इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे षोडशः सर्गः ॥ १,१६ ॥ एवं तृष्णानिन्दां कृत्वा शरीरनिन्दाम् प्रस्तौति आर्द्रान्त्रतन्त्रीगहनो विकारी परितापवान् । देहः स्फुरति संसारे सो ऽपि दुःखाय केवलम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ṣoḍaśaḥ sargaḥ || 1,16 || evaṃ tṛṣṇānindāṃ kṛtvā śarīranindām prastauti ārdrāntratantrīgahano vikārī paritāpavān / dehaḥ sphurati saṃsāre so 'pi duḥkhāya kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहम् एव विस्तरेण विशिनष्टि अज्ञो ऽपि तज्ज्ञसदृशो वलितात्मचमत्कृतिः । युक्त्या भव्यो ऽप्य् अभव्यो मे न जडो नापि चेतनः
deham eva vistareṇa viśinaṣṭi ajño 'pi tajjñasadṛśo valitātmacamatkṛtiḥ / yuktyā bhavyo 'py abhavyo me na jaḍo nāpi cetanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडाजडदृशोर् मध्ये दोलायितदुराशयः । न विवेकी न मूढात्मा मोहम् एव प्रयच्छति
jaḍājaḍadṛśor madhye dolāyitadurāśayaḥ / na vivekī na mūḍhātmā moham eva prayacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तोकेनानन्दाम् आयाति स्तोकेनायाति खिन्नताम् । नास्ति देहसमः शोच्यो नीचो गुणबहिष्कृतः
stokenānandām āyāti stokenāyāti khinnatām / nāsti dehasamaḥ śocyo nīco guṇabahiṣkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमापायिना नित्यं दन्तकेसरशालिना । विकासिस्मितपुष्पेण प्रतिक्षणम् अलङ्कृतः
āgamāpāyinā nityaṃ dantakesaraśālinā / vikāsismitapuṣpeṇa pratikṣaṇam alaṅkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुजशाखौघनमितो द्विजानुस्तम्भसुस्थितः । लोचनालिवनाक्रान्तः शिरःपीठबृहत्फलः
bhujaśākhaughanamito dvijānustambhasusthitaḥ / locanālivanākrāntaḥ śiraḥpīṭhabṛhatphalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रवदस्रुरसस्रोता हस्तपादसुपल्लवः । गुल्फवान् कार्यसङ्घातविहङ्गमततास्पदम्
sravadasrurasasrotā hastapādasupallavaḥ / gulphavān kāryasaṅghātavihaṅgamatatāspadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सच्छायो देहवृक्षो ऽयं जीवपान्थगणास्पदम् । कस्यात्मीयः कस्य पर आस्थानास्थे किलात्र के
sacchāyo dehavṛkṣo 'yaṃ jīvapānthagaṇāspadam / kasyātmīyaḥ kasya para āsthānāsthe kilātra ke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भारसन्तारणार्थेन गृहीतायाम् पुनः पुनः । नावि देहलतायां च कस्य स्याद् आत्मभावना
bhārasantāraṇārthena gṛhītāyām punaḥ punaḥ / nāvi dehalatāyāṃ ca kasya syād ātmabhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहनाम्नि वने शून्ये बहुगर्तसमाकुले । तनूरुहासङ्ख्यतरौ विश्वासं को ऽधिगच्छति
dehanāmni vane śūnye bahugartasamākule / tanūruhāsaṅkhyatarau viśvāsaṃ ko 'dhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चर्मस्नाय्वस्थिवलिते शरीरपटहे दृढे । मार्जारवद् अहं नान्तस् तिष्ठाम्य् अविरतध्वनौ
carmasnāyvasthivalite śarīrapaṭahe dṛḍhe / mārjāravad ahaṃ nāntas tiṣṭhāmy aviratadhvanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारारण्यसंरूढो विलसच्चित्तमर्कटः । चिन्तामञ्जरिकाकारो दीर्घदुःखघुणक्षतः
saṃsārāraṇyasaṃrūḍho vilasaccittamarkaṭaḥ / cintāmañjarikākāro dīrghaduḥkhaghuṇakṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णाभुजङ्गमीदेहः कोपकाककृतालयः । स्मितपुष्पो द्रुमः श्रीमाञ् शुभाशुभमहाफलः
tṛṣṇābhujaṅgamīdehaḥ kopakākakṛtālayaḥ / smitapuṣpo drumaḥ śrīmāñ śubhāśubhamahāphalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुस्कन्धो दोर्लताजालो हस्तस्तबकसुन्दरः । पवनस्पन्दिताशेषस्वाङ्गावयवपल्लवः
suskandho dorlatājālo hastastabakasundaraḥ / pavanaspanditāśeṣasvāṅgāvayavapallavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेन्द्रियखगाधारः सुजानुः सुत्वग् उन्नतः । सरसच्छायया युक्तः कामपान्थनिषेवितः
sarvendriyakhagādhāraḥ sujānuḥ sutvag unnataḥ / sarasacchāyayā yuktaḥ kāmapānthaniṣevitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्ध्नि सञ्जनितादीर्घशिरोरुहतृणावलिः । अहङ्कारजरद्गृद्धकुलायसुषिरोदरः
mūrdhni sañjanitādīrghaśiroruhatṛṇāvaliḥ / ahaṅkārajaradgṛddhakulāyasuṣirodaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्छिन्नवासनाजालमूलत्वाद् दुर्बलाकृतिः । व्यायामविरमः कायवृक्षो ऽयं न सुखाय मे
ucchinnavāsanājālamūlatvād durbalākṛtiḥ / vyāyāmaviramaḥ kāyavṛkṣo 'yaṃ na sukhāya me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलेवरम् अहङ्कारगृहस्थस्य महागृहम् । लुठत्व् अभ्येतु वा स्थैर्यं किम् अनेन मुने हि मे
kalevaram ahaṅkāragṛhasthasya mahāgṛham / luṭhatv abhyetu vā sthairyaṃ kim anena mune hi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पङ्क्तिबद्धेन्द्रियपशुं वल्गत्तृष्णागृहाङ्गनम् । रजोरञ्जितसर्वाङ्गं नेष्टं देहगृहम् मम
paṅktibaddhendriyapaśuṃ valgattṛṣṇāgṛhāṅganam / rajorañjitasarvāṅgaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठास्थिकाष्ठसङ्घट्टपरिसङ्कटकोटरम् । अन्त्रदामभिर् आबद्धं नेष्टं देहगृहम् मम
kāṣṭhāsthikāṣṭhasaṅghaṭṭaparisaṅkaṭakoṭaram / antradāmabhir ābaddhaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसृतस्नायुतन्त्रीकं रक्ताम्बुकृतकर्दमम् । जरामक्कोलधवलं नेष्टं देहगृहम् मम
prasṛtasnāyutantrīkaṃ raktāmbukṛtakardamam / jarāmakkoladhavalaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्रकृत्यभृतानन्तचेष्टावष्टब्धसंस्थिति । मिथ्यामोहमहास्थूणं नेष्टं देहगृहम् मम
citrakṛtyabhṛtānantaceṣṭāvaṣṭabdhasaṃsthiti / mithyāmohamahāsthūṇaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखार्भककृताक्रन्दं सुखशय्यामनोहरम् । दुरीहादग्धदासीकं नेष्टं देहगृहम् मम
duḥkhārbhakakṛtākrandaṃ sukhaśayyāmanoharam / durīhādagdhadāsīkaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलाढ्यविषयिव्यूहभाण्डोपस्करसङ्कटम् । अज्ञानक्षारवलितं नेष्टं देहगृहम् मम
malāḍhyaviṣayivyūhabhāṇḍopaskarasaṅkaṭam / ajñānakṣāravalitaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुल्फगुल्गुलुविश्रान्तजानूच्चस्तम्भमस्तकम् । दीर्घदोर्दारुसुदृढं नेष्टं देहगृहम् मम
gulphagulguluviśrāntajānūccastambhamastakam / dīrghadordārusudṛḍhaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकटाक्षगवाक्षान्तः क्रीडत्प्रज्ञागृहाङ्गनम् । चिन्तादुहितृकम् ब्रह्मन् नेष्टं देहगृहम् मम
prakaṭākṣagavākṣāntaḥ krīḍatprajñāgṛhāṅganam / cintāduhitṛkam brahman neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्धजच्छादनच्छन्नकर्णश्रीचन्द्रशालिकम् । आदीर्घाङ्गुलिनिर्यूहं नेष्टं देहगृहम् मम
mūrdhajacchādanacchannakarṇaśrīcandraśālikam / ādīrghāṅguliniryūhaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाङ्गकुड्यसञ्जातघनरोमयवाङ्कुरम् । संशून्यपीठपिठिरं नेष्टं देहगृहम् मम
sarvāṅgakuḍyasañjātaghanaromayavāṅkuram / saṃśūnyapīṭhapiṭhiraṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नखोर्णनाभनिलयैः शारम् आरणितान्तरम् । भाङ्कारकारिपवनं नेष्टं देहगृहम् मम
nakhorṇanābhanilayaiḥ śāram āraṇitāntaram / bhāṅkārakāripavanaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवेशनिर्गमव्यग्रवातवेगम् अनारतम् । वितताक्षगवाक्षं च नेष्टं देहगृहम् मम
praveśanirgamavyagravātavegam anāratam / vitatākṣagavākṣaṃ ca neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वामर्कटिकाक्रान्तवदनद्वारभीषणम् । दृष्टदन्तास्थिशकलं नेष्टं देहगृहम् मम
jihvāmarkaṭikākrāntavadanadvārabhīṣaṇam / dṛṣṭadantāsthiśakalaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वक्सुधालेपमसृणं यन्त्रसञ्चारचञ्चलम् । मनोमन्दाखुनोत्खातं नेष्टं देहगृहम् मम
tvaksudhālepamasṛṇaṃ yantrasañcāracañcalam / manomandākhunotkhātaṃ neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मितदीपप्रभाभासि क्षणम् आनन्दसुन्दरम् । क्षणं व्याप्तम् प्रभापूरैर् नेष्टं देहगृहम् मम
smitadīpaprabhābhāsi kṣaṇam ānandasundaram / kṣaṇaṃ vyāptam prabhāpūrair neṣṭaṃ dehagṛham mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तरोगायतनं वलीपलितपत्तनम् । सर्वाधिसारङ्गवनं नेष्टम् मम कलेवरम्
samastarogāyatanaṃ valīpalitapattanam / sarvādhisāraṅgavanaṃ neṣṭam mama kalevaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षर्क्षक्षोभविषमा शून्या निःसारकोटरा । तमोगहनहृत्कुञ्जा नेष्टा देहाटवी मम
akṣarkṣakṣobhaviṣamā śūnyā niḥsārakoṭarā / tamogahanahṛtkuñjā neṣṭā dehāṭavī mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहालयं धारयितुं न शक्तो ऽस्मि मुनीश्वर । पङ्कमग्नं समुद्धर्तुं गजम् अल्पबलो यथा
dehālayaṃ dhārayituṃ na śakto 'smi munīśvara / paṅkamagnaṃ samuddhartuṃ gajam alpabalo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं श्रिया किं च कायेन किम् मानेन किम् ईहया । दिनैः कतिपयैर् एव कालः सर्वं निकृन्तति
kiṃ śriyā kiṃ ca kāyena kim mānena kim īhayā / dinaiḥ katipayair eva kālaḥ sarvaṃ nikṛntati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तमांसमयस्यास्य सबाह्याभ्यन्तरम् मुने । नाशैकधर्मिणो ब्रूहि केव कायस्य रम्यता
raktamāṃsamayasyāsya sabāhyābhyantaram mune / nāśaikadharmiṇo brūhi keva kāyasya ramyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरणावसरे काया जीवं नानुसरन्ति ये । तेषु तात कृतघ्नेषु केवास्था वत धीमतः
maraṇāvasare kāyā jīvaṃ nānusaranti ye / teṣu tāta kṛtaghneṣu kevāsthā vata dhīmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्तेभकर्णाग्रचलः कायो लम्बाम्बुभङ्गुरः । न सन्त्यजति मां यावत् तावद् एनं त्यजाम्य् अहम्
mattebhakarṇāgracalaḥ kāyo lambāmbubhaṅguraḥ / na santyajati māṃ yāvat tāvad enaṃ tyajāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पवनस्पन्दतरलः पेलवः कायपल्लवः । जर्जरस् तनुवृत्तश् च नेष्टो ऽयं कटुनीरसः
pavanaspandataralaḥ pelavaḥ kāyapallavaḥ / jarjaras tanuvṛttaś ca neṣṭo 'yaṃ kaṭunīrasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुक्त्वा पीत्वा चिरं कालम् बालपल्लवपेलवम् । तनुताम् एत्य् अयत्नेन विनाशम् अनुधावति
bhuktvā pītvā ciraṃ kālam bālapallavapelavam / tanutām ety ayatnena vināśam anudhāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान्य् एव सुखदुःखानि भावाभावमयान्य् असौ । भूयो ऽप्य् अनुभवन् कायः प्राकृतो हि न लज्जते
tāny eva sukhaduḥkhāni bhāvābhāvamayāny asau / bhūyo 'py anubhavan kāyaḥ prākṛto hi na lajjate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुचिरम् प्रभुतां कृत्वा संसेव्य विभवश्रियम् । नोच्छ्रायम् एति न स्थैर्यं कायः किम् इति पाल्यते
suciram prabhutāṃ kṛtvā saṃsevya vibhavaśriyam / nocchrāyam eti na sthairyaṃ kāyaḥ kim iti pālyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जराकाले जराम् एति मृत्युकाले तथा मृतिम् । समम् एव विशेषज्ञ कायो भोगिदरिद्रयोः
jarākāle jarām eti mṛtyukāle tathā mṛtim / samam eva viśeṣajña kāyo bhogidaridrayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसाराम्भोधिजठरे तृष्णाकुहरकान्तरे । सुप्तस् तिष्ठति मुक्तेहो मूको ऽयं कायकच्छपः
saṃsārāmbhodhijaṭhare tṛṣṇākuharakāntare / suptas tiṣṭhati mukteho mūko 'yaṃ kāyakacchapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दहनैकार्थयोग्यानि कायकाष्ठानि भूरिशः । संसाराब्धाव् इवोह्यन्ते कञ्चित् तेषु नरं विदुः
dahanaikārthayogyāni kāyakāṣṭhāni bhūriśaḥ / saṃsārābdhāv ivohyante kañcit teṣu naraṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घदौरात्म्यचलया निपातफलयानया । न देहलतया कार्यं किञ्चिद् अस्ति विवेकिनः
dīrghadaurātmyacalayā nipātaphalayānayā / na dehalatayā kāryaṃ kiñcid asti vivekinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मज्जन् कर्दमकोशेषु झगित्य् एवं जरां गतः । न ज्ञायते यात्य् अचिरात् क्व कथं देहदर्दुरः
majjan kardamakośeṣu jhagity evaṃ jarāṃ gataḥ / na jñāyate yāty acirāt kva kathaṃ dehadarduraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निःसारसकलारम्भाः कायाश् चपलवायवः । रजोमार्गेण गच्छन्तो दृश्यन्ते नेह केनचित्
niḥsārasakalārambhāḥ kāyāś capalavāyavaḥ / rajomārgeṇa gacchanto dṛśyante neha kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोर् दीपस्य मनसो गच्छतो ज्ञायते गतिः । आगच्छतश् च भगवन् न शरीरशरस्य नः
vāyor dīpasya manaso gacchato jñāyate gatiḥ / āgacchataś ca bhagavan na śarīraśarasya naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धाशा ये शरीरेषु बद्धाशा ये जगत्स्थितौ । तान् मोहमदिरोन्मत्तान् धिग् धिग् अस्तु पुनः पुनः
baddhāśā ye śarīreṣu baddhāśā ye jagatsthitau / tān mohamadironmattān dhig dhig astu punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं देहस्य नो देहो मम नायम् अहं तथा । इति विश्रान्तचित्ता ये ते मुने पुरुषोत्तमाः
nāhaṃ dehasya no deho mama nāyam ahaṃ tathā / iti viśrāntacittā ye te mune puruṣottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानावमानबहुला बहुलाभमनोरमाः । शरीरमात्रबद्धास्थं घ्नन्ति दोषदृशो नरम्
mānāvamānabahulā bahulābhamanoramāḥ / śarīramātrabaddhāsthaṃ ghnanti doṣadṛśo naram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरसङ्गशायिन्या पिशाच्या पेशलाङ्गया । अहङ्कारचमत्कृत्या छलेन च्छलिता वयम्
śarīrasaṅgaśāyinyā piśācyā peśalāṅgayā / ahaṅkāracamatkṛtyā chalena cchalitā vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञा वराकी सर्वैव कायबद्धास्थयानया । मिथ्याज्ञानकुराक्षस्या छलिता कष्टम् एकिका
prajñā varākī sarvaiva kāyabaddhāsthayānayā / mithyājñānakurākṣasyā chalitā kaṣṭam ekikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न किञ्चिद् अपि यस्यास्ति सत्यं तेन हतात्मना । चित्रं दग्धशरीरेण जनता विप्रलभ्यते
na kiñcid api yasyāsti satyaṃ tena hatātmanā / citraṃ dagdhaśarīreṇa janatā vipralabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनैः कतिपयैर् एव निर्झराम्बुकणो यथा । पतत्य् अयम् अयत्नेन जर्जरः कायपल्लवः
dinaiḥ katipayair eva nirjharāmbukaṇo yathā / pataty ayam ayatnena jarjaraḥ kāyapallavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कायो ऽयम् अचिरापायो बुद्बुदो ऽम्बुनिधाव् इव । व्यर्थं कार्यपरावर्ते परिस्फुरति निष्फलः
kāyo 'yam acirāpāyo budbudo 'mbunidhāv iva / vyarthaṃ kāryaparāvarte parisphurati niṣphalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्याज्ञानविकारे ऽस्मिन् स्वप्नसम्भ्रमपत्तने । काये स्फुटतरापाये क्षणम् आस्था न मे द्विज
mithyājñānavikāre 'smin svapnasambhramapattane / kāye sphuṭatarāpāye kṣaṇam āsthā na me dvija
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तडित्सु शरदभ्रेषु गन्धर्वनगरेषु च । स्थैर्यं येन विनिर्णीतं स विश्वसिति विग्रहे
taḍitsu śaradabhreṣu gandharvanagareṣu ca / sthairyaṃ yena vinirṇītaṃ sa viśvasiti vigrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन शरीरनिन्दां समापयति सततभङ्गुरकार्यपरम्परा- विजयि जातजयं शठवृत्तिषु । सकलदोषम् इदं कुकलेवरं तृणम् इवाहम् उपोज्झ्य सुखं स्थितः
sargāntaślokena śarīranindāṃ samāpayati satatabhaṅgurakāryaparamparā- vijayi jātajayaṃ śaṭhavṛttiṣu / sakaladoṣam idaṃ kukalevaraṃ tṛṇam ivāham upojjhya sukhaṃ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.