इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे पञ्चदशः सर्गः ॥ १,१५ ॥ एवम् मनोनिन्दां कृत्वा तृष्णानिन्दाम् प्रस्तौति हार्दान्धकारशर्वर्या तृष्णयेह दुरन्तया । चरन्ति चेतनाकाशे दोषकौशिकपङ्क्तयः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe pañcadaśaḥ sargaḥ || 1,15 || evam manonindāṃ kṛtvā tṛṣṇānindām prastauti hārdāndhakāraśarvaryā tṛṣṇayeha durantayā / caranti cetanākāśe doṣakauśikapaṅktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्दाहप्रदायिन्या समूढरसमार्दवः । पङ्क आदित्यदीप्त्येव शोषं नीतो ऽस्मि चिन्तया
antardāhapradāyinyā samūḍharasamārdavaḥ / paṅka ādityadīptyeva śoṣaṃ nīto 'smi cintayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मम चित्तमहारण्ये व्यामोहतिमिराकुले । शून्ये ताण्डविनी मत्ता भृशम् आशा पिशाचिका
mama cittamahāraṇye vyāmohatimirākule / śūnye tāṇḍavinī mattā bhṛśam āśā piśācikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजोरचितनीहारा काञ्चनावचयोज्ज्वला । नूनं विकासम् आयाति चिन्ता मे ऽशोकमञ्जरी
rajoracitanīhārā kāñcanāvacayojjvalā / nūnaṃ vikāsam āyāti cintā me 'śokamañjarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलम् अन्तर् भ्रमायैषा तृष्णा कवलिताशया । आयाता विमलोल्लासम् ऊर्मिर् अम्बुनिधाव् इव
alam antar bhramāyaiṣā tṛṣṇā kavalitāśayā / āyātā vimalollāsam ūrmir ambunidhāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्दामकल्लोलरवा देहाद्रौ वहतीव मे । तरङ्गिततराकारा तरतृष्णातरङ्गिणी
uddāmakallolaravā dehādrau vahatīva me / taraṅgitatarākārā taratṛṣṇātaraṅgiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेगं संरोद्धुम् उदितो वात्ययेव जरत्तृणम् । नीतः कलुषया क्वापि धियायं चित्तचातकः
vegaṃ saṃroddhum udito vātyayeva jarattṛṇam / nītaḥ kaluṣayā kvāpi dhiyāyaṃ cittacātakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यां याम् अहम् अधीतास्थाम् आश्रयामि गुणश्रियम् । तां तां कृन्तति मे तृष्णा तन्त्रीम् इव कुमूषिका
yāṃ yām aham adhītāsthām āśrayāmi guṇaśriyam / tāṃ tāṃ kṛntati me tṛṣṇā tantrīm iva kumūṣikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पयसीव जरत्पर्णं वायाव् इव जरत्तृणम् । नभसीव शरन्मेघश् चिन्ताचक्रे भ्रमाम्य् अहम्
payasīva jaratparṇaṃ vāyāv iva jarattṛṇam / nabhasīva śaranmeghaś cintācakre bhramāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्तुम् आस्पदम् आत्मीयम् असमर्थधियो वयम् । चिन्ताजाले विमुह्यामो जाले शकुनयो यथा
gantum āspadam ātmīyam asamarthadhiyo vayam / cintājāle vimuhyāmo jāle śakunayo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णाभिधानया तात दग्धो ऽस्मि ज्वालया तथा । यथा दाहोपशमनम् आशङ्के नामृतैर् अपि
tṛṣṇābhidhānayā tāta dagdho 'smi jvālayā tathā / yathā dāhopaśamanam āśaṅke nāmṛtair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरं दूरम् इतो गत्वा समेत्य च पुनः पुनः । भ्रमत्य् आशु दिगन्तेषु तृष्णोन्मत्ता तुरङ्गमी
dūraṃ dūram ito gatvā sametya ca punaḥ punaḥ / bhramaty āśu diganteṣu tṛṣṇonmattā turaṅgamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडसंसङ्गिणी तृष्णा कृतोर्ध्वाधोगमागमा । क्षुब्धा ग्रन्थिमती नित्यम् अरघट्टोग्ररज्जुवत्
jaḍasaṃsaṅgiṇī tṛṣṇā kṛtordhvādhogamāgamā / kṣubdhā granthimatī nityam araghaṭṭograrajjuvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर् ग्रथितया देहे सम्भ्रमोच्छिद्यमानया । रज्ज्वेवाशु बलीवर्दस् तृष्णया वाह्यते जनः
antar grathitayā dehe sambhramocchidyamānayā / rajjvevāśu balīvardas tṛṣṇayā vāhyate janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रदारकलत्रादितृष्णया नित्यकृष्णया । खगेष्व् इव किरात्येह जालं लोकेषु रच्यते
putradārakalatrāditṛṣṇayā nityakṛṣṇayā / khageṣv iva kirātyeha jālaṃ lokeṣu racyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाययत्य् अपि धीरेहम् अन्धयत्य् अपि सेक्षणम् । खेदयत्य् अपि सानन्दं तृष्णा कृष्णेव शर्वरी
bhāyayaty api dhīreham andhayaty api sekṣaṇam / khedayaty api sānandaṃ tṛṣṇā kṛṣṇeva śarvarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुटिला कोमलस्पर्शा विषवैषम्यशंसिनी । दहत्य् अपि मनाक् स्पृष्टा तृष्णा कृष्णेव भोगिनी
kuṭilā komalasparśā viṣavaiṣamyaśaṃsinī / dahaty api manāk spṛṣṭā tṛṣṇā kṛṣṇeva bhoginī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिनत्ति हृदयम् पुंसाम् मायामयविधायिनी । दौर्भाग्यदायिनी दीना तृष्णा कृष्णेव राक्षसी
bhinatti hṛdayam puṃsām māyāmayavidhāyinī / daurbhāgyadāyinī dīnā tṛṣṇā kṛṣṇeva rākṣasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्द्रातन्त्रीगणं कोशे दधाना परिवेष्टितम् । नानन्दे राजते ब्रह्मंस् तृष्णाजर्जरवल्लकी
tandrātantrīgaṇaṃ kośe dadhānā pariveṣṭitam / nānande rājate brahmaṃs tṛṣṇājarjaravallakī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यम् एवातिमलिना कटुकोन्मादशालिनी । दीर्घा तन्वी घनस्नेहा तृष्णागह्वरवल्लरी
nityam evātimalinā kaṭukonmādaśālinī / dīrghā tanvī ghanasnehā tṛṣṇāgahvaravallarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनानन्दकरी शून्या निष्फलात्यर्थम् उन्नता । अमङ्गलकरी क्रूरा तृष्णा क्षीणेव मञ्जरी
anānandakarī śūnyā niṣphalātyartham unnatā / amaṅgalakarī krūrā tṛṣṇā kṣīṇeva mañjarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनावर्जितचित्तापि सर्वम् एवानुधावति । न चाप्नोति फलं किञ्चित् तृष्णा जीर्णेव कामिनी
anāvarjitacittāpi sarvam evānudhāvati / na cāpnoti phalaṃ kiñcit tṛṣṇā jīrṇeva kāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारनृत्ते महति नानारससमाकुले । भुवनाभोगरङ्गेषु तृष्णा जरढनर्तकी
saṃsāranṛtte mahati nānārasasamākule / bhuvanābhogaraṅgeṣu tṛṣṇā jaraḍhanartakī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरा कुसुमिता रूढा पातोत्पातफलावलिः । संसारजङ्गले दीर्घे तृष्णाविषलता तता
jarā kusumitā rūḍhā pātotpātaphalāvaliḥ / saṃsārajaṅgale dīrghe tṛṣṇāviṣalatā tatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् न शक्नोति तत्रापि धत्ते ताण्डवितां गतिम् । नृत्यत्य् आनन्दरहितं तृष्णा जीर्णेव नर्तकी
yan na śaknoti tatrāpi dhatte tāṇḍavitāṃ gatim / nṛtyaty ānandarahitaṃ tṛṣṇā jīrṇeva nartakī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृशं स्फुरति नीहारे शाम्यत्य् आलोक आगते । दुःखौघेषु पदं धत्ते तृष्णाचपलवर्हिणी
bhṛśaṃ sphurati nīhāre śāmyaty āloka āgate / duḥkhaugheṣu padaṃ dhatte tṛṣṇācapalavarhiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडकल्लोलबहला चिरं शून्यतरान्तरा । क्षणम् उल्लासम् आयाति तृष्णाप्रावृट्तरङ्गिणी
jaḍakallolabahalā ciraṃ śūnyatarāntarā / kṣaṇam ullāsam āyāti tṛṣṇāprāvṛṭtaraṅgiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नष्टम् उत्सृज्य तिष्ठन्तं वृक्षाद् वृक्षम् इवा परम् । पुरुषात् पुरुषं याति तृष्णा लोलेव पक्षिणी
naṣṭam utsṛjya tiṣṭhantaṃ vṛkṣād vṛkṣam ivā param / puruṣāt puruṣaṃ yāti tṛṣṇā loleva pakṣiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदं करोत्य् अलङ्घ्ये ऽपि तृप्तापि फलम् ईहते । चिरं तिष्ठति नैकत्र तृष्णाचपलमर्कटी
padaṃ karoty alaṅghye 'pi tṛptāpi phalam īhate / ciraṃ tiṣṭhati naikatra tṛṣṇācapalamarkaṭī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं कृत्वेदम् आयाति सर्वम् एवासमञ्जसम् । अनारतं च यतते तृष्णा चेष्टेव दैविकी
idaṃ kṛtvedam āyāti sarvam evāsamañjasam / anārataṃ ca yatate tṛṣṇā ceṣṭeva daivikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणम् आयाति पातालं क्षणं याति नभस्तलम् । क्षणम् भ्रमति दिक्कुञ्जे तृष्णाहृत्पद्मषट्पदी
kṣaṇam āyāti pātālaṃ kṣaṇaṃ yāti nabhastalam / kṣaṇam bhramati dikkuñje tṛṣṇāhṛtpadmaṣaṭpadī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वसंसारदोषाणां तृष्णैका दीर्घदुःखदा । अन्तःपुरस्थम् अपि या योजयत्य् अतिसङ्कटे
sarvasaṃsāradoṣāṇāṃ tṛṣṇaikā dīrghaduḥkhadā / antaḥpurastham api yā yojayaty atisaṅkaṭe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयच्छति परं जाड्यम् परमालोकरोधिनी । मोहनीहारगहना तृष्णाजलदमालिका
prayacchati paraṃ jāḍyam paramālokarodhinī / mohanīhāragahanā tṛṣṇājaladamālikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषां जन्तुजालानां संसारव्यवहारिणाम् । परिप्रोतमनोमालास् तृष्णा बन्धनरज्जवः
sarveṣāṃ jantujālānāṃ saṃsāravyavahāriṇām / pariprotamanomālās tṛṣṇā bandhanarajjavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्रवर्णा विगुणा दीर्घा मलिनसंस्थितिः । शून्याशून्यास्पदा तृष्णा शक्रकार्मुकधर्मिणी
vicitravarṇā viguṇā dīrghā malinasaṃsthitiḥ / śūnyāśūnyāspadā tṛṣṇā śakrakārmukadharmiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशनिर् गुणसस्यानाम् फलिता शरद् आपदे । हिमं सम्पत्सरोजिन्यास् तमसां दीर्घयामिनी
aśanir guṇasasyānām phalitā śarad āpade / himaṃ sampatsarojinyās tamasāṃ dīrghayāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारनाटकनटी कायालयविहङ्गमी । मानसारण्यहरिणी स्मरसङ्गीतवल्लकी
saṃsāranāṭakanaṭī kāyālayavihaṅgamī / mānasāraṇyahariṇī smarasaṅgītavallakī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहाराब्धिलहरी मोहमातङ्गशृङ्खला । मार्गन्यग्रोधसुभगा दुःखकैरवचन्द्रिका
vyavahārābdhilaharī mohamātaṅgaśṛṅkhalā / mārganyagrodhasubhagā duḥkhakairavacandrikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामरणदुःखानाम् एका रत्नसमुद्गिका । आधिव्याधिविलासानां नित्यमत्ता विलासिनी
jarāmaraṇaduḥkhānām ekā ratnasamudgikā / ādhivyādhivilāsānāṃ nityamattā vilāsinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणम् आलोकविमला सान्धकारलवा क्षणम् । व्योमवीथीसमा तृष्णा नीहारगहना क्षणम्
kṣaṇam ālokavimalā sāndhakāralavā kṣaṇam / vyomavīthīsamā tṛṣṇā nīhāragahanā kṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छतूपशमं तृष्णा कार्यव्यायामशान्तये । तमी घनतमःकृष्णा यथा रक्षोनिवृत्तये
gacchatūpaśamaṃ tṛṣṇā kāryavyāyāmaśāntaye / tamī ghanatamaḥkṛṣṇā yathā rakṣonivṛttaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावन् मुह्यत्य् अयं लोको मूको विलुलिताशयः । यावद् एवानुसन्धत्ते तृष्णाविषविषूचिकाम्
tāvan muhyaty ayaṃ loko mūko vilulitāśayaḥ / yāvad evānusandhatte tṛṣṇāviṣaviṣūcikām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोको ऽयम् अखिलं दुःखं चिन्तयोज्झित उज्झति । चिन्ताविषूचिकामन्त्रश् चिन्तात्यागो हि कथ्यते
loko 'yam akhilaṃ duḥkhaṃ cintayojjhita ujjhati / cintāviṣūcikāmantraś cintātyāgo hi kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणपाषाणकाष्ठादि सर्वम् आमिषशङ्कया । आदधाना स्फुरत्य् अन्तस् तृष्णा मत्स्यी ह्रदे यथा
tṛṇapāṣāṇakāṣṭhādi sarvam āmiṣaśaṅkayā / ādadhānā sphuraty antas tṛṣṇā matsyī hrade yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगार्तिर् अङ्गगा तृष्णा गम्भीरम् अपि मानवम् । उत्तानतां नयत्य् आशु सूर्यांशव इवाम्बुजम्
rogārtir aṅgagā tṛṣṇā gambhīram api mānavam / uttānatāṃ nayaty āśu sūryāṃśava ivāmbujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो बत महच् चित्रं तृष्णाम् अपि महाधियः । दुश्छेदाम् अपि कृन्तन्ति विवेकेनामलासिना
aho bata mahac citraṃ tṛṣṇām api mahādhiyaḥ / duśchedām api kṛntanti vivekenāmalāsinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासिधारा न वज्राग्निर् न तप्तायःकणार्चिषः । तथा तीक्ष्णा यथा ब्रह्मंस् तृष्णेयं हृदि संस्थिता
nāsidhārā na vajrāgnir na taptāyaḥkaṇārciṣaḥ / tathā tīkṣṇā yathā brahmaṃs tṛṣṇeyaṃ hṛdi saṃsthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कज्जलासिततीक्ष्णाग्राः स्नेहदीर्घदशापराः । प्रकाशा दाहदस्पर्शास् तृष्णा दीपशिखा इव
kajjalāsitatīkṣṇāgrāḥ snehadīrghadaśāparāḥ / prakāśā dāhadasparśās tṛṣṇā dīpaśikhā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि मेरूपमम् प्राज्ञम् अपि शूरम् अपि स्थिरम् । तृणीकरोति तृष्णैका निमेषेण नरोत्तमम्
api merūpamam prājñam api śūram api sthiram / tṛṇīkaroti tṛṣṇaikā nimeṣeṇa narottamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तीर्णगहना भीमा घनजालरजोमयी । सान्धकारोग्रनीहारा तृष्णा विन्ध्यमहाटवी
vistīrṇagahanā bhīmā ghanajālarajomayī / sāndhakārogranīhārā tṛṣṇā vindhyamahāṭavī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन तृष्णानिन्दां समापयति एकैव सर्वभुवनान्तरलब्धलक्ष्या दुर्लक्षताम् उपगतैव पुरःस्थितेव । तृष्णा स्थिता जगति चञ्चलवीचिमाले क्षीरार्णवाम्बुपटले मधुरेव शक्तिः
sargāntaślokena tṛṣṇānindāṃ samāpayati ekaiva sarvabhuvanāntaralabdhalakṣyā durlakṣatām upagataiva puraḥsthiteva / tṛṣṇā sthitā jagati cañcalavīcimāle kṣīrārṇavāmbupaṭale madhureva śaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैव सर्वभुवनान्तरलब्धलक्ष्या दुर्लक्षताम् उपगतेव पुरस्स्थितैव । तृष्णा स्थिता जगति चञ्चलवीचिमाले क्षीरार्णवाम्बुपटले मधुरेव शक्तिः
ekaiva sarvabhuvanāntaralabdhalakṣyā durlakṣatām upagateva purassthitaiva / tṛṣṇā sthitā jagati cañcalavīcimāle kṣīrārṇavāmbupaṭale madhureva śaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.