Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·1·1.2
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे प्रथमः सर्गः ॥ १,१ ॥ भरद्वाजः पृच्छति जीवन्मुक्तस्थितिम् ब्रह्मन् कृत्वा राघवम् आदितः । क्रमात् कथय मे नित्यम् भविष्यामि सुखी यथा
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe prathamaḥ sargaḥ || 1,1 || bharadvājaḥ pṛcchati jīvanmuktasthitim brahman kṛtvā rāghavam āditaḥ / kramāt kathaya me nityam bhaviṣyāmi sukhī yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवाल्मीकिः श्रीरामवृत्तान्तश्रवणाधिकारित्वसम्पादनार्थं तावत् सामान्येनोपदेशं करोति भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अपुनःस्मरणम् मन्ये साधो विस्मरणं वरम्
śrīvālmīkiḥ śrīrāmavṛttāntaśravaṇādhikāritvasampādanārthaṃ tāvat sāmānyenopadeśaṃ karoti bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat / apunaḥsmaraṇam manye sādho vismaraṇaṃ varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तद् अपुनःस्मरणं केनोपायेन भविष्यतीत्य् । अत्राह दृश्यात्यन्ताभावबोधं विना तन् नानुभूयते । कदाचित् केनचिन् नाम स बोधो ऽन्विष्यताम् अतः
nanu tad apunaḥsmaraṇaṃ kenopāyena bhaviṣyatīty | atrāha dṛśyātyantābhāvabodhaṃ vinā tan nānubhūyate / kadācit kenacin nāma sa bodho 'nviṣyatām ataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चेह सम्भवत्य् एव तदर्थम् इदम् आततम् । शास्त्रम् आकर्णयसि चेत् तत्त्वं प्राप्नोषि नान्यथा
sa ceha sambhavaty eva tadartham idam ātatam / śāstram ākarṇayasi cet tattvaṃ prāpnoṣi nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद्भ्रमो ऽयं दृश्यो ऽपि नास्त्य् एवेत्य् अनुभूयते । वर्णो व्योम्न इवाखेदाद् विचारेणामुनानघ
jagadbhramo 'yaṃ dṛśyo 'pi nāsty evety anubhūyate / varṇo vyomna ivākhedād vicāreṇāmunānagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यं नास्तीति बोधेन मनसो दृश्यमार्जनम् । सम्पन्नं चेत् तद् उत्पन्ना परा निर्वाणनिर्वृतिः
dṛśyaṃ nāstīti bodhena manaso dṛśyamārjanam / sampannaṃ cet tad utpannā parā nirvāṇanirvṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा शास्त्रगर्तेषु लुठतां भवताम् इह । भवत्य् अकृत्रिमज्ञाना कल्पैर् अपि न निर्वृतिः
anyathā śāstragarteṣu luṭhatāṃ bhavatām iha / bhavaty akṛtrimajñānā kalpair api na nirvṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परित्यागो वासनाया उत्तमो मोक्ष उच्यते । ब्रह्मन् स एष विमलक्रमो ज्ञानप्रकाशकः
parityāgo vāsanāyā uttamo mokṣa ucyate / brahman sa eṣa vimalakramo jñānaprakāśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणायां वासनायां तु मनो गलति सत्वरम् । क्षीणायां शीतसन्तत्यां ब्रह्मन् हिमकणो यथा
kṣīṇāyāṃ vāsanāyāṃ tu mano galati satvaram / kṣīṇāyāṃ śītasantatyāṃ brahman himakaṇo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं वासनया देहो ध्रियते भूतपञ्जरः । तनुनान्तर्निविष्टेन मुक्तौघस् तन्तुना यथा
ayaṃ vāsanayā deho dhriyate bhūtapañjaraḥ / tanunāntarniviṣṭena muktaughas tantunā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासना द्विविधा प्रोक्ता शुद्धा च मलिना तथा । मलिना जन्मनो हेतुश् शुद्धा जन्मविनाशिनी
vāsanā dvividhā proktā śuddhā ca malinā tathā / malinā janmano hetuś śuddhā janmavināśinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम निश्चये । केनचित् पुरुषेण । तद् अपुनःस्मरणं । दृश्यस्य अज्ञानसुघनाकारा घनाहङ्कारशालिनी । पुनर् जन्मकरी प्रोक्ता मलिना वासना बुधैः
nāma niścaye | kenacit puruṣeṇa | tad apunaḥsmaraṇaṃ | dṛśyasya ajñānasughanākārā ghanāhaṅkāraśālinī / punar janmakarī proktā malinā vāsanā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धायाः स्वरूपं कथयति पुनर्जन्माङ्कुरत्यक्ता स्थिता सम्भृष्टबीजवत् । देहान्तं ध्रियते ज्ञातज्ञेया शुद्धेति सोच्यते
śuddhāyāḥ svarūpaṃ kathayati punarjanmāṅkuratyaktā sthitā sambhṛṣṭabījavat / dehāntaṃ dhriyate jñātajñeyā śuddheti socyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धाया आश्रयविशेषं कथयति अपुनर्जन्मकरणी जीवन्मुक्तेषु देहिषु । वासना विद्यते शुद्धा देहे चक्र इव भ्रमः
śuddhāyā āśrayaviśeṣaṃ kathayati apunarjanmakaraṇī jīvanmukteṣu dehiṣu / vāsanā vidyate śuddhā dehe cakra iva bhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवन्मुक्तलक्षणं कथयति ये शुद्धवासना भूयो न जन्मानर्थभाजनम् । ज्ञातज्ञेयास् त उच्यन्ते जीवन्मुक्ता महाधियः
jīvanmuktalakṣaṇaṃ kathayati ye śuddhavāsanā bhūyo na janmānarthabhājanam / jñātajñeyās ta ucyante jīvanmuktā mahādhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्येनोपदेशं कृत्वा श्रीरामवृत्तान्तम् आरभते जीवन्मुक्तपदम् प्राप्तो यथा रामो महामतिः । तत् ते ऽहम् सम्प्रवक्ष्यामि जरामरणशान्तये
sāmānyenopadeśaṃ kṛtvā śrīrāmavṛttāntam ārabhate jīvanmuktapadam prāpto yathā rāmo mahāmatiḥ / tat te 'ham sampravakṣyāmi jarāmaraṇaśāntaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु बहूपदेशकाङ्क्षिणो मम किं रामक्रममात्रकथनेनेत्य् । अत्राह भरद्वाज महाबुद्धे रामक्रमम् इमं शुभम् । शृणु वक्ष्यामि तेनैव सर्वं ज्ञास्यसि सर्वथा
nanu bahūpadeśakāṅkṣiṇo mama kiṃ rāmakramamātrakathanenety | atrāha bharadvāja mahābuddhe rāmakramam imaṃ śubham / śṛṇu vakṣyāmi tenaiva sarvaṃ jñāsyasi sarvathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव कथयति विद्यागृहाद् विनिष्क्रम्य रामो राजीवलोचनः । दिवसान्य् अनयद् गेहे लीलाभिर् अकुतोभयः
tad eva kathayati vidyāgṛhād viniṣkramya rāmo rājīvalocanaḥ / divasāny anayad gehe līlābhir akutobhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ गच्छति काले ऽत्र पालयत्य् अवनिं नृपे । प्रजासु वीतशोकासु स्थितासु विगतज्वरम्
atha gacchati kāle 'tra pālayaty avaniṃ nṛpe / prajāsu vītaśokāsu sthitāsu vigatajvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीर्थमुन्याश्रमश्रेणीं द्रष्टुम् उत्कण्ठितम् मनः । रामस्याभूद् भृशं तत्र कदाचिद् गुणशालिनः
tīrthamunyāśramaśreṇīṃ draṣṭum utkaṇṭhitam manaḥ / rāmasyābhūd bhṛśaṃ tatra kadācid guṇaśālinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राघवश् चिन्तयित्वैवम् उपेत्य चरणौ पितुः । हंसः पद्माव् इव नवौ जग्राह नवकेसरौ
rāghavaś cintayitvaivam upetya caraṇau pituḥ / haṃsaḥ padmāv iva navau jagrāha navakesarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामः पितरम् प्रति कथयति तीर्थानि देवसद्मानि वनान्य् आयतनानि च । द्रष्टुम् उत्कण्ठितं तात ममेदं हि भृशम् मनः
śrīrāmaḥ pitaram prati kathayati tīrthāni devasadmāni vanāny āyatanāni ca / draṣṭum utkaṇṭhitaṃ tāta mamedaṃ hi bhṛśam manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एताम् अर्थनाम् पूर्वां सफलीकर्तुम् अर्हसि । न सो ऽस्ति भुवने तात त्वया यो ऽर्थी विमानितः
tad etām arthanām pūrvāṃ saphalīkartum arhasi / na so 'sti bhuvane tāta tvayā yo 'rthī vimānitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामप्रार्थनाम् उपसंहरति इति सम्प्रार्थितो राजा वसिष्ठेन समं तदा । विचार्यामुञ्चद् एवैनं रामम् प्रथमम् अर्थिनम्
śrīrāmaprārthanām upasaṃharati iti samprārthito rājā vasiṣṭhena samaṃ tadā / vicāryāmuñcad evainaṃ rāmam prathamam arthinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभे नक्षत्रदिवसे भ्रातृभ्यां सह राघवः । मङ्गलालङ्कृतवपुः कृतस्वस्त्ययनो द्विजैः
śubhe nakṣatradivase bhrātṛbhyāṃ saha rāghavaḥ / maṅgalālaṅkṛtavapuḥ kṛtasvastyayano dvijaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठप्रहितैर् विप्रैः शास्त्रतज्ज्ञैः समन्वितः । स्निग्धैः कतिपयैर् एव राजपुत्रवरैः सह
vasiṣṭhaprahitair vipraiḥ śāstratajjñaiḥ samanvitaḥ / snigdhaiḥ katipayair eva rājaputravaraiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्बाभिर् विहिताशीर्भिर् आलिङ्ग्यालिङ्ग्य भूषितः । निरगात् स गृहात् तस्मात् तीर्थयात्रार्थम् उद्यतः
ambābhir vihitāśīrbhir āliṅgyāliṅgya bhūṣitaḥ / niragāt sa gṛhāt tasmāt tīrthayātrārtham udyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गतः स्वपुरात् पौरैस् तूर्यघोषेण वर्धितः । पीयमानः पुरन्ध्रीणां नेत्रैर् भृङ्गौघभङ्गुरैः
nirgataḥ svapurāt paurais tūryaghoṣeṇa vardhitaḥ / pīyamānaḥ purandhrīṇāṃ netrair bhṛṅgaughabhaṅguraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामीणललनालोकहस्तपद्मापवर्जितैः । लाजवर्षैर् विकीर्णात्मा हिमैर् इव हिमाचलः
grāmīṇalalanālokahastapadmāpavarjitaiḥ / lājavarṣair vikīrṇātmā himair iva himācalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आवर्जयन् विप्रगणान् परिशृण्वन् प्रजाशिषः । आलोकयन् दिगन्तांश् च परिचक्राम जङ्गले
āvarjayan vipragaṇān pariśṛṇvan prajāśiṣaḥ / ālokayan digantāṃś ca paricakrāma jaṅgale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथारभ्य स्वकात् तस्मात् क्रमात् कोसलमण्डलात् । स्नानदानतपोध्यानपूर्वकं स ददर्श ह
athārabhya svakāt tasmāt kramāt kosalamaṇḍalāt / snānadānatapodhyānapūrvakaṃ sa dadarśa ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं ददर्शेति कर्मापेक्षायाम् आह नदीस् तीर्थानि पुण्यानि वनान्य् आयतनानि च । जङ्गलानि वनान्तेषु तटान्य् अब्धिमहीभृताम्
kiṃ dadarśeti karmāpekṣāyām āha nadīs tīrthāni puṇyāni vanāny āyatanāni ca / jaṅgalāni vanānteṣu taṭāny abdhimahībhṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दाकिनीम् इन्दुनिभां कालिन्दीं चोत्पलामलाम् । सरस्वतीं शतद्रुं च चन्द्रभागाम् इरावतीम्
mandākinīm indunibhāṃ kālindīṃ cotpalāmalām / sarasvatīṃ śatadruṃ ca candrabhāgām irāvatīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेणां च कृष्णवेणां च निर्विन्ध्यां सरयूं तथा । चर्मण्वतीं वितस्तां च विपाशाम् बाहुदाम् अपि
veṇāṃ ca kṛṣṇaveṇāṃ ca nirvindhyāṃ sarayūṃ tathā / carmaṇvatīṃ vitastāṃ ca vipāśām bāhudām api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयागं नैमिषं चैव धर्मारण्यं गयां तथा । वाराणसीं श्रीगिरिं च केदारम् पुष्करं तथा
prayāgaṃ naimiṣaṃ caiva dharmāraṇyaṃ gayāṃ tathā / vārāṇasīṃ śrīgiriṃ ca kedāram puṣkaraṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसं च क्रमसरस् तथैवोत्तरमानसम् । वडवाम् मडवां चैव तीर्थवृन्दं ससोदरम्
mānasaṃ ca kramasaras tathaivottaramānasam / vaḍavām maḍavāṃ caiva tīrthavṛndaṃ sasodaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नितीर्थम् महातीर्थम् इन्द्रद्युम्नसरस् तथा । सरांसि सरसीश् चैव तथा वापीह्रदावलीम्
agnitīrtham mahātīrtham indradyumnasaras tathā / sarāṃsi sarasīś caiva tathā vāpīhradāvalīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामिनं कार्त्तिकेयं च सालिग्रामहरिं तथा । स्थानानि च चतुष्षष्टिं हरस्य गिरिजापतेः
svāminaṃ kārttikeyaṃ ca sāligrāmahariṃ tathā / sthānāni ca catuṣṣaṣṭiṃ harasya girijāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानाश्चर्यविचित्राणि चतुरब्धितटानि च । विन्द्यकन्दरकुञ्जांश् च कुलशैलस्थलानि च
nānāścaryavicitrāṇi caturabdhitaṭāni ca / vindyakandarakuñjāṃś ca kulaśailasthalāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजर्षीणां च महताम् ब्रह्मर्षीणां तथैव च । देवानाम् ब्राह्मणानां च पावनान् आश्रमाञ् शुभान्
rājarṣīṇāṃ ca mahatām brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca / devānām brāhmaṇānāṃ ca pāvanān āśramāñ śubhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयो भूयः स बभ्राम भ्रातृभ्यां सह मानदः । चतुर्ष्व् अपि दिगन्तेषु सर्वान् एव महीतटान्
bhūyo bhūyaḥ sa babhrāma bhrātṛbhyāṃ saha mānadaḥ / caturṣv api diganteṣu sarvān eva mahītaṭān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन तीर्थयात्राभ्रमणम् उपसंहरति अमरकिन्नरमानवमानितः समवलोक्य महीम् अखिलाम् इमाम् । उपययौ स्वगृहं रघुनन्दनो विहृतदिक् शिवलोकम् इवेश्वरः
sargāntaślokena tīrthayātrābhramaṇam upasaṃharati amarakinnaramānavamānitaḥ samavalokya mahīm akhilām imām / upayayau svagṛhaṃ raghunandano vihṛtadik śivalokam iveśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.