इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे ऽष्टादशः सर्गः ॥ १,१८ ॥ एवम् बाल्यनिन्दां कृत्वा क्रमप्राप्तां यौवननिन्दाम् प्रस्तौति बाल्यानर्थम् अथ त्यक्त्वा पुमान् अभिहताशयः । आरोहति निपाताय यौवनं श्वभ्रसम्भ्रमम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe 'ṣṭādaśaḥ sargaḥ || 1,18 || evam bālyanindāṃ kṛtvā kramaprāptāṃ yauvananindām prastauti bālyānartham atha tyaktvā pumān abhihatāśayaḥ / ārohati nipātāya yauvanaṃ śvabhrasambhramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रत्यं निपातं विस्तरेण कथयति तत्रानन्तविलासस्य लोलस्य स्वस्य चेतसः । वृत्तीर् अनुसरन् याति दुःखाद् दुःखान्तरं जडः
tatratyaṃ nipātaṃ vistareṇa kathayati tatrānantavilāsasya lolasya svasya cetasaḥ / vṛttīr anusaran yāti duḥkhād duḥkhāntaraṃ jaḍaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वचित्तबिलसंस्थेन नानासम्भ्रमकारिणा । बलात् कामपिशाचेन विवशः परिभूयते
svacittabilasaṃsthena nānāsambhramakāriṇā / balāt kāmapiśācena vivaśaḥ paribhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्तानां लोलवृत्तीनां ललनानाम् इवाभितः । अर्पयत्य् अवशश् चेतो ज्वालानाम् आत्मजो यथा
cintānāṃ lolavṛttīnāṃ lalanānām ivābhitaḥ / arpayaty avaśaś ceto jvālānām ātmajo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ते दोषा दुरारम्भास् तत्र तं तादृशाशयम् । तरुणम् प्रविलुम्पन्ति दृश्यास् ते नैव ये मुने
te te doṣā durārambhās tatra taṃ tādṛśāśayam / taruṇam pravilumpanti dṛśyās te naiva ye mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महानरकबीजेन सन्ततभ्रमदायिना । यौवनेन न ये नष्टा नष्टा नान्येन ते जनाः
mahānarakabījena santatabhramadāyinā / yauvanena na ye naṣṭā naṣṭā nānyena te janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानारसमयी चिन्तावृत्तान्तनिचयोम्भिता । भीमा यौवनभूर् येन तीर्णा धीरः स उच्यते
nānārasamayī cintāvṛttāntanicayombhitā / bhīmā yauvanabhūr yena tīrṇā dhīraḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमेषभासुराकारम् आलोलघनगर्जितम् । विद्युत्प्रकाशम् अनिशं यौवनम् मे न रोचते
nimeṣabhāsurākāram ālolaghanagarjitam / vidyutprakāśam aniśaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधावर्तबहुलम् पङ्कलग्नं जडाशयम् । तरङ्गभङ्गुरम् भीमं यौवनम् मे न रोचते
vividhāvartabahulam paṅkalagnaṃ jaḍāśayam / taraṅgabhaṅguram bhīmaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्याग्रेसरम् पुंसः क्षणमात्रमनोहरम् । गन्धर्वनगरप्रख्यं यौवनम् मे न रोचते
sarvasyāgresaram puṃsaḥ kṣaṇamātramanoharam / gandharvanagaraprakhyaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इषुप्रपातमात्रं हि सुखदं दुःखभासुरम् । दाहदोषप्रदं नित्यं यौवनम् मे न रोचते
iṣuprapātamātraṃ hi sukhadaṃ duḥkhabhāsuram / dāhadoṣapradaṃ nityaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरं स्वादु तिक्तं च दूषणं दोषभूषणम् । सुराकल्लोलसदृशं यौवनम् मे न रोचते
madhuraṃ svādu tiktaṃ ca dūṣaṇaṃ doṣabhūṣaṇam / surākallolasadṛśaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्यं सत्यसङ्काशम् अचिराद् विप्रलम्भदम् । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमं यौवनम् मे न रोचते
asatyaṃ satyasaṅkāśam acirād vipralambhadam / svapnāṅganāsaṅgasamaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणप्रकाशतरलम् मिथ्यारचितचक्रिकम् । अलातचक्रप्रतिमं यौवनम् मे न रोचते
kṣaṇaprakāśataralam mithyāracitacakrikam / alātacakrapratimaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृदुस्फारतरोदारम् अन्तःशून्यं क्षणात् क्षतम् । शरदम्बुदसङ्काशं यौवनम् मे न रोचते
mṛdusphāratarodāram antaḥśūnyaṃ kṣaṇāt kṣatam / śaradambudasaṅkāśaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपातमात्ररमणं सद्भावरहितान्तरम् । वेश्यास्त्रीसङ्गमप्रख्यं यौवनम् मे न रोचते
āpātamātraramaṇaṃ sadbhāvarahitāntaram / veśyāstrīsaṅgamaprakhyaṃ yauvanam me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये केचन दुरारम्भास् ते सर्वे सर्वदुःखदाः । तारुण्ये सन्निधिं यान्ति महोत्पाता इव क्षये
ye kecana durārambhās te sarve sarvaduḥkhadāḥ / tāruṇye sannidhiṃ yānti mahotpātā iva kṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हार्दान्धकारकारिण्या भैरवाकारवान् अपि । यौवनाकारयामिन्या बिभेति भगवान् अपि
hārdāndhakārakāriṇyā bhairavākāravān api / yauvanākārayāminyā bibheti bhagavān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुविस्मृतशुभाचारम् बुद्धिवैधुर्यदायिनम् । ददात्य् अतितराम् एष भ्रमं यौवनविभ्रमः
suvismṛtaśubhācāram buddhivaidhuryadāyinam / dadāty atitarām eṣa bhramaṃ yauvanavibhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्तावियोगजातेन हृदि दुर्धर्षवह्निना । यौवने दह्यते जन्तुस् तरुर् दावाग्निना यथा
kāntāviyogajātena hṛdi durdharṣavahninā / yauvane dahyate jantus tarur dāvāgninā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तीर्णापि प्रसन्नापि पावन्य् अपि हि यौवने । मतिः कलुषताम् एति प्रावृषीव तरङ्गिणी
vistīrṇāpi prasannāpi pāvany api hi yauvane / matiḥ kaluṣatām eti prāvṛṣīva taraṅgiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्यते घनकल्लोलभीमा रोधयितुं नदी । न तु तारुण्यतरला तृष्णातरलितान्तरा
śakyate ghanakallolabhīmā rodhayituṃ nadī / na tu tāruṇyataralā tṛṣṇātaralitāntarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा कान्ता तौ स्तनौ पीनौ ते विलासास् तद् आननम् । तारुण्य इति चिन्ताभिर् याति जर्जरतां जनः
sā kāntā tau stanau pīnau te vilāsās tad ānanam / tāruṇya iti cintābhir yāti jarjaratāṃ janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरत्तरलतृष्णार्तं युवानम् इह साधवः । पूजयन्ति न तुच्छेहं जरत्तृणलवं यथा
tarattaralatṛṣṇārtaṃ yuvānam iha sādhavaḥ / pūjayanti na tucchehaṃ jarattṛṇalavaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाशायैव मदान्धस्य दोषमौक्तिकधारिणः । अभिमानमहेभस्य नित्यालानं हि यौवनम्
nāśāyaiva madāndhasya doṣamauktikadhāriṇaḥ / abhimānamahebhasya nityālānaṃ hi yauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोविपुलमूलानां दोषाशीविषधारिणाम् । रोषरोदनवृक्षाणां यौवनं नवकाननम्
manovipulamūlānāṃ doṣāśīviṣadhāriṇām / roṣarodanavṛkṣāṇāṃ yauvanaṃ navakānanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसकेसरसम्बाधं कुविकल्पदलाकुलम् । दुश्चिन्ताचञ्चरीकाणाम् पुष्करं विद्धि यौवनम्
rasakesarasambādhaṃ kuvikalpadalākulam / duścintācañcarīkāṇām puṣkaraṃ viddhi yauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृताकृतकुपक्षाणां हृत्सरस्तीरचारिणाम् । आधिव्याधिविहङ्गानाम् आलयो नवयौवनम्
kṛtākṛtakupakṣāṇāṃ hṛtsarastīracāriṇām / ādhivyādhivihaṅgānām ālayo navayauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जडानां गतसङ्ख्यानां कल्लोलानां विलासिनाम् । अनपेक्षितमर्यादो वारिधिः पूर्णयौवनम्
jaḍānāṃ gatasaṅkhyānāṃ kallolānāṃ vilāsinām / anapekṣitamaryādo vāridhiḥ pūrṇayauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषां गुणपर्णानाम् अपनेतुं रजस्ततः । अपनेतुं स्थितो दक्षो विषमो यौवनानिलः
sarveṣāṃ guṇaparṇānām apanetuṃ rajastataḥ / apanetuṃ sthito dakṣo viṣamo yauvanānilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नयन्ति पाण्डुतां वक्त्रम् आकुलावकरोत्कटाः । आरोहन्ति परां कोटिं रूक्षा यौवनपांसवः
nayanti pāṇḍutāṃ vaktram ākulāvakarotkaṭāḥ / ārohanti parāṃ koṭiṃ rūkṣā yauvanapāṃsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्बोधयति दोषालीं निकृन्तति गुणावलिम् । नराणां यौवनोल्लासो विलासो दुष्कृतश्रियाः
udbodhayati doṣālīṃ nikṛntati guṇāvalim / narāṇāṃ yauvanollāso vilāso duṣkṛtaśriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरपङ्कजरजश् चञ्चलाम् मतिषट्पदीम् । निबध्य मोहयत्य् एष नरं यौवनचन्द्रमाः
śarīrapaṅkajarajaś cañcalām matiṣaṭpadīm / nibadhya mohayaty eṣa naraṃ yauvanacandramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरषण्डकोद्भूता रम्या यौवनवल्लरी । लग्नम् एव मनोभृङ्गम् मदयत्य् उन्नतिं गता
śarīraṣaṇḍakodbhūtā ramyā yauvanavallarī / lagnam eva manobhṛṅgam madayaty unnatiṃ gatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरमरुतापोत्थां युवताम् मृगतृष्णिकाम् । मनोमृगाः प्रधावन्तः पतन्ति विषमाटवीम्
śarīramarutāpotthāṃ yuvatām mṛgatṛṣṇikām / manomṛgāḥ pradhāvantaḥ patanti viṣamāṭavīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरशर्वरीज्योत्स्ना चित्तकेसरिणः सटा । लहरी जीविताम्भोधेर् युवता मे न रोचते
śarīraśarvarījyotsnā cittakesariṇaḥ saṭā / laharī jīvitāmbhodher yuvatā me na rocate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनानि कतिचिद् येयम् फलिता देहजङ्गले । युवताशरद् अस्यां हि न समाश्वासम् अर्हथ
dināni katicid yeyam phalitā dehajaṅgale / yuvatāśarad asyāṃ hi na samāśvāsam arhatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
झगित्य् एष प्रयात्य् एव शरीराद् युवताखगः । क्षणेनैवाल्पभाग्यस्य हस्ताच् चिन्तामणिर् यथा
jhagity eṣa prayāty eva śarīrād yuvatākhagaḥ / kṣaṇenaivālpabhāgyasya hastāc cintāmaṇir yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा यदा परां कोटिम् अभ्यारोहति यौवनम् । वल्गन्ति सरसाः कामास् तदा नाशाय केवलम्
yadā yadā parāṃ koṭim abhyārohati yauvanam / valganti sarasāḥ kāmās tadā nāśāya kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावद् एव विवल्गन्ति रागद्वेषपिशाचिकाः । नास्तम् एति समस्तैषा यावद् यौवनयामिनी
tāvad eva vivalganti rāgadveṣapiśācikāḥ / nāstam eti samastaiṣā yāvad yauvanayāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाधिकारबहले वराके क्षणनाशिनि । कारुन्यं कुरु तारुण्ये म्रियमाणे सुते यथा
nānādhikārabahale varāke kṣaṇanāśini / kārunyaṃ kuru tāruṇye mriyamāṇe sute yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षम् आयाति यो मोहात् पुरुषः क्षणभङ्गिना । यौवनेन महामुग्धः स वै नरमृगः स्मृतः
harṣam āyāti yo mohāt puruṣaḥ kṣaṇabhaṅginā / yauvanena mahāmugdhaḥ sa vai naramṛgaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानमोहमदोन्मत्तं यौवनं यो ऽभिलष्यति । अचिरेण सुदुर्बुद्धिः पश्चात्तापेन युज्यते
mānamohamadonmattaṃ yauvanaṃ yo 'bhilaṣyati / acireṇa sudurbuddhiḥ paścāttāpena yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते धर्म्यास् ते महात्मानस् त एव पुरुषा भुवि । ये सुखेन समुत्तीर्णाः साधो यौवनसङ्कटात्
te dharmyās te mahātmānas ta eva puruṣā bhuvi / ye sukhena samuttīrṇāḥ sādho yauvanasaṅkaṭāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखेन तीर्यते ऽम्भोधिर् उत्कृष्टमकराकरः । न कल्लोलवनोल्लासि सदोषं हतयौवनम्
sukhena tīryate 'mbhodhir utkṛṣṭamakarākaraḥ / na kallolavanollāsi sadoṣaṃ hatayauvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन यौवननिन्दां समापयति विनयभूषितम् आर्यजनास्पदं करुणयोज्ज्वलम् आवलितं गुणैः । इह हि दुर्लभम् अङ्ग सुयौवनं जगति काननम् अम्बरगं यथा
sargāntaślokena yauvananindāṃ samāpayati vinayabhūṣitam āryajanāspadaṃ karuṇayojjvalam āvalitaṃ guṇaiḥ / iha hi durlabham aṅga suyauvanaṃ jagati kānanam ambaragaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.