इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे पञ्चविंशः सर्गः ॥ १,२५ ॥ पुनर् अपि संसारदुर्विलसितम् एव कथयति अन्यच् च तातातितराम् अरम्ये मनोरमे वेह जगत्स्वरूपे । न किञ्चिद् अप्य् एति तद् अर्थजातं येनातिविश्रान्तिम् उपैति चेतः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe pañcaviṃśaḥ sargaḥ || 1,25 || punar api saṃsāradurvilasitam eva kathayati anyac ca tātātitarām aramye manorame veha jagatsvarūpe / na kiñcid apy eti tad arthajātaṃ yenātiviśrāntim upaiti cetaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाल्ये गते कल्पितकेलिलोले वयोमृगे दारदरीषु कीर्णे । शरीरके जर्जरताम् प्रयाते विदूयते केवलम् एव लोकः
bālye gate kalpitakelilole vayomṛge dāradarīṣu kīrṇe / śarīrake jarjaratām prayāte vidūyate kevalam eva lokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरातुषाराभिहतां शरीर- सरोजिनीं दूरतरे विहाय । क्षणाद् गते जीवितचञ्चरीके जनस्य संसारसरो विशुष्कम्
jarātuṣārābhihatāṃ śarīra- sarojinīṃ dūratare vihāya / kṣaṇād gate jīvitacañcarīke janasya saṃsārasaro viśuṣkam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा यदा पाकम् उपैति नूनं तदा तदेयं नवम् आतनोति । जराभरानल्पनवप्रसूनं विजर्जरा कायलता नराणाम्
yadā yadā pākam upaiti nūnaṃ tadā tadeyaṃ navam ātanoti / jarābharānalpanavaprasūnaṃ vijarjarā kāyalatā narāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णानदी सारतरप्रवाह- ग्रस्ताखिलानन्तपदार्थजाता । तटस्थसन्तोषसुवृक्षमूल- निकाषदक्षा वहतीह लोके
tṛṣṇānadī sāratarapravāha- grastākhilānantapadārthajātā / taṭasthasantoṣasuvṛkṣamūla- nikāṣadakṣā vahatīha loke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरनौश् चर्मनिबद्धबन्धा भवाम्बुधाव् आलुलिता भ्रमन्ती । प्रव्रोड्यते पञ्चभिर् इन्द्रियाख्यैर् अधो वहन्ती मकरैर् अधीना
śarīranauś carmanibaddhabandhā bhavāmbudhāv ālulitā bhramantī / pravroḍyate pañcabhir indriyākhyair adho vahantī makarair adhīnā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णालताकाननचारिणो ऽमी शाखाशतं काममहीरुहेषु । परिभ्रमन्तः क्षपयन्ति कामम् मनोमृगा नो फलम् आप्नुवन्ति
tṛṣṇālatākānanacāriṇo 'mī śākhāśataṃ kāmamahīruheṣu / paribhramantaḥ kṣapayanti kāmam manomṛgā no phalam āpnuvanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृच्छ्रेषु दूरास्तविषादमोहाः स्वाम्येष्व् अनुत्सिक्तमनोःभिरामाः । सुदुर्लभाः सम्प्रति सुन्दरीभिर् अनाहतान्तःकरणा महान्तः
kṛcchreṣu dūrāstaviṣādamohāḥ svāmyeṣv anutsiktamanoḥbhirāmāḥ / sudurlabhāḥ samprati sundarībhir anāhatāntaḥkaraṇā mahāntaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरन्ति मातङ्गघटातरङ्गं रणाम्बुधिं ये मयि ते न शूराः । शूरास् त एवेह मनस्तरङ्गं ये स्वेन्द्रियाम्भोधिम् इमं तरन्ति
taranti mātaṅgaghaṭātaraṅgaṃ raṇāmbudhiṃ ye mayi te na śūrāḥ / śūrās ta eveha manastaraṅgaṃ ye svendriyāmbhodhim imaṃ taranti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्लिष्टपर्यन्तफलाभिरामा न दृश्यते कस्यचिद् एव काचित् । क्रिया दुराशाहतचित्तवृत्तेर् याम् एत्य विश्रान्तिम् उपैति लोकः
akliṣṭaparyantaphalābhirāmā na dṛśyate kasyacid eva kācit / kriyā durāśāhatacittavṛtter yām etya viśrāntim upaiti lokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीर्त्या जगद् दिक्कुहरम् प्रतापैः श्रिया गृहं सत्त्वबलेन लक्ष्मीम् । ये पूरयन्त्य् अक्षतधैर्यबन्धा न ते जगत्यां सुलभा महान्तः
kīrtyā jagad dikkuharam pratāpaiḥ śriyā gṛhaṃ sattvabalena lakṣmīm / ye pūrayanty akṣatadhairyabandhā na te jagatyāṃ sulabhā mahāntaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्य् अन्तरस्थं गिरिशैलभित्तेर् वज्रालयाभ्यन्तरसंस्थितं वा । सर्वं समायान्ति समिद्धवेगाः सर्वाः श्रियः सन्ततम् आपदश् च
apy antarasthaṃ giriśailabhitter vajrālayābhyantarasaṃsthitaṃ vā / sarvaṃ samāyānti samiddhavegāḥ sarvāḥ śriyaḥ santatam āpadaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्राश् च दाराश् च धनं च बुद्ध्या प्रकल्प्यते तात रसायनं च । सर्वं तु तन् नाम करोत्य् अथान्ते यत्रातिरम्या विषमूर्छनैव
putrāś ca dārāś ca dhanaṃ ca buddhyā prakalpyate tāta rasāyanaṃ ca / sarvaṃ tu tan nāma karoty athānte yatrātiramyā viṣamūrchanaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषादयुक्तो विषमाम् अवस्थाम् उपागतः कायवयोऽवसाने । भावान् स्मरन् स्वान् अभिधर्मरिक्ताञ् जनो जरावान् अभिदह्यते ऽन्तः
viṣādayukto viṣamām avasthām upāgataḥ kāyavayo'vasāne / bhāvān smaran svān abhidharmariktāñ jano jarāvān abhidahyate 'ntaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामार्थधर्माप्तिकृशान्तराभिः क्रियाभिर् आदौ दिवसानि नीत्वा । चेतश् चलद्बर्हिणपिञ्छलोलं विश्रान्तिम् आगच्छतु केन पुंसाम्
kāmārthadharmāptikṛśāntarābhiḥ kriyābhir ādau divasāni nītvā / cetaś caladbarhiṇapiñchalolaṃ viśrāntim āgacchatu kena puṃsām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोगतैर् अप्य् अनवाप्तरूपैस् तरङ्गिणीतुङ्गतरङ्गकल्पैः । क्रियाफलैः दैववशाद् उपेतैर् विडम्ब्यते भिन्नरुचिर् हि लोकः
purogatair apy anavāptarūpais taraṅgiṇītuṅgataraṅgakalpaiḥ / kriyāphalaiḥ daivavaśād upetair viḍambyate bhinnarucir hi lokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमान्य् अमूनीति विभावितानि कार्याण्य् अपर्यन्तमनोरमाणि । जनस्य जायाजनरञ्जनेन जटाजरान्तं जरयन्ति चेतः
imāny amūnīti vibhāvitāni kāryāṇy aparyantamanoramāṇi / janasya jāyājanarañjanena jaṭājarāntaṃ jarayanti cetaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्णानि शीर्णानि यथा तरूणां समेत्य जन्माशु लयम् प्रयान्ति । तथैव लोकाः स्वविवेकहीनाः समेत्य गच्छन्ति कुतो ऽप्य् अहोभिः
parṇāni śīrṇāni yathā tarūṇāṃ sametya janmāśu layam prayānti / tathaiva lokāḥ svavivekahīnāḥ sametya gacchanti kuto 'py ahobhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतस् ततो दूरतरं विहृत्य प्रविश्य गेहं दिवसावसाने । विवेकिलोकाश्रयिसाधुकर्म- रिक्ते ऽह्नि याते क उपैति निद्राम्
itas tato dūrataraṃ vihṛtya praviśya gehaṃ divasāvasāne / vivekilokāśrayisādhukarma- rikte 'hni yāte ka upaiti nidrām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्राविते शत्रुजने समस्ते समागतायाम् अभितश् च लक्ष्म्याम् । सेव्यन्त एतानि सुखानि यावत् तावत् समायाति कुतो ऽपि मृत्युः
vidrāvite śatrujane samaste samāgatāyām abhitaś ca lakṣmyām / sevyanta etāni sukhāni yāvat tāvat samāyāti kuto 'pi mṛtyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतो ऽपि संवर्धिततुच्छरूपैर् भावैर् अमीभिः क्षणदृष्टनष्टैः । विलोभ्यमाना जनता जगत्यां न वेत्त्य् उपायातम् अहो न यातम्
kuto 'pi saṃvardhitatuccharūpair bhāvair amībhiḥ kṣaṇadṛṣṭanaṣṭaiḥ / vilobhyamānā janatā jagatyāṃ na vetty upāyātam aho na yātam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यियासुभिः कालमुखं क्रियन्ते जनैडकैस् ते हतकर्मबन्धाः । ये पीनताम् एव बलाद् उपेत्य शरीरबन्धे ननु ते भवन्ति
yiyāsubhiḥ kālamukhaṃ kriyante janaiḍakais te hatakarmabandhāḥ / ye pīnatām eva balād upetya śarīrabandhe nanu te bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजस्रम् आगच्छति सत्वरेयम् अनारतं गच्छति सत्वरैव । कुतो ऽपि लोला जनता जगत्यां तरङ्गमाला क्षणभङ्गुरेव
ajasram āgacchati satvareyam anārataṃ gacchati satvaraiva / kuto 'pi lolā janatā jagatyāṃ taraṅgamālā kṣaṇabhaṅgureva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणापहारैकपरा नराणाम् मनो मनोहारितया हरन्ति । रक्तच्छदाः षट्पदचञ्चलाक्ष्यो विषद्रुमालोललताः स्त्रियश् च
prāṇāpahāraikaparā narāṇām mano manohāritayā haranti / raktacchadāḥ ṣaṭpadacañcalākṣyo viṣadrumālolalatāḥ striyaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो ऽन्यतश् चोपगता मुधैव समानसङ्केतनिबन्धभावा । यात्रासमासङ्गसमा नराणां कलत्रमित्रव्यवहारमाया
ito 'nyataś copagatā mudhaiva samānasaṅketanibandhabhāvā / yātrāsamāsaṅgasamā narāṇāṃ kalatramitravyavahāramāyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रदीपशान्तिष्व् इव भुक्तभूरि- दशास्व् अतिस्नेहनिबन्धनीषु । संसारमायासु चलाचलासु न ज्ञायते तत्त्वम् अतात्त्विकीषु
pradīpaśāntiṣv iva bhuktabhūri- daśāsv atisnehanibandhanīṣu / saṃsāramāyāsu calācalāsu na jñāyate tattvam atāttvikīṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारसंरम्भकुचक्रिकेयम् प्रावृट्पयोबुद्बुदभङ्गुरापि । असावधानस्य जनस्य बुद्धौ चिरस्थिरप्रत्ययम् आतनोति
saṃsārasaṃrambhakucakrikeyam prāvṛṭpayobudbudabhaṅgurāpi / asāvadhānasya janasya buddhau cirasthirapratyayam ātanoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभोज्ज्वला दैन्यवशाद् विनष्टा गुणाः स्थिताः सम्प्रति जर्जरत्वे । आश्वासना दूरतरम् प्रयाता जनस्य हेमन्त इवाम्बुजस्य
śobhojjvalā dainyavaśād vinaṣṭā guṇāḥ sthitāḥ samprati jarjaratve / āśvāsanā dūrataram prayātā janasya hemanta ivāmbujasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः पुनर् दैववशाद् उपेत्य स्वदेहभारेण कृतापकारः । विलूयते यत्र तरुः कुठारैर् आश्वासने तत्र हि कः प्रसङ्गः
punaḥ punar daivavaśād upetya svadehabhāreṇa kṛtāpakāraḥ / vilūyate yatra taruḥ kuṭhārair āśvāsane tatra hi kaḥ prasaṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोरमस्याप्य् अतिदोषवृत्तेर् अन्तर् विघाताय समुत्थितस्य । विषद्रुमस्येव जनस्य सङ्गाद् आसाद्यते सम्प्रति मूर्च्छनैव
manoramasyāpy atidoṣavṛtter antar vighātāya samutthitasya / viṣadrumasyeva janasya saṅgād āsādyate samprati mūrcchanaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कास् ता दृशो यासु न सन्ति दोषाः कास् ता दिशो यासु न दुःखदाहः । कास् ताः प्रजा यासु न भङ्गुरत्वं कास् ताः क्रिया यासु न नाम माया
kās tā dṛśo yāsu na santi doṣāḥ kās tā diśo yāsu na duḥkhadāhaḥ / kās tāḥ prajā yāsu na bhaṅguratvaṃ kās tāḥ kriyā yāsu na nāma māyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पाभिधानक्षणजीविनो ऽपि कल्पौघसङ्ख्याकलने विरिञ्चाः । अतः कलाशालिनि कालजाले लघुत्वदीर्घत्वधियो ऽप्य् असत्याः
kalpābhidhānakṣaṇajīvino 'pi kalpaughasaṅkhyākalane viriñcāḥ / ataḥ kalāśālini kālajāle laghutvadīrghatvadhiyo 'py asatyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र पाषाणमया महीध्रा मृदा मही दारुभिर् एव वृक्षाः । मांसैर् जनाः पौरुषबद्धभावा नापूर्वम् अस्तीह विकारहीनम्
sarvatra pāṣāṇamayā mahīdhrā mṛdā mahī dārubhir eva vṛkṣāḥ / māṃsair janāḥ pauruṣabaddhabhāvā nāpūrvam astīha vikārahīnam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलोक्यते चेतनयानुविद्धः पयोनिबद्धो ऽणुचयो नभःस्थः । पृथग्विभागेन पदार्थलक्ष्म्या एतज् जगन् नेतरद् अस्ति किञ्चित्
ālokyate cetanayānuviddhaḥ payonibaddho 'ṇucayo nabhaḥsthaḥ / pṛthagvibhāgena padārthalakṣmyā etaj jagan netarad asti kiñcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चमत्कृतिश् चेह मनस्विलोके चेतश्चमत्कारकरी नराणाम् । स्वप्ने ऽपि साधो विषयं कदाचित् केषाञ्चिद् अप्य् एति न चित्ररूपा
camatkṛtiś ceha manasviloke cetaścamatkārakarī narāṇām / svapne 'pi sādho viṣayaṃ kadācit keṣāñcid apy eti na citrarūpā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यापयाते त्व् अपि कल्पनाया आकाशवल्लीफलवन्महत्त्वे । उदेति नालोभलवाहतानाम् उदारवृत्तान्तमयी कथैव
adyāpayāte tv api kalpanāyā ākāśavallīphalavanmahattve / udeti nālobhalavāhatānām udāravṛttāntamayī kathaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदातुम् इच्छन् पदम् उत्तमानां स्वचेतसैवोपहतो ऽद्य लोकः । पतत्य् अशङ्कम् पशुर् अद्रिकूटाद् आनीलवल्लीदलवाञ्छयेव
ādātum icchan padam uttamānāṃ svacetasaivopahato 'dya lokaḥ / pataty aśaṅkam paśur adrikūṭād ānīlavallīdalavāñchayeva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवान्तरन्यस्तनिरर्थकांस- च्छायालतापत्त्रफलप्रसूनाः । शरीर एव क्षतसम्पदश् च श्वभ्रद्रुमा अद्यतना नराश् च
avāntaranyastanirarthakāṃsa- cchāyālatāpattraphalaprasūnāḥ / śarīra eva kṣatasampadaś ca śvabhradrumā adyatanā narāś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिज् जना मार्दवसुन्दरेषु क्वचित् करालेषु च सञ्चरन्ति । दशान्तरालेषु निरन्तरेषु वनान्तषण्डेष्व् इव कृष्णशाराः
kvacij janā mārdavasundareṣu kvacit karāleṣu ca sañcaranti / daśāntarāleṣu nirantareṣu vanāntaṣaṇḍeṣv iva kṛṣṇaśārāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धातुर् नवानि दिवसम् प्रति भीषणानि रम्याणि चावलुलिताखिलमानवानि । कार्याणि कष्टफलपाकहतोदयानि विस्मापयन्ति न शठस्य मनांसि केषाम्
dhātur navāni divasam prati bhīṣaṇāni ramyāṇi cāvalulitākhilamānavāni / kāryāṇi kaṣṭaphalapākahatodayāni vismāpayanti na śaṭhasya manāṃsi keṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनैतत् समापयति जनः कामासक्तो विविधकुकलावेदनपरः समः स्वप्ने ऽप्य् अस्मिञ् जगति सुलभो नाद्य सुजनः । क्रिया दुःखासङ्गाद् विधुरविधुरा नूनम् अखिला न जाने नेतव्या कथम् इव दशा जीवितमयी
sargāntaślokenaitat samāpayati janaḥ kāmāsakto vividhakukalāvedanaparaḥ samaḥ svapne 'py asmiñ jagati sulabho nādya sujanaḥ / kriyā duḥkhāsaṅgād vidhuravidhurā nūnam akhilā na jāne netavyā katham iva daśā jīvitamayī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.