इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे सप्तदशः सर्गः ॥ १,१७ ॥ एवं शरीरनिन्दां कृत्वा तत्प्रथमावस्थारूपस्य बाल्यस्य निन्दाम् प्रस्तौति लब्ध्वापि तरलाकारे कार्यभारतरङ्गिणि । संसारसागरे जन्म बाल्यं दुःकाय केवलम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe saptadaśaḥ sargaḥ || 1,17 || evaṃ śarīranindāṃ kṛtvā tatprathamāvasthārūpasya bālyasya nindām prastauti labdhvāpi taralākāre kāryabhārataraṅgiṇi / saṃsārasāgare janma bālyaṃ duḥkāya kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कृतं दुःखम् एव विस्तरेण कथयति अशक्तिर् आपदस् तृष्णा मूकता मूढबुद्धिता । गृध्नुता लोलता दैन्यं सर्वम् बाल्ये प्रवर्तते
tatkṛtaṃ duḥkham eva vistareṇa kathayati aśaktir āpadas tṛṣṇā mūkatā mūḍhabuddhitā / gṛdhnutā lolatā dainyaṃ sarvam bālye pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोषरोदनरौद्रीषु दैन्यजर्जरितासु च । दशासु बन्धनं बाल्यम् आलानं करिणीष्व् इव
roṣarodanaraudrīṣu dainyajarjaritāsu ca / daśāsu bandhanaṃ bālyam ālānaṃ kariṇīṣv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मृतौ न जरारोगे न चापदि न यौवने । ताश् चिन्ता न निकृन्तन्ति हृदयं शैशवेषु याः
na mṛtau na jarāroge na cāpadi na yauvane / tāś cintā na nikṛntanti hṛdayaṃ śaiśaveṣu yāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यग्जातिसमारम्भः सर्वैर् एवावधीरितः । लोलो बालजनाचारो मरणाद् अपि दुःखदः
tiryagjātisamārambhaḥ sarvair evāvadhīritaḥ / lolo bālajanācāro maraṇād api duḥkhadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिबिम्बं घनाज्ञानां नानासङ्कल्पपेलवम् । बाल्यम् आलूनसंशीर्णमनः कस्य सुखावहम्
pratibimbaṃ ghanājñānāṃ nānāsaṅkalpapelavam / bālyam ālūnasaṃśīrṇamanaḥ kasya sukhāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडश्यामलयाजस्रं जातभीत्या पदे पदे । यद् भयं शैशवे बुद्ध्या कस्याम् आपदि तद् भवेत्
jaḍaśyāmalayājasraṃ jātabhītyā pade pade / yad bhayaṃ śaiśave buddhyā kasyām āpadi tad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीलासु दुर्विलासेषु दुरीहासु दुराशये । परमम् मोहम् आदत्ते बालो बलवदापदम्
līlāsu durvilāseṣu durīhāsu durāśaye / paramam moham ādatte bālo balavadāpadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्पकलिलारम्भं दुर्विलासं दुरास्पदम् । शैशवं शासनायैव पुरुषस्य न शान्तये
vikalpakalilārambhaṃ durvilāsaṃ durāspadam / śaiśavaṃ śāsanāyaiva puruṣasya na śāntaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये दोषा ये दुराचारा दुष्क्रमा ये दुराधयः । ते सर्वे संस्थिता बाल्ये दुर्गर्त इव कौशिकाः
ye doṣā ye durācārā duṣkramā ye durādhayaḥ / te sarve saṃsthitā bālye durgarta iva kauśikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाल्यं रम्यम् इति व्यर्थबुद्धयः कथयन्ति ये । तान् मूर्खपुरुषान् ब्रह्मन् धिग् अस्तु हतचेतसः
bālyaṃ ramyam iti vyarthabuddhayaḥ kathayanti ye / tān mūrkhapuruṣān brahman dhig astu hatacetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र लोलाकृति मनः परिस्फुरति वृत्तिषु । त्रैलोक्यराज्यम् अपि तत् कथं वहति तुष्टये
yatra lolākṛti manaḥ parisphurati vṛttiṣu / trailokyarājyam api tat kathaṃ vahati tuṣṭaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषाम् एव सत्त्वानां सर्वावस्थासु चैव हि । मनश् चञ्चलताम् एति बाल्ये दशगुणं मुने
sarveṣām eva sattvānāṃ sarvāvasthāsu caiva hi / manaś cañcalatām eti bālye daśaguṇaṃ mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः प्रकृत्यैव चलम् बाल्यं च चलतावरम् । तयोः संश्लिष्टयोः तात केनैवान्तः कुचापले
manaḥ prakṛtyaiva calam bālyaṃ ca calatāvaram / tayoḥ saṃśliṣṭayoḥ tāta kenaivāntaḥ kucāpale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीलोचनैस् तडित्पुञ्जैर् ज्वालामालैस् तरङ्गकैः । चापलं शिक्षितम् ब्रह्मञ् शैशवान् मनसो ऽथ वा
strīlocanais taḍitpuñjair jvālāmālais taraṅgakaiḥ / cāpalaṃ śikṣitam brahmañ śaiśavān manaso 'tha vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैशवं च मनश् चैव सर्वास्व् एव हि वृत्तिषु । भ्रातराव् इव लक्ष्येते सततम् भङ्गुरस्थिती
śaiśavaṃ ca manaś caiva sarvāsv eva hi vṛttiṣu / bhrātarāv iva lakṣyete satatam bhaṅgurasthitī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाणि दुष्टभूतानि सर्वे दोषा दुराशयाः । बाल्यम् एवोपजीवन्ति श्रीमन्तम् इव मानवाः
sarvāṇi duṣṭabhūtāni sarve doṣā durāśayāḥ / bālyam evopajīvanti śrīmantam iva mānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवं नवम् प्रीतिकरं न शिशुः प्रत्यहं यदि । प्राप्नोति तद् असौ याति विषवेगस्य मूर्छनाम्
navaṃ navam prītikaraṃ na śiśuḥ pratyahaṃ yadi / prāpnoti tad asau yāti viṣavegasya mūrchanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तोकेन वशम् आयाति स्तोकेनैति विकारिताम् । अमेध्य एव रमते बालः कौलेयको यथा
stokena vaśam āyāti stokenaiti vikāritām / amedhya eva ramate bālaḥ kauleyako yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजस्रम् बाष्पवदनः कर्दमान्तर् जडाशयः । वर्षोक्षितस्य तप्तस्य स्थलस्य सदृशः शिशुः
ajasram bāṣpavadanaḥ kardamāntar jaḍāśayaḥ / varṣokṣitasya taptasya sthalasya sadṛśaḥ śiśuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भयाहारपरं दीनं यथादृष्टाभिलाषि च । लोलबुद्धिः वपुर् धत्ते बालो दुःखाय केवलम्
bhayāhāraparaṃ dīnaṃ yathādṛṣṭābhilāṣi ca / lolabuddhiḥ vapur dhatte bālo duḥkhāya kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसङ्कल्पाभिलषितान् भावान् अप्राप्य तप्तधीः । दुःखम् एत्य् अबलो बालो विनिकृत्त इवाशये
svasaṅkalpābhilaṣitān bhāvān aprāpya taptadhīḥ / duḥkham ety abalo bālo vinikṛtta ivāśaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुरीहालब्धलक्ष्याणि बहुपक्षोल्वणानि च । बालस्य यानि दुःखानि मुने तानि न कस्यचित्
durīhālabdhalakṣyāṇi bahupakṣolvaṇāni ca / bālasya yāni duḥkhāni mune tāni na kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालो बलवताश्वेन मनोरथविलासिना । मनसा तप्यते नित्यं ग्रीष्मेणेव वनस्थलम्
bālo balavatāśvena manorathavilāsinā / manasā tapyate nityaṃ grīṣmeṇeva vanasthalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यागृहगतो बालः पराम् एति कदर्थनाम् । आलान इव नागेन्द्रो विषवैषम्यभीषणम्
vidyāgṛhagato bālaḥ parām eti kadarthanām / ālāna iva nāgendro viṣavaiṣamyabhīṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानामनोरथमयी मिथ्याकल्पितकल्पना । दुःखायात्यन्तदीर्घाय बालता पेलवाशया
nānāmanorathamayī mithyākalpitakalpanā / duḥkhāyātyantadīrghāya bālatā pelavāśayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्भृष्टं तुहिनम् भोक्तुम् इन्दुम् आदातुम् अम्बरात् । वाञ्छ्यते येन मौर्ख्येण तत् सुखाय कथम् भवेत्
sambhṛṣṭaṃ tuhinam bhoktum indum ādātum ambarāt / vāñchyate yena maurkhyeṇa tat sukhāya katham bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तश्चितेर् अशक्तस्य शीतातपनिवारणे । को विशेषो महाबुद्धे बालस्योर्वीरुहस्य च
antaściter aśaktasya śītātapanivāraṇe / ko viśeṣo mahābuddhe bālasyorvīruhasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उड्डीनम् अभिवाञ्छन्ति पक्षाभ्यां क्षुत्परायणाः । भयाहारपरा नित्यम् बाला विहगधर्मिणः
uḍḍīnam abhivāñchanti pakṣābhyāṃ kṣutparāyaṇāḥ / bhayāhāraparā nityam bālā vihagadharmiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैशवे गुरुतो भीतिर् मातृतः पितृतस् तथा । जनतो ज्येष्ठबालाच् च शैशवम् भयमन्दिरम्
śaiśave guruto bhītir mātṛtaḥ pitṛtas tathā / janato jyeṣṭhabālāc ca śaiśavam bhayamandiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन बाल्यनिन्दां समापयति सकलदोषदशाविहताशयं शरणम् अप्य् अविवेकविलासिनः । इह न कस्यचिद् एव महामुने भवति बाल्यम् अलम् परितुष्टिदम्
sargāntaślokena bālyanindāṃ samāpayati sakaladoṣadaśāvihatāśayaṃ śaraṇam apy avivekavilāsinaḥ / iha na kasyacid eva mahāmune bhavati bālyam alam parituṣṭidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.