इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे चतुर्विंशः सर्गः ॥ १,२४ ॥ एवं दैवविलासम् उक्त्वा फलितम् आह वृत्ते ऽस्मिन्न् एव चैतेषां कालादीनाम् महामुने । संसारनाम्नि कैवास्था मादृशानाम् भवत्व् इह
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe caturviṃśaḥ sargaḥ || 1,24 || evaṃ daivavilāsam uktvā phalitam āha vṛtte 'sminn eva caiteṣāṃ kālādīnām mahāmune / saṃsāranāmni kaivāsthā mādṛśānām bhavatv iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रीता इव तिष्ठाम एतैर् दैवादिभिर् वयम् । धूर्तैः प्रपञ्चचतुरैर् मुग्धा वनमृगा इव
vikrītā iva tiṣṭhāma etair daivādibhir vayam / dhūrtaiḥ prapañcacaturair mugdhā vanamṛgā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषो ऽनार्यसमाचारः कालः कवलनोन्मुखः । जगत्य् अविरतं लोकम् पातयत्य् आपदर्णवे
eṣo 'nāryasamācāraḥ kālaḥ kavalanonmukhaḥ / jagaty avirataṃ lokam pātayaty āpadarṇave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दहत्य् अन्ते दुराशाभिर् दैवो दारुणचेष्टया । लोकम् पुष्पनिकाशाभिर् ज्वालाभिर् दहनो यथा
dahaty ante durāśābhir daivo dāruṇaceṣṭayā / lokam puṣpanikāśābhir jvālābhir dahano yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतिं विधुरयत्य् एकामयदारूपवल्लभा । स्त्रीत्वात् स्वभावचपला नियतिर् नियमोन्मुखी
dhṛtiṃ vidhurayaty ekāmayadārūpavallabhā / strītvāt svabhāvacapalā niyatir niyamonmukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रसते ऽविरतम् भूतजालं सर्प इवानिलम् । कृतान्तः कर्कशाचारो जरां नीत्वा जगद्वपुः
grasate 'viratam bhūtajālaṃ sarpa ivānilam / kṛtāntaḥ karkaśācāro jarāṃ nītvā jagadvapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमनिर्घृणराजेन्द्रो नार्तं नामानुकम्पते । सर्वभूतदयाचारो जनो दुर्लभतां गतः
yamanirghṛṇarājendro nārtaṃ nāmānukampate / sarvabhūtadayācāro jano durlabhatāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वा एव मुने फल्गुविभवा भूतजातयः । दुःखायैव दुरन्ताय दारुणा लोभभूमयः
sarvā eva mune phalguvibhavā bhūtajātayaḥ / duḥkhāyaiva durantāya dāruṇā lobhabhūmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर् अत्यन्ततरलम् मृत्युर् एकस् तु निष्ठुरः । तारुण्यं चातितरलम् बाल्यं जडतया हृतम्
āyur atyantataralam mṛtyur ekas tu niṣṭhuraḥ / tāruṇyaṃ cātitaralam bālyaṃ jaḍatayā hṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलाकलङ्कितो लोको बन्धवो भवबन्धनम् । भोगा भवमहारोगास् तृष्णा च मृगतृष्णिका
kalākalaṅkito loko bandhavo bhavabandhanam / bhogā bhavamahārogās tṛṣṇā ca mṛgatṛṣṇikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रवश् चेन्द्रियाण्य् एव सत्यं यातम् असत्यताम् । प्रहरत्य् आत्मनैवात्मा मन एव मनोरिपुः
śatravaś cendriyāṇy eva satyaṃ yātam asatyatām / praharaty ātmanaivātmā mana eva manoripuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहङ्कारः कलङ्काय बुद्धयः परिपेलवाः । क्रिया दुष्फलदायिन्यो लीलाः स्त्रीनिष्ठतां गताः
ahaṅkāraḥ kalaṅkāya buddhayaḥ paripelavāḥ / kriyā duṣphaladāyinyo līlāḥ strīniṣṭhatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाञ्छाविषयशालिन्यः सचमत्कृतयः कृताः । नार्यो दोषपताकिन्यो रसा नीरसतां गताः
vāñchāviṣayaśālinyaḥ sacamatkṛtayaḥ kṛtāḥ / nāryo doṣapatākinyo rasā nīrasatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्त्व् अवस्तुतया चात्तं दत्तं चित्तम् अहङ्कृतौ । अभावरोधिता भावा भवान्तो नाधिगम्यते
vastv avastutayā cāttaṃ dattaṃ cittam ahaṅkṛtau / abhāvarodhitā bhāvā bhavānto nādhigamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तप्यते केवलं साधो मतिर् आकुलितान्तरा । रागोरगो विलसति विरागं नोपगच्छति
tapyate kevalaṃ sādho matir ākulitāntarā / rāgorago vilasati virāgaṃ nopagacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजोगुणहता दृष्टिस् तमः सम्परिवर्धते । न चाधिगम्यते सत्त्वं तत्त्वम् अत्यन्तदूरतः
rajoguṇahatā dṛṣṭis tamaḥ samparivardhate / na cādhigamyate sattvaṃ tattvam atyantadūrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितिर् अस्थिरतां याता मृतिर् आगमनोन्मुखी । धृतिर् वैधुर्यम् आयाति रतिर् नित्यम् अवस्तुनि
sthitir asthiratāṃ yātā mṛtir āgamanonmukhī / dhṛtir vaidhuryam āyāti ratir nityam avastuni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मतिर् मान्द्येन मलिना पातैकपरमं वपुः । ज्वलतीव जरा देहे प्रविस्फूर्जति दुष्कृतम्
matir māndyena malinā pātaikaparamaṃ vapuḥ / jvalatīva jarā dehe pravisphūrjati duṣkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्नेनायाति युवता दूरे सज्जनसङ्गतिः । गतिर् न विद्यते काचित् क्वचिन् नोदेति सत्यता
yatnenāyāti yuvatā dūre sajjanasaṅgatiḥ / gatir na vidyate kācit kvacin nodeti satyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनो विमुह्यतीवान्तर् मुदिता दूरतो गता । नोज्ज्वला करुणोदेति दूराद् आयाति नीचता
mano vimuhyatīvāntar muditā dūrato gatā / nojjvalā karuṇodeti dūrād āyāti nīcatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीरताधीरताम् एति पातोत्पातपरो जनः । सुलभो दुर्जनाश्लेषो दुर्लभः साधुसङ्गमः
dhīratādhīratām eti pātotpātaparo janaḥ / sulabho durjanāśleṣo durlabhaḥ sādhusaṅgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमापायिनो भावा भावना भवबन्धनी । नीयते केवलं क्वापि नित्यम् भूतपरम्परा
āgamāpāyino bhāvā bhāvanā bhavabandhanī / nīyate kevalaṃ kvāpi nityam bhūtaparamparā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिशो ऽपि हि न दृश्यन्ते देशो ऽप्य् अव्यपदेशभाक् । शैला अपि हि शीर्यन्ते कैवास्था मादृशे जने
diśo 'pi hi na dṛśyante deśo 'py avyapadeśabhāk / śailā api hi śīryante kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रवन्त्य् अपि समुद्राश् च शीर्यन्ते तारका अपि । सिद्धा अपि न सिध्यन्ति कैवास्था मादृशे जने
dravanty api samudrāś ca śīryante tārakā api / siddhā api na sidhyanti kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यते ऽसत्तयापि द्यौर् भुवनं चापि भज्यते । धरापि याति वैधुर्यं कैवास्था मादृशे जने
adyate 'sattayāpi dyaur bhuvanaṃ cāpi bhajyate / dharāpi yāti vaidhuryaṃ kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानवा अपि दीर्यन्ति ध्रुवो ऽप्य् अध्रुवजीवितः । अमरा अपि मार्यन्ते कैवास्था मादृशे जने
dānavā api dīryanti dhruvo 'py adhruvajīvitaḥ / amarā api māryante kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्रो ऽप्य् आक्रम्यते शक्रैर् यमो ऽपि हि नियम्यते । वायोर् अप्य् अस्त्य् अवायुष्ट्वं कैवास्था मादृशे जने
śakro 'py ākramyate śakrair yamo 'pi hi niyamyate / vāyor apy asty avāyuṣṭvaṃ kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोमो ऽपि व्योमताम् एति मार्ताण्डो ऽप्य् एति खण्डनम् । रुग्णताम् अग्निर् अप्य् एति कैवास्था मादृशे जने
somo 'pi vyomatām eti mārtāṇḍo 'py eti khaṇḍanam / rugṇatām agnir apy eti kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमेष्ठ्य् अप्य् अनिष्ठावान् हरते हरिम् अप्य् अजः । भवो ऽप्य् अभवतां याति कैवास्था मादृशे जने
parameṣṭhy apy aniṣṭhāvān harate harim apy ajaḥ / bhavo 'py abhavatāṃ yāti kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालः शकलताम् एति नियतिश् चापि नीयते । खम् अप्य् आलीयते ऽनन्ते कैवास्था मादृशे जने
kālaḥ śakalatām eti niyatiś cāpi nīyate / kham apy ālīyate 'nante kaivāsthā mādṛśe jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्रव्यावाच्यदुर्दर्शतन्त्रेणाज्ञातमूर्तिना । भुवनानि विडम्ब्यन्ते केनापि भ्रमदायिना
aśravyāvācyadurdarśatantreṇājñātamūrtinā / bhuvanāni viḍambyante kenāpi bhramadāyinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहङ्कारकलाम् एत्य सर्वत्रान्तरवासिना । न सो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु यस् तेनेह न बध्यते
ahaṅkārakalām etya sarvatrāntaravāsinā / na so 'sti triṣu lokeṣu yas teneha na badhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिलाशैलकटप्रेषु साश्वसूतो दिवाकरः । वनपाषाणवन् नित्यम् अवशः परिदोल्यते
śilāśailakaṭapreṣu sāśvasūto divākaraḥ / vanapāṣāṇavan nityam avaśaḥ paridolyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धरागोलकम् अन्तःस्थसुरासुरगणास्पदम् । वेष्ट्यते धिष्ण्यचक्रेण पक्वाक्षोटम् इव त्वचा
dharāgolakam antaḥsthasurāsuragaṇāspadam / veṣṭyate dhiṣṇyacakreṇa pakvākṣoṭam iva tvacā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवि देवा भुवि नराः पाताले ऽसुरभोगिनः । कल्पिताः कल्पमात्रेण नीयन्ते जर्जरां दशाम्
divi devā bhuvi narāḥ pātāle 'surabhoginaḥ / kalpitāḥ kalpamātreṇa nīyante jarjarāṃ daśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामश् च जगतीशानरणलब्धपराक्रमः । अक्रमेणैव विक्रान्तो लोकम् आक्रम्य वल्गति
kāmaś ca jagatīśānaraṇalabdhaparākramaḥ / akrameṇaiva vikrānto lokam ākramya valgati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसन्तो मत्तमातङ्गो मदैः कुसुमवर्षनः । आमोदितककुप्चक्रश् चेतो नयति वक्रताम्
vasanto mattamātaṅgo madaiḥ kusumavarṣanaḥ / āmoditakakupcakraś ceto nayati vakratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुरक्ताङ्गनालोकलोचनालोकिताकृति । स्पष्टीकर्तुम् मनः शक्तो न विवेको महान् अपि
anuraktāṅganālokalocanālokitākṛti / spaṣṭīkartum manaḥ śakto na viveko mahān api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोपकारकारिण्या परार्त्या परितप्तया । बुद्ध एव सुखी मन्ये स्वार्थशीतलया धिया
paropakārakāriṇyā parārtyā paritaptayā / buddha eva sukhī manye svārthaśītalayā dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पन्नध्वंसिनः कालवडवानलपातिनः । सङ्ख्यातुं केन शक्यन्ते कल्लोला जीविताम्बुधेः
utpannadhvaṃsinaḥ kālavaḍavānalapātinaḥ / saṅkhyātuṃ kena śakyante kallolā jīvitāmbudheḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व एव नरा मोहाद् दुराशापाशपातिनः । दोषगुल्मकसारङ्गा निगीर्णा जन्मजङ्गले
sarva eva narā mohād durāśāpāśapātinaḥ / doṣagulmakasāraṅgā nigīrṇā janmajaṅgale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्क्षीयते जगति जन्मपरम्परासु लोकस्य तैर् इह कुकर्मभिर् आयुर् एतत् । आकाशपादपलताकृतपाशकल्पं येषाम् फलं न हि विचारविदो ऽपि विद्मः
saṅkṣīyate jagati janmaparamparāsu lokasya tair iha kukarmabhir āyur etat / ākāśapādapalatākṛtapāśakalpaṃ yeṣām phalaṃ na hi vicāravido 'pi vidmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनैतत् समापयति अद्योत्सवो ऽयम् ऋतुर् एष तथेह यात्रा ते बान्धवाः सुखम् इदं स विशेषभोगः । इत्थं मुधैव कलयन् स्वविकल्पजालम् आलोलपेलवमतिर् गलतीह लोकः
sargāntaślokenaitat samāpayati adyotsavo 'yam ṛtur eṣa tatheha yātrā te bāndhavāḥ sukham idaṃ sa viśeṣabhogaḥ / itthaṃ mudhaiva kalayan svavikalpajālam ālolapelavamatir galatīha lokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.