Library·Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara·3·3.2
द्वितीयपादे प्रथमाधिकरणमारचयति - देवोपसदनं बर्हिर्दामिगीर्मुख्यगौणयोः । तल्लिङ्गमर्थयोर्मन्त्रं नियुङ्क्ते मुख्य एव वा
dvitīyapāde prathamādhikaraṇamāracayati - devopasadanaṃ barhirdāmigīrmukhyagauṇayoḥ / talliṅgamarthayormantraṃ niyuṅkte mukhya eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दार्थत्वाद्द्वयोस्तत्र युज्यते विनियोजनम् । प्रथमावगतत्वेन मुख्ये तद्विनियम्यते
śabdārthatvāddvayostatra yujyate viniyojanam / prathamāvagatatvena mukhye tadviniyamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्र्या निवेशनेत्यग्निं गार्हपत्यं भजेदिति । प्रकाश्ये मुख्य इन्द्रे वा गौणे मुख्ये ऽस्तु पूर्ववत्
aindryā niveśanetyagniṃ gārhapatyaṃ bhajediti / prakāśye mukhya indre vā gauṇe mukhye 'stu pūrvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्य गौणताध्नौव्ये मन्त्रस्यैवानुवादतः । गौणतातो ऽग्न्युपस्थाने मन्त्रः श्रुत्या नियुज्यते
ekasya gauṇatādhnauvye mantrasyaivānuvādataḥ / gauṇatāto 'gnyupasthāne mantraḥ śrutyā niyujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीयाधिकरणमारचयति - हविष्कृदेहीत्यामन्त्र्य त्रिरवघ्नन्समाह्वयेत् । विनियोगो ऽवघाते स्यादाह्वाने वावघातके
tṛtīyādhikaraṇamāracayati - haviṣkṛdehītyāmantrya triravaghnansamāhvayet / viniyogo 'vaghāte syādāhvāne vāvaghātake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्रीवन्मान्त्रमाह्वानं गौणं हन्तिर्वृथान्यथा । पाठेन प्रापितं त्रित्वं ह्वयतेरुपचारगीः
aindrīvanmāntramāhvānaṃ gauṇaṃ hantirvṛthānyathā / pāṭhena prāpitaṃ tritvaṃ hvayaterupacāragīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिरभ्यासो विधातव्यो नित्यप्राप्तेरभावतः । हन्तिना लक्ष्यते कालः प्राप्तो ऽसौ ह्वयतिस्तथा
trirabhyāso vidhātavyo nityaprāpterabhāvataḥ / hantinā lakṣyate kālaḥ prāpto 'sau hvayatistathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनियोगे वाक्यभेदो लिङ्गादाह्वानशेषता । नैन्द्रीन्यायः श्रुत्यभावाद्बर्हिर्न्यायेन मुख्यगः
viniyoge vākyabhedo liṅgādāhvānaśeṣatā / naindrīnyāyaḥ śrutyabhāvādbarhirnyāyena mukhyagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थाधिकरणमारचयति - उत्तिष्ठन्प्रवदेदग्नदिग्नीनित्यादिकं तथा । कृणुत व्रतमित्येवं पठन्वाचं विमुञ्चति
caturthādhikaraṇamāracayati - uttiṣṭhanpravadedagnadignīnityādikaṃ tathā / kṛṇuta vratamityevaṃ paṭhanvācaṃ vimuñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रौ विधेयौ कालो वा मन्त्रावुत्थानमोकयोः । विनियोज्यौ न कालस्य लक्षणा युज्यते विधौ
mantrau vidheyau kālo vā mantrāvutthānamokayoḥ / viniyojyau na kālasya lakṣaṇā yujyate vidhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रार्थानन्वयात्तत्र तद्विधिर्नैव शक्यते । अगत्या लक्षणाप्यस्तु तेन कालो विधीयते
mantrārthānanvayāttatra tadvidhirnaiva śakyate / agatyā lakṣaṇāpyastu tena kālo vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमाधिकरणमारचयति -- प्रस्तरं सूक्तवाकेन प्रहरेदिति कालधीः । अङ्गाङ्गिता वा स्यात्कालो ऽजुपतेत्याद्यनन्वयात्
pañcamādhikaraṇamāracayati -- prastaraṃ sūktavākena praharediti kāladhīḥ / aṅgāṅgitā vā syātkālo 'jupatetyādyananvayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहृतेरिष्टदेवार्थसंस्कारत्वात्तदन्वयः । संपाद्यो देवताद्वारा तृतीयाश्रुतितो ऽङ्गता
prahṛteriṣṭadevārthasaṃskāratvāttadanvayaḥ / saṃpādyo devatādvārā tṛtīyāśrutito 'ṅgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षष्ठाधिकरणमारचयति - प्रहृतेरखिलः सूक्तवाको ऽङ्गं स्याद्विभज्य वा । समाख्या कृत्स्नगा तेन विभक्तस्याङ्गता नहि
ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati - prahṛterakhilaḥ sūktavāko 'ṅgaṃ syādvibhajya vā / samākhyā kṛtsnagā tena vibhaktasyāṅgatā nahi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शपूर्णिमयोर्देवाननुसृत्य विभज्यताम् । आख्यां लिङ्गेन बाधित्वा भागे नाम निरुच्यते
darśapūrṇimayordevānanusṛtya vibhajyatām / ākhyāṃ liṅgena bādhitvā bhāge nāma nirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तमाधिकरणमारचयति- ऐन्द्राग्नादीष्टयः काम्या याज्या अप्युदिताः क्रमात् । काण्डयोस्ता यथालिङ्गं संचार्या नियमो ऽथवा
saptamādhikaraṇamāracayati- aindrāgnādīṣṭayaḥ kāmyā yājyā apyuditāḥ kramāt / kāṇḍayostā yathāliṅgaṃ saṃcāryā niyamo 'thavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गं क्रमसमाख्याभ्यां प्रबलं तद्वशादमूः । अकाम्यास्वपि संचार्या याज्याः सर्वत्र का क्षतिः
liṅgaṃ kramasamākhyābhyāṃ prabalaṃ tadvaśādamūḥ / akāmyāsvapi saṃcāryā yājyāḥ sarvatra kā kṣatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाख्यानात्काण्डयोगः क्रमादिष्टिषु योजनम् । अपेक्षते देवमात्रं शक्तिः काम्यैकगास्ततः
samākhyānātkāṇḍayogaḥ kramādiṣṭiṣu yojanam / apekṣate devamātraṃ śaktiḥ kāmyaikagāstataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टमाधिकरणमारचयति - आग्नेय्याऽग्नीध्रमित्यग्निदेवताका ऋचो ऽखिलाः । उपस्थाने प्रयोक्तव्याः प्रकृता एव ता उत
aṣṭamādhikaraṇamāracayati - āgneyyā'gnīdhramityagnidevatākā ṛco 'khilāḥ / upasthāne prayoktavyāḥ prakṛtā eva tā uta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधारण्येन शब्दोक्तेः सर्वाभिस्तदुपस्थितिः । विशेषे विधिसंक्रान्त्या प्रकृताभिरितीष्यताम्
sādhāraṇyena śabdokteḥ sarvābhistadupasthitiḥ / viśeṣe vidhisaṃkrāntyā prakṛtābhiritīṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवमाधिकरणमारचयति - भक्षेहीत्यनुवाको ऽयं सर्वो भक्षणगाम्युत । ग्रहणादौ यथायोगं विभज्य व्यवतिष्ठते
navamādhikaraṇamāracayati - bhakṣehītyanuvāko 'yaṃ sarvo bhakṣaṇagāmyuta / grahaṇādau yathāyogaṃ vibhajya vyavatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविधेर्ग्रहणादीनां भक्षणे निखिलो ऽस्तु सः । अर्थाक्षिप्तेषु तेष्वेव यथालिङ्गं विभज्यते
avidhergrahaṇādīnāṃ bhakṣaṇe nikhilo 'stu saḥ / arthākṣipteṣu teṣveva yathāliṅgaṃ vibhajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशमाधिकरणमारचयति- मन्द्रेति वसुमद्वेति द्वयं तर्पणभक्षयोः । विभक्तव्यमुताशेषं तृप्तिसंयुक्तभक्षणे
daśamādhikaraṇamāracayati- mandreti vasumadveti dvayaṃ tarpaṇabhakṣayoḥ / vibhaktavyamutāśeṣaṃ tṛptisaṃyuktabhakṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गाद्विभागो मैवं नो तृप्तिर्भक्षणतो ऽन्यतः । लिङ्गस्यासंभवे वाक्यशेषात्सर्वे ऽस्तु भक्षणे
liṅgādvibhāgo maivaṃ no tṛptirbhakṣaṇato 'nyataḥ / liṅgasyāsaṃbhave vākyaśeṣātsarve 'stu bhakṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादशाधिकरणमारचयति - इन्द्रपीतस्येति मक्षमन्त्रांशः किमिहैन्द्रके । केवले ऽन्यत्र वोहाच्च सर्वत्रोत यर्थाश्रुतम्
ekādaśādhikaraṇamāracayati - indrapītasyeti makṣamantrāṃśaḥ kimihaindrake / kevale 'nyatra vohācca sarvatrota yarthāśrutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐन्द्र एव समर्थत्वात्तूष्णीमेवान्यभक्षणम् । ऊहो वान्येषु कर्मैक्ये ऽप्यस्त्यूहो भक्षभेदतः
aindra eva samarthatvāttūṣṇīmevānyabhakṣaṇam / ūho vānyeṣu karmaikye 'pyastyūho bhakṣabhedataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रेण यस्मिन्सवने सोमः पीत इतीरणात् । सवनस्थेषु सर्वेषु मन्त्रो ऽनूहेन पठ्यताम्
indreṇa yasminsavane somaḥ pīta itīraṇāt / savanastheṣu sarveṣu mantro 'nūhena paṭhyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशाधिकरणमारचयति- ऊहपक्षे यदूह्यं तच्चिन्त्यते न्यायपञ्चके । इन्द्रे हुते ऽथ तच्छेषे होत्रकैश्चमसस्थिते
dvādaśādhikaraṇamāracayati- ūhapakṣe yadūhyaṃ taccintyate nyāyapañcake / indre hute 'tha taccheṣe hotrakaiścamasasthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमो ऽभ्युन्नीय देवेभ्यो हुत्वा संभक्ष्यते तदा । इन्द्रो न लक्ष्यो लक्ष्यो वा न शेषे ऽन्यार्थता यतः
somo 'bhyunnīya devebhyo hutvā saṃbhakṣyate tadā / indro na lakṣyo lakṣyo vā na śeṣe 'nyārthatā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्नीत एव संबद्धो न पूर्वो देवतान्तरैः । अत इन्द्रस्य सिद्ध्यर्थे लक्ष्यो ऽसावितरैः सह
unnīta eva saṃbaddho na pūrvo devatāntaraiḥ / ata indrasya siddhyarthe lakṣyo 'sāvitaraiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रयोदशाधिकरणमारचयति - द्विदेवशेष आदित्यस्थाल्या आग्रयणाभिधाम् । स्थालीं प्राप्तस्ततः पात्नीवतस्य ग्रहणे सति
trayodaśādhikaraṇamāracayati - dvidevaśeṣa ādityasthālyā āgrayaṇābhidhām / sthālīṃ prāptastataḥ pātnīvatasya grahaṇe sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्भक्षणे द्विदेवाः किं सार्धे पात्नीवतेन ते । उपलक्ष्या न वा पूर्वन्यायेनास्तूपलक्षणम्
tadbhakṣaṇe dvidevāḥ kiṃ sārdhe pātnīvatena te / upalakṣyā na vā pūrvanyāyenāstūpalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्य आग्रयणात्पात्नीवतो नैतस्य विद्यते । आकाङ्क्षा पूर्वदेवेषु पत्नीवानेव लक्ष्यते
anya āgrayaṇātpātnīvato naitasya vidyate / ākāṅkṣā pūrvadeveṣu patnīvāneva lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुदर्शाधिकरणमारचयति- सह पत्नीवता त्वष्टा तद्ग्रहे लक्ष्यते न वा । सह त्वष्ट्रा पिबेत्युक्तेर्देवत्वात्सो ऽपि लक्ष्यते
catudarśādhikaraṇamāracayati- saha patnīvatā tvaṣṭā tadgrahe lakṣyate na vā / saha tvaṣṭrā pibetyukterdevatvātso 'pi lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहत्वमात्रं त्वष्टुः स्यान्न पातृत्वमशब्दनात् । चोदनाया अभावाच्च न देवो ऽतो न लक्ष्यते
sahatvamātraṃ tvaṣṭuḥ syānna pātṛtvamaśabdanāt / codanāyā abhāvācca na devo 'to na lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चदशाधिकरणमारचयति - पत्नीवन्तस्त्रयस्त्रिंशद्देवास्तान्मादयेत्यमी । लक्ष्या न वा याज्ययाक्तेर्देवत्वादुपलक्षणम्
pañcadaśādhikaraṇamāracayati - patnīvantastrayastriṃśaddevāstānmādayetyamī / lakṣyā na vā yājyayākterdevatvādupalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको ऽग्निर्यजमानेन मादितो ऽन्ये तु वह्निना । अतो ऽग्नेरेव देवत्वान्नान्येषामुपलक्षणम्
eko 'gniryajamānena mādito 'nye tu vahninā / ato 'gnereva devatvānnānyeṣāmupalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षोडशाधिकरणमारचयति- सोमस्याग्न इति प्रोक्तानुवषट्कारदेवता । लक्ष्या न वा देवतात्वाल्लक्ष्या त्रिंशद्विलक्षणा
ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati- somasyāgna iti proktānuvaṣaṭkāradevatā / lakṣyā na vā devatātvāllakṣyā triṃśadvilakṣaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतौ विद्यमानो ऽग्निरनुद्देशदिलक्षितः । उद्देश्येन्द्रो लक्षितो ऽत्तो विकृतावपि तत्तथा
prakṛtau vidyamāno 'gniranuddeśadilakṣitaḥ / uddeśyendro lakṣito 'tto vikṛtāvapi tattathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तदशाधिकरणमारचयति - अमन्त्रपक्षमाश्रित्य कृत्वाचिन्तान्तरत्रयम् । ऊहो ऽस्ति नो वा सो ऽस्त्यत्र विकृतौ तस्य संभवात्
saptadaśādhikaraṇamāracayati - amantrapakṣamāśritya kṛtvācintāntaratrayam / ūho 'sti no vā so 'styatra vikṛtau tasya saṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमेनेति विधेः सर्वप्रदानेषु समत्वतः । अविकारे ऽप्यनूहो ऽतो नैन्द्रो निर्मन्त्रभक्षणम्
someneti vidheḥ sarvapradāneṣu samatvataḥ / avikāre 'pyanūho 'to naindro nirmantrabhakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टादशाधिकरणमारचयति - समन्त्रकममन्त्रं वा स्यादैन्द्राग्नादिभक्षणम् । ऐन्द्राग्ने ऽतीन्द्रपीतत्वसंभवात्तत्समन्त्रकम्
aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati - samantrakamamantraṃ vā syādaindrāgnādibhakṣaṇam / aindrāgne 'tīndrapītatvasaṃbhavāttatsamantrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न पानमशरीरस्य युक्तं दानं तु मिश्रगम् । मन्त्रो ऽयं तु न मिश्रार्हस्तस्मादेतदमन्त्रकम्
na pānamaśarīrasya yuktaṃ dānaṃ tu miśragam / mantro 'yaṃ tu na miśrārhastasmādetadamantrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकोनविंशाधिकरणमारचयति - ऐन्द्रदाने ऽपि गायत्रमात्रयुक्ते ऽथवेतरैः । छन्दोभिरपि युक्ते स्यादाद्यो मन्त्रे तथोक्तितः
ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati - aindradāne 'pi gāyatramātrayukte 'thavetaraiḥ / chandobhirapi yukte syādādyo mantre tathoktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोः समो बहुव्रीहिरेकच्छन्दास्तु न क्वचित् । नानाच्छन्दस्यैन्द्र एव कृत्वाचिन्तेयमीरिता
dvayoḥ samo bahuvrīhirekacchandāstu na kvacit / nānācchandasyaindra eva kṛtvācinteyamīritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवनार्थेन्द्रपीतोक्तिरित्युद्घटनमीरितम् । तेन सर्वप्रदानेषु मन्त्रपाठो यथा स्थितः
savanārthendrapītoktirityudghaṭanamīritam / tena sarvapradāneṣu mantrapāṭho yathā sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.