Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara 3.3

तृतीयपादे प्रथमाधिकरणमारचयति- कर्तव्यमुच्चैः सामगर्भ्यामुपांशु यजुषेत्यमी । मन्त्राणां वाथ वेदानां धर्मा मन्त्रगता यतः

tṛtīyapāde prathamādhikaraṇamāracayati- kartavyamuccaiḥ sāmagarbhyāmupāṃśu yajuṣetyamī / mantrāṇāṃ vātha vedānāṃ dharmā mantragatā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्युद्देशे मन्त्रवाचिशब्दाः प्रोक्ता ऋगादयः । ऋग्वेदो ऽग्नेः समुत्पन्न इत्युपक्रमवेदगीः

vidhyuddeśe mantravāciśabdāḥ proktā ṛgādayaḥ / ṛgvedo 'gneḥ samutpanna ityupakramavedagīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंजातविरोधातस्तद्वशादुपसंहृतेः । नयने सति वाक्येन धर्माणां वेदगामिता

asaṃjātavirodhātastadvaśādupasaṃhṛteḥ / nayane sati vākyena dharmāṇāṃ vedagāmitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाधिकरणमारचयति- यजुर्वेदस्थमाधानं तदङ्गं साम तत्र किम् । उच्चैरुपांशु वा गानमुच्चैः शीघ्रप्रतीतितः

dvitīyādhikaraṇamāracayati- yajurvedasthamādhānaṃ tadaṅgaṃ sāma tatra kim / uccairupāṃśu vā gānamuccaiḥ śīghrapratītitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तेर्विनियोगो ऽत्र प्रबलो ऽनुसृतिर्यतः । मुख्यस्याङ्गेन कर्तव्या तस्माद्गान उपांशुता

utpatterviniyogo 'tra prabalo 'nusṛtiryataḥ / mukhyasyāṅgena kartavyā tasmādgāna upāṃśutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधानस्यात्र मुख्यत्वं गानस्य गुणताथवा । विनियोगस्य मुख्यत्वमुत्पत्तेर्गुणतास्त्विह

ādhānasyātra mukhyatvaṃ gānasya guṇatāthavā / viniyogasya mukhyatvamutpatterguṇatāstviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयाधिकरणमारचयति- ज्योतिष्टोमो यजुःसामवेदयोरस्ति तत्र किम् । उच्चैस्त्वमुत नीचैस्त्वं हेत्वभावादनिर्णयः

tṛtīyādhikaraṇamāracayati- jyotiṣṭomo yajuḥsāmavedayorasti tatra kim / uccaistvamuta nīcaistvaṃ hetvabhāvādanirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजुष्यधिगते द्रव्यदेवते तत्र तद्विधिः । तद्वशात्स्वरनिर्णीतेरुपांशु स्यादनुष्ठितिः

yajuṣyadhigate dravyadevate tatra tadvidhiḥ / tadvaśātsvaranirṇīterupāṃśu syādanuṣṭhitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थाधिकरणमारचयति - न क्रत्वङ्गं प्रयाजादि क्रत्वङ्गं वा न चाङ्गता । प्रक्रियाया अमानत्वान्नैराकाङ्क्ष्येण वाक्ययोः

caturthādhikaraṇamāracayati - na kratvaṅgaṃ prayājādi kratvaṅgaṃ vā na cāṅgatā / prakriyāyā amānatvānnairākāṅkṣyeṇa vākyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयाजादेः फले ऽपेक्षा कथंभावे ऽपि च क्रतोः । तेन प्रकरणाम्नानं तस्मादङ्गाङ्गिता तयोः

prayājādeḥ phale 'pekṣā kathaṃbhāve 'pi ca kratoḥ / tena prakaraṇāmnānaṃ tasmādaṅgāṅgitā tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमाधिकरणमारचयति- दब्धिर्नामेति मन्त्रो ऽङ्गमुपांशुयजतेर्न वा । साधारणत्वाल्लिङ्गादेर्मानाभावादनङ्गता

pañcamādhikaraṇamāracayati- dabdhirnāmeti mantro 'ṅgamupāṃśuyajaterna vā / sādhāraṇatvālliṅgādermānābhāvādanaṅgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्राणां कर्मणां चात्र क्रमेणाऽम्नानमीक्ष्यते । प्रक्रियावत्क्रमो मानं यथासंख्यं ततो ऽङ्गता

mantrāṇāṃ karmaṇāṃ cātra krameṇā'mnānamīkṣyate / prakriyāvatkramo mānaṃ yathāsaṃkhyaṃ tato 'ṅgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमः समानदेशत्वं पाठादर्थाच्च पाठतः । यथासंख्यं संनिधिश्च यथासंख्यमुदाहृतम्

kramaḥ samānadeśatvaṃ pāṭhādarthācca pāṭhataḥ / yathāsaṃkhyaṃ saṃnidhiśca yathāsaṃkhyamudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुन्धत्वमिति सांनाय्यपात्राङ्गं संनिधेर्मतम् । पशुधर्मोर्ऽथसादेश्यादग्नीषोमीयतो भवेत्

śundhatvamiti sāṃnāyyapātrāṅgaṃ saṃnidhermatam / paśudharmor'thasādeśyādagnīṣomīyato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठाधिकरणमारचयति- वेदत्रयोक्तधर्माणामृत्विग्भिः संगतिस्त्रिभिः । अनियत्या नियत्या वा नियतिर्नानिरूपणात्

ṣaṣṭhādhikaraṇamāracayati- vedatrayoktadharmāṇāmṛtvigbhiḥ saṃgatistribhiḥ / aniyatyā niyatyā vā niyatirnānirūpaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हौत्रत्वादिसमाख्यानं नियतेर्गमकं स्वतः । निर्बाधं चान्यवत्तच्च तेनात्र विनियोजकम्

hautratvādisamākhyānaṃ niyatergamakaṃ svataḥ / nirbādhaṃ cānyavattacca tenātra viniyojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तमा(श्रुतिप्राबल्या)धिकरणमारचयति- ऐन्द्र्योपस्थीयतां वह्निरितीन्द्राग्न्योर्विकल्पनम् । समुच्चयो वोते शक्र एवाग्निः केवलो ऽथवा

saptamā(śrutiprābalyā)dhikaraṇamāracayati- aindryopasthīyatāṃ vahniritīndrāgnyorvikalpanam / samuccayo vote śakra evāgniḥ kevalo 'thavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पः श्रुतिलिङ्गाभ्यां गुणावृत्त्या समुच्चयः । श्रतिः शक्त्यनुसारेति शक्र एको ऽत्र लिङ्गतः

vikalpaḥ śrutiliṅgābhyāṃ guṇāvṛttyā samuccayaḥ / śratiḥ śaktyanusāreti śakra eko 'tra liṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिरुक्ता श्रुतिः शीघ्रा लिङ्गं क्षुत्यनुमापकम् । नैराकाङ्क्ष्यात्मके बोधे श्रुत्याग्नौ केवले स्थितिः

śaktiruktā śrutiḥ śīghrā liṅgaṃ kṣutyanumāpakam / nairākāṅkṣyātmake bodhe śrutyāgnau kevale sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टमा (वाक्याद्यपेक्षया लिङ्गस्य प्राबल्या) धिकरणमारचयति- स्योनं त इति पूर्वार्ध तस्मिन्सीदेति चोत्तरम् । सदने सादने चायं सर्वै वार्ऽधे व्यवस्थिते

aṣṭamā (vākyādyapekṣayā liṅgasya prābalyā) dhikaraṇamāracayati- syonaṃ ta iti pūrvārdha tasminsīdeti cottaram / sadane sādane cāyaṃ sarvai vār'dhe vyavasthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छब्दादेकवाक्यत्वे भवेदाद्यः श्रुतिं प्रति । लिङ्गस्य संनिकृष्टत्वाद्वाक्यबाधे व्यवस्थितिः

tacchabdādekavākyatve bhavedādyaḥ śrutiṃ prati / liṅgasya saṃnikṛṣṭatvādvākyabādhe vyavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाहृतिरियं वाक्यबाधे न त्वैन्द्रियेत्यसौ । बाधादूर्ध्व निरर्थत्वादप्रामाण्यप्रसङ्गतः

udāhṛtiriyaṃ vākyabādhe na tvaindriyetyasau / bādhādūrdhva nirarthatvādaprāmāṇyaprasaṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवमा(वाक्यस्य प्रकरणाद्यपेक्षया प्राबल्या)धिकरणमारचयति- अग्नीषोमाविदं हव्यमजुषेतामितीरितात् । अपच्छिद्येदमित्यादिः सर्वशेषो भवेन्न वा

navamā(vākyasya prakaraṇādyapekṣayā prābalyā)dhikaraṇamāracayati- agnīṣomāvidaṃ havyamajuṣetāmitīritāt / apacchidyedamityādiḥ sarvaśeṣo bhavenna vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्रियातो मवेन्मैवं प्रक्रियान्तरिता त्रिभिः । वाक्यं द्वयन्तरितं तेन भवेत्प्रकरणाद्बलि

prakriyāto mavenmaivaṃ prakriyāntaritā tribhiḥ / vākyaṃ dvayantaritaṃ tena bhavetprakaraṇādbali

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमा(प्रकरणस्य क्रमाद्यपेक्षया प्राबल्या)धिकरणमारचयति- राजसूये ऽभिषेच्याख्ययागे ये देवनादयः । तच्छेषास्ते ऽखिलार्था वा तच्छेषास्तस्य संनिधेः

daśamā(prakaraṇasya kramādyapekṣayā prābalyā)dhikaraṇamāracayati- rājasūye 'bhiṣecyākhyayāge ye devanādayaḥ / taccheṣāste 'khilārthā vā taccheṣāstasya saṃnidheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसूयकथंभावानुवृत्तेः सर्वशेषता । कल्प्याकाङ्क्षाभिषेच्यस्य प्रक्रिया प्रबला ततः

rājasūyakathaṃbhāvānuvṛtteḥ sarvaśeṣatā / kalpyākāṅkṣābhiṣecyasya prakriyā prabalā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकादशा(क्रमस्य समाख्यापेक्षया प्राबल्या)धिकरणमारचयति- शुन्धध्वमिति मन्त्रो ऽङ्गं पौरोडाशिकशोधने । सांनाय्यपात्रशुद्धौ वा प्रथमो ऽस्तु समाख्यया

ekādaśā(kramasya samākhyāpekṣayā prābalyā)dhikaraṇamāracayati- śundhadhvamiti mantro 'ṅgaṃ pauroḍāśikaśodhane / sāṃnāyyapātraśuddhau vā prathamo 'stu samākhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरोडाशिकमित्यत्र प्रकृत्या तद्धितेन वा । संनिध्यनुक्तितः कल्प्यः कॢप्तत्वाच्चरमः क्रमात्

pauroḍāśikamityatra prakṛtyā taddhitena vā / saṃnidhyanuktitaḥ kalpyaḥ kḷptatvāccaramaḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशा(बाधयोग्यता)धिकरणमारचयति- बाधो न युक्तो युक्तो वा प्राप्त्यप्राप्त्योर्न युज्यते । अप्रवृत्तं प्रसक्तं यद्धिया तस्यास्तु बाध्यता

dvādaśā(bādhayogyatā)dhikaraṇamāracayati- bādho na yukto yukto vā prāptyaprāptyorna yujyate / apravṛttaṃ prasaktaṃ yaddhiyā tasyāstu bādhyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणतः प्रसक्तस्य बाधो दाशमिको ऽत्र तु । विभ्रमेण प्रसक्तस्य तस्मादप्रप्तबाधनम्

pramāṇataḥ prasaktasya bādho dāśamiko 'tra tu / vibhrameṇa prasaktasya tasmādapraptabādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशाधिकरणमारचयति- तिस्त्र एव हि साह्ने स्युरहीने द्वादशेत्यतः । ज्योतिष्टोमे द्वादशत्वमथवाहगणे भवेत्

trayodaśādhikaraṇamāracayati- tistra eva hi sāhne syurahīne dvādaśetyataḥ / jyotiṣṭome dvādaśatvamathavāhagaṇe bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तु प्रकरणादाद्यो नाहीमत्वं विरुध्यते । प्रकृतित्वान्न केनापि हीनो ऽतो ऽत्र विकल्प्यताम्

astu prakaraṇādādyo nāhīmatvaṃ virudhyate / prakṛtitvānna kenāpi hīno 'to 'tra vikalpyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साह्लाद्भिन्नाहीनसंज्ञा रूढैपाहर्गणे भवेत् । षष्ठीश्रुत्या द्वादशत्वं प्रक्रियातो ऽपकृष्यताम्

sāhlādbhinnāhīnasaṃjñā rūḍhaipāhargaṇe bhavet / ṣaṣṭhīśrutyā dvādaśatvaṃ prakriyāto 'pakṛṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशाधिकरणमारचयति- युवं हीति द्वयोः कर्त्रोर्बहूनां चैत इत्यमूम् । कुर्यात्प्रतिपदं ज्योतिष्टोमे साहर्गणे ऽथवा

caturdaśādhikaraṇamāracayati- yuvaṃ hīti dvayoḥ kartrorbahūnāṃ caita ityamūm / kuryātpratipadaṃ jyotiṣṭome sāhargaṇe 'thavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य शक्तिराहित्ये द्वाभ्यां बहुभिरेव वा । ज्योतिष्टोमस्य कार्यत्वात्प्रकृते ऽत्रैव सा भवेत्

ekasya śaktirāhitye dvābhyāṃ bahubhireva vā / jyotiṣṭomasya kāryatvātprakṛte 'traiva sā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजमानस्य नानात्वं साक्षाद्विकृतिषु श्रुतम् । उत्कृष्य प्रतिपत्तेन कुलायादिषु नीयताम्

yajamānasya nānātvaṃ sākṣādvikṛtiṣu śrutam / utkṛṣya pratipattena kulāyādiṣu nīyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चदशाधिकरणमारचयति- संयाजयन्ति जाघन्या पत्नीरेतत्पशावुत । दर्शादौ तत्पशौ युक्तं जाघन्याः समवायतः

pañcadaśādhikaraṇamāracayati- saṃyājayanti jāghanyā patnīretatpaśāvuta / darśādau tatpaśau yuktaṃ jāghanyāḥ samavāyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाघनी नाम भागो ऽसौ दर्शादौ समवैति हि । नोत्क्रष्टव्यं न संस्कार्या साधनत्वात्तृतीयया

jāghanī nāma bhāgo 'sau darśādau samavaiti hi / notkraṣṭavyaṃ na saṃskāryā sādhanatvāttṛtīyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशाधिकरणमारचयति- संतृद्येद्दीर्घसोमे तत्प्रकृतौ विकृताबुत । दीर्घस्य सोम इत्युक्ते प्रकृतावस्तु तर्दनम्

ṣoḍaśādhikaraṇamāracayati- saṃtṛdyeddīrghasome tatprakṛtau vikṛtābuta / dīrghasya soma ityukte prakṛtāvastu tardanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामानाधिकरण्यस्य षष्ठीतो बलवत्त्वतः । दैर्ध्ययुक्तौक्थ्यसंस्थादावुत्कर्षो ऽन्यत्र बाधनात्

sāmānādhikaraṇyasya ṣaṣṭhīto balavattvataḥ / dairdhyayuktaukthyasaṃsthādāvutkarṣo 'nyatra bādhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्तदशाधिकरणमारचयति- न प्रवृञ्ज्यादाद्ययज्ञे क्रतौ सो ऽनुष्ठितावुत । प्रतिषेधः क्रतौ युक्त उक्ता ह्यस्याऽद्ययज्ञता

saptadaśādhikaraṇamāracayati- na pravṛñjyādādyayajñe kratau so 'nuṣṭhitāvuta / pratiṣedhaḥ kratau yukta uktā hyasyā'dyayajñatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृणक्त्युपसद्भ्यः प्रागिति वाक्यात्क्रतौ विधेः । आद्यप्रयोगे प्राथम्यान्निषेधः क्वचिदेव सः

pravṛṇaktyupasadbhyaḥ prāgiti vākyātkratau vidheḥ / ādyaprayoge prāthamyānniṣedhaḥ kvacideva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशाधिकरणमारचयति- प्रपिष्टभागः पूषेति प्रकृतौ विकृतावुत । इष्टिप्रकरणादेव प्रकृताविति युज्यते

aṣṭādaśādhikaraṇamāracayati- prapiṣṭabhāgaḥ pūṣeti prakṛtau vikṛtāvuta / iṣṭiprakaraṇādeva prakṛtāviti yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतर्दनादिवद्वाक्याद्विकृतौ पूषसंभवात् । सिद्धस्य पुनरप्युक्तिरधिकस्य विवक्षया

saṃtardanādivadvākyādvikṛtau pūṣasaṃbhavāt / siddhasya punarapyuktiradhikasya vivakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकोनविंशाधिकरणमारचयति- चरौ पशौ पुरोडाशे चरावेवोत पेषणम् । विशेषादर्शनादेतत्सर्वेष्वपि विधीयते

ekonaviṃśādhikaraṇamāracayati- carau paśau puroḍāśe carāvevota peṣaṇam / viśeṣādarśanādetatsarveṣvapi vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तत्वान्न पुरोडाशे हृदाद्याकारनाशनात् । न पशौ पारिशेष्येण चरावेव हि पेषणम्

prāptatvānna puroḍāśe hṛdādyākāranāśanāt / na paśau pāriśeṣyeṇa carāveva hi peṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विंशाधिकरणमारचयति- द्विदेवके ऽपि किं पिंष्यादुत पूषैकदैवके । द्विदेवके ऽपि तत्पूष्णः सत्त्वात्पेषणभागिनः

viṃśādhikaraṇamāracayati- dvidevake 'pi kiṃ piṃṣyāduta pūṣaikadaivake / dvidevake 'pi tatpūṣṇaḥ sattvātpeṣaṇabhāginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवता विफलत्वेन पेषणं न प्रयोजयेत् । यागस्य तत्त्वे भागोक्तेर्न यागान्तरगामि तत्

devatā viphalatvena peṣaṇaṃ na prayojayet / yāgasya tattve bhāgokterna yāgāntaragāmi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.