इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे चतुर्दशः सर्गः ॥ १,१४ ॥ एवम् अहङ्कारनिन्दां कृत्वा चित्तनिन्दाम् प्रस्तौति दोषैर् जर्जरतां यातं सत्कार्याद् आर्यसेवितात् । वातात्तपिञ्छलववच् चेतश् चलति चञ्चलम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe caturdaśaḥ sargaḥ || 1,14 || evam ahaṅkāranindāṃ kṛtvā cittanindām prastauti doṣair jarjaratāṃ yātaṃ satkāryād āryasevitāt / vātāttapiñchalavavac cetaś calati cañcalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतश् चेतश् च सुव्यग्रं व्यर्थम् एवाभिधावति । दूराद् दूरतरं दीनं ग्रामे कौलेयको यथा
itaś cetaś ca suvyagraṃ vyartham evābhidhāvati / dūrād dūrataraṃ dīnaṃ grāme kauleyako yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न प्राप्नोति क्वचित् किञ्चित् प्राप्तैर् अपि महाधनैः । नान्तः सम्पूर्णताम् एति करण्डक इवाम्बुभिः
na prāpnoti kvacit kiñcit prāptair api mahādhanaiḥ / nāntaḥ sampūrṇatām eti karaṇḍaka ivāmbubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यम् एव मनः शून्यं कदाशावागुरावृतम् । न मनाङ् निर्वृतिं याति मृगो यूथाद् इव च्युतः
nityam eva manaḥ śūnyaṃ kadāśāvāgurāvṛtam / na manāṅ nirvṛtiṃ yāti mṛgo yūthād iva cyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गतरलां वृत्तिं दधद् आलूनशीर्णताम् । परित्यज्य क्षणम् अपि न मनो याति निर्वृतिम्
taraṅgataralāṃ vṛttiṃ dadhad ālūnaśīrṇatām / parityajya kṣaṇam api na mano yāti nirvṛtim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो मननविक्षुब्धं दिशो दश विधावति । मन्दराहननोद्भूतं क्षीरार्णवपयो यथा
mano mananavikṣubdhaṃ diśo daśa vidhāvati / mandarāhananodbhūtaṃ kṣīrārṇavapayo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्लोलकलनावर्तम् मायामकरमालितम् । न निरोद्धुं समर्थो ऽस्मि मनोमोहमहार्णवम्
kallolakalanāvartam māyāmakaramālitam / na niroddhuṃ samartho 'smi manomohamahārṇavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोगदूर्वाङ्कुराकाङ्क्षी श्वभ्रपातम् अचिन्तयन् । मनोहरिणको ब्रह्मन् दूरं विपरिधावति
bhogadūrvāṅkurākāṅkṣī śvabhrapātam acintayan / manohariṇako brahman dūraṃ viparidhāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कदाचन मे चेतस् ताम् आलूनविशीर्णताम् । त्यजत्य् आकुलया वृत्त्या चञ्चलत्वम् इवार्णवः
na kadācana me cetas tām ālūnaviśīrṇatām / tyajaty ākulayā vṛttyā cañcalatvam ivārṇavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतश् चञ्चलया वृत्त्या चिन्तानिचयचञ्चुरम् । धृतिम् बध्नाति नैकत्र केसरी पञ्जरे यथा
cetaś cañcalayā vṛttyā cintānicayacañcuram / dhṛtim badhnāti naikatra kesarī pañjare yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो मोहरथारूढं शरीराच् छमतासुखम् । हरत्य् उपगतोद्योगं हंसः क्षीरम् इवाम्भसः
mano moharathārūḍhaṃ śarīrāc chamatāsukham / haraty upagatodyogaṃ haṃsaḥ kṣīram ivāmbhasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनल्पकल्पनातल्पे निलीनाश् चित्तवृत्तयः । मुनीन्द्र न प्रबुध्यन्ते तेन तप्तो ऽहम् आकुलः
analpakalpanātalpe nilīnāś cittavṛttayaḥ / munīndra na prabudhyante tena tapto 'ham ākulaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रोडीकृतदृढग्रन्थितृष्णासूत्रोम्भितात्मना । विहगो जालकेनेव ब्रह्मन् बद्धो ऽस्मि चेतसा
kroḍīkṛtadṛḍhagranthitṛṣṇāsūtrombhitātmanā / vihago jālakeneva brahman baddho 'smi cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सततामर्षधूमेन चिन्ताज्वालाबिलेन च । वह्निनेव तृणं शुष्कम् मुने दग्धो ऽस्मि चेतसा
satatāmarṣadhūmena cintājvālābilena ca / vahnineva tṛṇaṃ śuṣkam mune dagdho 'smi cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रूरेण जडतां यातस् तृष्णाभार्यानुगामिना । शवः कौलेयकेनेव ब्रह्मन् भुक्तो ऽस्मि चेतसा
krūreṇa jaḍatāṃ yātas tṛṣṇābhāryānugāminā / śavaḥ kauleyakeneva brahman bhukto 'smi cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गतरलास्फालवृत्तिना जडरूपिणा । तटवृक्ष इवौघेन ब्रह्मन् नीतो ऽस्मि चेतसा
taraṅgataralāsphālavṛttinā jaḍarūpiṇā / taṭavṛkṣa ivaughena brahman nīto 'smi cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवान्तरनिपाताय शून्येनाक्रमणाय च । तृणं चण्डानिलेनेव दूरे नुन्नो ऽस्मि चेतसा
avāntaranipātāya śūnyenākramaṇāya ca / tṛṇaṃ caṇḍānileneva dūre nunno 'smi cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारजलधेर् अस्मान् नित्यम् उत्तरणोन्मुखः । सेतुनेव पयःपूरो रोधितो ऽस्मि कुचेतसा
saṃsārajaladher asmān nityam uttaraṇonmukhaḥ / setuneva payaḥpūro rodhito 'smi kucetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पातालाद् गच्छता पृष्ठम् पृष्ठात् पातालगामिना । कूपकाष्ठं कुदाम्नेव वेष्टितो ऽस्मि कुचेतसा
pātālād gacchatā pṛṣṭham pṛṣṭhāt pātālagāminā / kūpakāṣṭhaṃ kudāmneva veṣṭito 'smi kucetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्यैव स्फाररूपेण विचारविशरारुणा । बालो वेतालकेनेव गृहीतो ऽस्मि स्वचेतसा
mithyaiva sphārarūpeṇa vicāraviśarāruṇā / bālo vetālakeneva gṛhīto 'smi svacetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वह्नेर् उष्णतरः शैलाद् अपि कष्टतरक्रमः । वज्राद् अपि दृढो ब्रह्मन् दुर्निग्रहमनोग्रहः
vahner uṣṇataraḥ śailād api kaṣṭatarakramaḥ / vajrād api dṛḍho brahman durnigrahamanograhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतः पतति कार्येषु विहगश् चामिषेष्व् इव । क्षणेन विरतिं याति बालः क्रीडनकाद् इव
cetaḥ patati kāryeṣu vihagaś cāmiṣeṣv iva / kṣaṇena viratiṃ yāti bālaḥ krīḍanakād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडप्रकृतिर् आलोलो विततावर्तवृत्तिमान् । मनोऽब्धिर् ईहितव्यालो दूरान् नयति तात माम्
jaḍaprakṛtir ālolo vitatāvartavṛttimān / mano'bdhir īhitavyālo dūrān nayati tāta mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदीदृशम् मनस् तवास्ति तर्हि तस्य निग्रहं कुर्व् इत्य् । अत्राह अप्य् अब्धिपानान् महतः सुमेरूल्लङ्घनाद् अपि । अपि वह्न्यशनात् साधो विषमश् चित्तनिग्रहः
yadīdṛśam manas tavāsti tarhi tasya nigrahaṃ kurv ity | atrāha apy abdhipānān mahataḥ sumerūllaṅghanād api / api vahnyaśanāt sādho viṣamaś cittanigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु चित्तनिग्रहो दुःसाध्य एव भवतु । किं तेन सेत्स्यतीत्य् । अत्राह चित्तं कारणम् अर्थानां तस्मिन् सति जगत्त्रयम् । तस्मिन् क्षीणे जगत् क्षीणं तच् चिकित्स्यम् प्रयत्नतः
nanu cittanigraho duḥsādhya eva bhavatu | kiṃ tena setsyatīty | atrāha cittaṃ kāraṇam arthānāṃ tasmin sati jagattrayam / tasmin kṣīṇe jagat kṣīṇaṃ tac cikitsyam prayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्ताद् इमानि सुखदुःखशतानि नूनम् अभ्यागतान्य् अगवराद् इव काननानि । तस्मिन् विवेकवशतस् तनुताम् प्रयाते मन्ये मुने निपुणम् एव गलन्ति तानि
cittād imāni sukhaduḥkhaśatāni nūnam abhyāgatāny agavarād iva kānanāni / tasmin vivekavaśatas tanutām prayāte manye mune nipuṇam eva galanti tāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन चित्तनिन्दां समापयति सकलगुणजयाशा यत्र बद्धा महद्भिस् तम् अरिम् इह विजेतुं चित्तम् अभ्युत्थितो ऽहम् । विगतरतितयान्तर् नाभिनन्दामि लक्ष्मीं जडमलिनविशालाम् मेघमालाम् इवेन्दुः
sargāntaślokena cittanindāṃ samāpayati sakalaguṇajayāśā yatra baddhā mahadbhis tam arim iha vijetuṃ cittam abhyutthito 'ham / vigataratitayāntar nābhinandāmi lakṣmīṃ jaḍamalinaviśālām meghamālām ivenduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.