इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे एकविंशः सर्गः ॥ १,२१ ॥ एवं जरानिन्दां कृत्वा कालनिन्दाम् प्रस्तौति विकल्पकल्पनानल्पकल्पितैर् अल्पबुद्धिभिः । भेदैर् उद्धरतां नीतः संसारकुहकभ्रमः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekaviṃśaḥ sargaḥ || 1,21 || evaṃ jarānindāṃ kṛtvā kālanindām prastauti vikalpakalpanānalpakalpitair alpabuddhibhiḥ / bhedair uddharatāṃ nītaḥ saṃsārakuhakabhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सतां कथम् इवास्थेह जायते जालपञ्जरे । बाला एवात्तुम् इच्छन्ति फलम् मकुरबिम्बितम्
satāṃ katham ivāstheha jāyate jālapañjare / bālā evāttum icchanti phalam makurabimbitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहापि विद्यते यैषा पेलवा सुखभावना । आखुस् तन्तुम् इवाशेषं कालस् ताम् अपि कृन्तति
ihāpi vidyate yaiṣā pelavā sukhabhāvanā / ākhus tantum ivāśeṣaṃ kālas tām api kṛntati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तद् अस्तीह यद् अयं कालस् सकलघस्मरः । ग्रसते न जगज्जातम् महाब्धिम् इव वाडवः
na tad astīha yad ayaṃ kālas sakalaghasmaraḥ / grasate na jagajjātam mahābdhim iva vāḍavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तसामान्यतया भीमः कालो महेश्वरः । दृश्यसत्ताम् इमां सर्वां कवलीकर्तुम् उद्यतः
samastasāmānyatayā bhīmaḥ kālo maheśvaraḥ / dṛśyasattām imāṃ sarvāṃ kavalīkartum udyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महताम् अपि नो देवः प्रतिपालयति क्षणात् । कालः कवलितानन्तविश्वो विश्वात्मतां गतः
mahatām api no devaḥ pratipālayati kṣaṇāt / kālaḥ kavalitānantaviśvo viśvātmatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगवत्सरकल्पाख्यैः किञ्चित् प्रकटतां गतः । रूपैर् अलक्ष्यरूपात्मा सर्वम् आक्रम्य तिष्ठति
yugavatsarakalpākhyaiḥ kiñcit prakaṭatāṃ gataḥ / rūpair alakṣyarūpātmā sarvam ākramya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये रम्या ये शुभारम्भाः सुमेरुगुरवो ऽपि ये । कालेन विनिगीर्णास् ते करभेणेव पल्लवाः
ye ramyā ye śubhārambhāḥ sumeruguravo 'pi ye / kālena vinigīrṇās te karabheṇeva pallavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्दयः कठिनः क्रूरः कर्कशः कृपणो ऽधमः । न तद् अस्ति यद् अद्यापि न कालो निगिरत्य् अयम्
nirdayaḥ kaṭhinaḥ krūraḥ karkaśaḥ kṛpaṇo 'dhamaḥ / na tad asti yad adyāpi na kālo nigiraty ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालः कवलनैकान्तमतिर् अत्ति गिरीन् अपि । अनन्तैर् अपि भोगौघैर् नायं तृप्तो महाशनः
kālaḥ kavalanaikāntamatir atti girīn api / anantair api bhogaughair nāyaṃ tṛpto mahāśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हरत्य् अयं नाशयति करोत्य् अत्ति निहन्ति च । कालः संसारनृत्ये हि नानारूपैर् यथा नटः
haraty ayaṃ nāśayati karoty atti nihanti ca / kālaḥ saṃsāranṛtye hi nānārūpair yathā naṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिनत्ति प्रविभागस्थो भूतबीजान्य् अनारतम् । जगत्य् असत्तया चञ्च्वा दाडिमानि यथा शुकः
bhinatti pravibhāgastho bhūtabījāny anāratam / jagaty asattayā cañcvā dāḍimāni yathā śukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभाशुभविषाणाग्रविलूनजनपल्लवः । स्फूर्जति स्फीतजनताजीवराजीविनीगजः
śubhāśubhaviṣāṇāgravilūnajanapallavaḥ / sphūrjati sphītajanatājīvarājīvinīgajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरिञ्चमज्जब्रह्माण्डबृहद्विल्वफलद्रुमम् । ब्रह्मकाननम् आभोगि परम् आवृत्य तिष्ठति
viriñcamajjabrahmāṇḍabṛhadvilvaphaladrumam / brahmakānanam ābhogi param āvṛtya tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यामिनीभ्रमरीपूर्णा रचयन् दिनमञ्जरीः । वर्षकल्पकलावल्लीर् न कदाचन खिद्यते
yāminībhramarīpūrṇā racayan dinamañjarīḥ / varṣakalpakalāvallīr na kadācana khidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिद्यते नावभग्नो ऽपि दग्धो ऽपि हि न दह्यते । दृश्यते नातिदृश्यो ऽपि धूर्तचूडामणिर् मुने
bhidyate nāvabhagno 'pi dagdho 'pi hi na dahyate / dṛśyate nātidṛśyo 'pi dhūrtacūḍāmaṇir mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेनैव निमेषेण किञ्चिद् उत्थापयत्य् अलम् । किञ्चिद् विनाशयत्य् उच्चैर् मनोराज्यवद् आततः
ekenaiva nimeṣeṇa kiñcid utthāpayaty alam / kiñcid vināśayaty uccair manorājyavad ātataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्विलासविलासिन्या चेष्टया परिपुष्टया । दर्व्येव सूपकृत् सूपं जनम् आवर्तयन् स्थितः
durvilāsavilāsinyā ceṣṭayā paripuṣṭayā / darvyeva sūpakṛt sūpaṃ janam āvartayan sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणम् पांसुम् महेन्द्रं च सुमेरुम् पर्णम् अर्णवम् । आत्मस्फारतया सर्वम् आत्मसात्कर्तुम् उद्यतः
tṛṇam pāṃsum mahendraṃ ca sumerum parṇam arṇavam / ātmasphāratayā sarvam ātmasātkartum udyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रौर्यम् अत्रैव पर्याप्तं लुब्धतात्रैव संस्थिता । सर्वं दौर्भाग्यम् अत्रैव सर्वम् अत्रैव चापलम्
krauryam atraiva paryāptaṃ lubdhatātraiva saṃsthitā / sarvaṃ daurbhāgyam atraiva sarvam atraiva cāpalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेरयंल् लीलयार्केन्दू क्रीडतीह नभस्तले । निक्षिप्तवीटायुगलो निजे बाल इवाङ्गने
prerayaṃl līlayārkendū krīḍatīha nabhastale / nikṣiptavīṭāyugalo nije bāla ivāṅgane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतास्थिमालाभिर् आपादवलिताकृतिः । विलसत्य् एष कल्पान्ते कालः कल्पितकल्पनः
sarvabhūtāsthimālābhir āpādavalitākṛtiḥ / vilasaty eṣa kalpānte kālaḥ kalpitakalpanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्योड्डामरनृत्तस्य कल्पान्ते ऽङ्गविनिर्गतैः । प्रस्फुरत्य् अम्बरे मेरुर् भूर्जत्वग् इव वायुभिः
asyoḍḍāmaranṛttasya kalpānte 'ṅgavinirgataiḥ / prasphuraty ambare merur bhūrjatvag iva vāyubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रो भूत्वा भवत्य् एष महेन्द्रो ऽथ पितामहः । शुक्रो वैश्रवणश् चापि पुनर् एव न किञ्चन
rudro bhūtvā bhavaty eṣa mahendro 'tha pitāmahaḥ / śukro vaiśravaṇaś cāpi punar eva na kiñcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धत्ते ऽजस्रोत्थितध्वस्तान् सर्गान् अमितभासुरान् । अन्यान् अन्यान् अप्य् अनन्यान् वीचीन् अब्धिर् इवात्मनि
dhatte 'jasrotthitadhvastān sargān amitabhāsurān / anyān anyān apy ananyān vīcīn abdhir ivātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाकल्पाभिधानेभ्यो वृक्षेभ्यः परिशातयन् । देवासुरगणान् पक्वान् फलभारान् अवस्थितः
mahākalpābhidhānebhyo vṛkṣebhyaḥ pariśātayan / devāsuragaṇān pakvān phalabhārān avasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलोलभूतमषकघुङ्घुमानाम् प्रपातिनाम् । ब्रह्माण्डोडुम्बरौघानाम् बृहत्पादपतां गतः
ālolabhūtamaṣakaghuṅghumānām prapātinām / brahmāṇḍoḍumbaraughānām bṛhatpādapatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्तामात्रकुमुद्वत्या चिज्ज्योत्स्नापरिफुल्लया । वपुर् विनोदयत्य् एषः क्रियाप्रियतमान्वितः
sattāmātrakumudvatyā cijjyotsnāpariphullayā / vapur vinodayaty eṣaḥ kriyāpriyatamānvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तापायपर्यन्तम् बद्धपीठं निजं वपुः । महाशैलवद् उत्तुङ्गम् अवलम्ब्य व्यवस्थितः
anantāpāyaparyantam baddhapīṭhaṃ nijaṃ vapuḥ / mahāśailavad uttuṅgam avalambya vyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिच् छ्यामतमःश्यामं क्वचित् कान्तियुतं ततम् । द्वयेनापि क्रमाद् रिक्तं स्वभावम् भावयन् स्थितः
kvacic chyāmatamaḥśyāmaṃ kvacit kāntiyutaṃ tatam / dvayenāpi kramād riktaṃ svabhāvam bhāvayan sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संलीनासङ्ख्यसंसारसारया स्वात्मसत्तया । गुर्वीव भारघनया निबद्धपदतां गतः
saṃlīnāsaṅkhyasaṃsārasārayā svātmasattayā / gurvīva bhāraghanayā nibaddhapadatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न खिद्यते न म्रियते न तिष्ठति न गच्छति । नास्तम् एति न चोदेति महाकल्पशतैर् अपि
na khidyate na mriyate na tiṣṭhati na gacchati / nāstam eti na codeti mahākalpaśatair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलं जगदारम्भलीलया घनहेलया । यापयत्य् आत्मनात्मानम् अनहङ्कारम् आनतम्
kevalaṃ jagadārambhalīlayā ghanahelayā / yāpayaty ātmanātmānam anahaṅkāram ānatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यामिनीपङ्ककलिलां दिनकोकनदावलीम् । क्रियाभ्रमरिकाम् मन्दं सरःसु आरोपयन् स्थितः
yāminīpaṅkakalilāṃ dinakokanadāvalīm / kriyābhramarikām mandaṃ saraḥsu āropayan sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीत्वा भीषणः कृष्णां रजनीं जीर्णमार्जनीम् । आलोककनकक्षोदम् आहरत्य् अभितो ऽवनिम्
gṛhītvā bhīṣaṇaḥ kṛṣṇāṃ rajanīṃ jīrṇamārjanīm / ālokakanakakṣodam āharaty abhito 'vanim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सञ्चारयन् क्रियाङ्गुल्या कोणकेष्व् अर्कदीपिकाम् । जगत्सद्मनि कारुण्यात् क्व किम् अस्तीति वीक्षते
sañcārayan kriyāṅgulyā koṇakeṣv arkadīpikām / jagatsadmani kāruṇyāt kva kim astīti vīkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेक्ष्याहानि निमेषेण सूर्याक्ष्णा पाकवन्त्य् अलम् । लोकपालफलान्य् अत्ति जगज्जीर्णवनाद् अयम्
prekṣyāhāni nimeṣeṇa sūryākṣṇā pākavanty alam / lokapālaphalāny atti jagajjīrṇavanād ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगज्जीर्णकुटीकीर्णान् अर्पयत्य् उग्रकोटरे । क्रमेण गुणवल्लोकमणीन् मृत्युसमुद्गके
jagajjīrṇakuṭīkīrṇān arpayaty ugrakoṭare / krameṇa guṇavallokamaṇīn mṛtyusamudgake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणैर् आपूर्यते यैव लोकरत्नावली भृशम् । भूषार्थम् इव ताम् अङ्गे कृत्वा भूयो निकृन्तति
guṇair āpūryate yaiva lokaratnāvalī bhṛśam / bhūṣārtham iva tām aṅge kṛtvā bhūyo nikṛntati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनहंसानुसृतया निशेन्दीवरमालया । ताराकेसरयाजस्रं चपलो वलयत्य् अलम्
dinahaṃsānusṛtayā niśendīvaramālayā / tārākesarayājasraṃ capalo valayaty alam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैलोर्णद्युधराशृङ्गजगदूर्णायुसौनिकः । प्रत्यहम् पिबति प्रेक्ष्य तारारक्तकणान् अपि
śailorṇadyudharāśṛṅgajagadūrṇāyusaunikaḥ / pratyaham pibati prekṣya tārāraktakaṇān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारुण्यनलिनीसोम आयुर्मातङ्गकेसरी । न तद् अस्ति न यस्यायं तुच्छातुच्छस्य तस्करः
tāruṇyanalinīsoma āyurmātaṅgakesarī / na tad asti na yasyāyaṃ tucchātucchasya taskaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पकेलिविलासेन पिष्टपातितजन्तुना । न्यग्भावोद्भवहासेन रमते स्वात्मनात्मनि
kalpakelivilāsena piṣṭapātitajantunā / nyagbhāvodbhavahāsena ramate svātmanātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्ता भोक्ताथ संहर्ता स्मर्ता सर्वम् पदं गतः । सर्वम् एव करोतीदं न करोति च किञ्चन
kartā bhoktātha saṃhartā smartā sarvam padaṃ gataḥ / sarvam eva karotīdaṃ na karoti ca kiñcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन कालनिन्दां समापयति सकलम् अप्य् अकलाकलितान्तरं सुभगदुर्भगरूपधरं वपुः । प्रकटयन् सहसैव च गोपयन् विलसतीह हि कालबलं नृषु
sargāntaślokena kālanindāṃ samāpayati sakalam apy akalākalitāntaraṃ subhagadurbhagarūpadharaṃ vapuḥ / prakaṭayan sahasaiva ca gopayan vilasatīha hi kālabalaṃ nṛṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.