यस्य नामैतद्वहनेराधानवच्चितिः । संस्कारः संस्कृते वह्नावग्निष्टोमो विधीयते

rūḍhyā dravyasya nāmaitadvahanerādhānavaccitiḥ / saṃskāraḥ saṃskṛte vahnāvagniṣṭomo vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशाधिकरणमारचयति- मासं जुहोत्यग्निहोत्रं गुणो ऽन्यत्कर्म वा गुणः । अनूद्य प्राप्तकर्मात्र मासो ऽप्राप्तो विधीयते

ekādaśādhikaraṇamāracayati- māsaṃ juhotyagnihotraṃ guṇo 'nyatkarma vā guṇaḥ / anūdya prāptakarmātra māso 'prāpto vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसद्भिश्चरित्वेति नित्ये तासामसंभवात् । अनेकस्याविधेश्चान्यत्कर्म प्रकरणान्तरात्

upasadbhiścaritveti nitye tāsāmasaṃbhavāt / anekasyāvidheścānyatkarma prakaraṇāntarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाधिकरणमारचयति- अष्टाकपालमाग्नेयं रुक्कामः प्राकृते फलम् । कर्मान्यद्वा फलं भानात्पूर्वन्यायाप्रवेशनात्

dvādaśādhikaraṇamāracayati- aṣṭākapālamāgneyaṃ rukkāmaḥ prākṛte phalam / karmānyadvā phalaṃ bhānātpūrvanyāyāpraveśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा भूद्भिन्नं प्रकरणं कर्मान्तरमसंनिधेः । अनारभ्याधीतमेतद्रूपं त्वन्यूनमीक्षते

mā bhūdbhinnaṃ prakaraṇaṃ karmāntaramasaṃnidheḥ / anārabhyādhītametadrūpaṃ tvanyūnamīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाधिकरणमारचयति- यजोत्समे पौर्णमास्यां यावज्जीवं तथैतया । अन्नाद्यकाम इत्यादौ कर्मभेदौऽथवा गुणः

trayodaśādhikaraṇamāracayati- yajotsame paurṇamāsyāṃ yāvajjīvaṃ tathaitayā / annādyakāma ityādau karmabhedau'thavā guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्युपादानयोरैक्याद्देशादेरनुत्र्व्पत्तितः । आवश्यके कर्मविधौ तद्भेदः पुनरुक्तितः

vidhyupādānayoraikyāddeśāderanutrvpattitaḥ / āvaśyake karmavidhau tadbhedaḥ punaruktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशादियोगस्याप्राप्तेर्विधिर्न ह्येकता तयोः । पुंशब्दयोर्व्यापृतित्वात्पुनरुक्त्वा त्वनूद्यते

deśādiyogasyāprāptervidhirna hyekatā tayoḥ / puṃśabdayorvyāpṛtitvātpunaruktvā tvanūdyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशाधिकरणमारचयति- दर्शपूर्णमासप्रोक्त आग्नेयः केवलो ऽप्यसौ । दर्शे यदिति वाक्याभ्यां कर्मान्यद्वानुवादगीः

caturdaśādhikaraṇamāracayati- darśapūrṇamāsaprokta āgneyaḥ kevalo 'pyasau / darśe yaditi vākyābhyāṃ karmānyadvānuvādagīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासादन्यकर्मत्वं दर्शेष्टौ द्विः प्रयुज्यताम् । एकत्वप्रत्यभिज्ञानादनूक्त्यैन्द्राग्नसंस्तुतिः

abhyāsādanyakarmatvaṃ darśeṣṭau dviḥ prayujyatām / ekatvapratyabhijñānādanūktyaindrāgnasaṃstutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति- यावज्जीवं जुहोतीति धर्मः कर्मणि पुंसि वा । कालत्वात्कर्मधार्मो ऽतः काम्य एकः प्रयुज्यताम्

caturthapādasya prathamādhikaraṇamāracayati- yāvajjīvaṃ juhotīti dharmaḥ karmaṇi puṃsi vā / kālatvātkarmadhārmo 'taḥ kāmya ekaḥ prayujyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कालो जीवनं तेन निमित्तप्रविभागतः । काम्यप्रयोगो भिन्नः स्याद्यावज्जीवप्रयोगतः

na kālo jīvanaṃ tena nimittapravibhāgataḥ / kāmyaprayogo bhinnaḥ syādyāvajjīvaprayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति - शाखाभेदात्कर्मभेदो न वा, कर्मात्र भिद्यते । दृष्टं काठकनामादि बहु भेदस्य कारणम्

dvitīyādhikaraṇamāracayati - śākhābhedātkarmabhedo na vā, karmātra bhidyate / dṛṣṭaṃ kāṭhakanāmādi bahu bhedasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थद्वारादिना ह्येते युज्यन्ते भेदहेतवः । रूपादिप्रत्यभिज्ञानादभिन्नं कर्म गम्यते

granthadvārādinā hyete yujyante bhedahetavaḥ / rūpādipratyabhijñānādabhinnaṃ karma gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.