इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे षड्विंशः सर्गः ॥ १,२६ ॥ एवं जगतो नित्यताम् उक्त्वाथ तद्विपर्यासं कथयति यच् चेदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । तत् सर्वम् अस्थिरम् ब्रह्मन् स्वप्नसङ्गमसन्निभम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ṣaḍviṃśaḥ sargaḥ || 1,26 || evaṃ jagato nityatām uktvātha tadviparyāsaṃ kathayati yac cedaṃ dṛśyate kiñcij jagat sthāvarajaṅgamam / tat sarvam asthiram brahman svapnasaṅgamasannibham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्थिरत्वम् एव विस्तरतः कथयति शुष्कसागरसङ्काशो निखातो यो ऽद्य दृश्यते । स प्रातर् अभ्रसंवीतो नगः सम्पद्यते मुने
asthiratvam eva vistarataḥ kathayati śuṣkasāgarasaṅkāśo nikhāto yo 'dya dṛśyate / sa prātar abhrasaṃvīto nagaḥ sampadyate mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो वनव्यूहविस्तीर्णो विलीढगगनो ऽचलः । दिनैर् एव स यात्य् उर्वीसमतां कूपतां च वा
yo vanavyūhavistīrṇo vilīḍhagagano 'calaḥ / dinair eva sa yāty urvīsamatāṃ kūpatāṃ ca vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अङ्गम् अद्य संवीतं कौशेयस्रग्विलेपनैः । दिगम्बरं तद् एव श्वो दूरे विशरितावटे
yad aṅgam adya saṃvītaṃ kauśeyasragvilepanaiḥ / digambaraṃ tad eva śvo dūre viśaritāvaṭe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्राद्य नगरं दृष्टं विचित्राचारचञ्चलम् । तत्रैवोदेति दिवसैः संशून्यारण्यधन्वता
yatrādya nagaraṃ dṛṣṭaṃ vicitrācāracañcalam / tatraivodeti divasaiḥ saṃśūnyāraṇyadhanvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुमान् अद्य तेजस्वी मण्डलान्य् अधितिष्ठति । स भस्मकूटतां राजन् दिवसैर् अधिगच्छति
yaḥ pumān adya tejasvī maṇḍalāny adhitiṣṭhati / sa bhasmakūṭatāṃ rājan divasair adhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरण्यानी महाभीमा या नभोमण्डलोपमा । पताकाच्छादिताकाशा सैव सम्पद्यते पुरी
araṇyānī mahābhīmā yā nabhomaṇḍalopamā / patākācchāditākāśā saiva sampadyate purī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या लतावलिता भीमा भात्य् अद्य विपिनावली । दिवसैर् एव सा याति मुने मरुमहीपदम्
yā latāvalitā bhīmā bhāty adya vipināvalī / divasair eva sā yāti mune marumahīpadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सलिलं स्थलतां याति स्थली भवति वारिभूः । विपर्यस्यति सर्वं हि सकाष्ठाम्बुतृणं जगत्
salilaṃ sthalatāṃ yāti sthalī bhavati vāribhūḥ / viparyasyati sarvaṃ hi sakāṣṭhāmbutṛṇaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यं यौवनम् बाल्यं शरीरं द्रव्यसञ्चयाः । भावाद् भावान्तरं यान्ति तरङ्गवद् अनारतम्
anityaṃ yauvanam bālyaṃ śarīraṃ dravyasañcayāḥ / bhāvād bhāvāntaraṃ yānti taraṅgavad anāratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातात्तदीपकशिखालोलं जगति जीवितम् । तडित्स्फुरणसङ्काशा पदार्थश्रीर् जगत्त्रये
vātāttadīpakaśikhālolaṃ jagati jīvitam / taḍitsphuraṇasaṅkāśā padārthaśrīr jagattraye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्यासम् इयं याति भूरिभूतपरम्परा । बीजराशिर् इवाजस्रम् प्रथमानः पुनः पुनः
viparyāsam iyaṃ yāti bhūribhūtaparamparā / bījarāśir ivājasram prathamānaḥ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनःपवनपर्यस्तभूरिभूतरजःपटा । पातोत्पातपरावर्तवराभिनयभूषिता
manaḥpavanaparyastabhūribhūtarajaḥpaṭā / pātotpātaparāvartavarābhinayabhūṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलक्ष्यते स्थितिर् इयं जागती जनितभ्रमा । नृत्तावेशविवृत्तेव संसारारभटीनटी
ālakṣyate sthitir iyaṃ jāgatī janitabhramā / nṛttāveśavivṛtteva saṃsārārabhaṭīnaṭī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धर्वनगराकारविपर्यासविधायिनी । अपाङ्गभङ्गुरोदारव्यवहारमनोरमा
gandharvanagarākāraviparyāsavidhāyinī / apāṅgabhaṅgurodāravyavahāramanoramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तडित्तरलम् आलोकम् आतन्वाना पुनः पुनः । संसाररञ्जना ब्रह्मन् नृत्तमत्तेव राजते
taḍittaralam ālokam ātanvānā punaḥ punaḥ / saṃsārarañjanā brahman nṛttamatteva rājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवसास् ते महान्तस् ते संपदस् ताः क्रियाश् च ताः । सर्वं स्मृतिपदं यातं यामो वयम् अपि क्षणात्
divasās te mahāntas te saṃpadas tāḥ kriyāś ca tāḥ / sarvaṃ smṛtipadaṃ yātaṃ yāmo vayam api kṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यहं क्षयम् आयाति प्रत्यहं जायते पुनः । अद्यापि हतरूपाया नान्तो ऽस्या दग्धसंसृतेः
pratyahaṃ kṣayam āyāti pratyahaṃ jāyate punaḥ / adyāpi hatarūpāyā nānto 'syā dagdhasaṃsṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यक्त्वम् पुरुषा यान्ति तिर्यञ्चो नरताम् अपि । देवाश् चादेवतां चैते किम् एवेह विभो स्थिरम्
tiryaktvam puruṣā yānti tiryañco naratām api / devāś cādevatāṃ caite kim eveha vibho sthiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रचयन् रश्मिजालेन रात्र्यहानि पुनः पुनः । अतिवाह्य रविः कायं विनाशावधिम् ईक्षते
racayan raśmijālena rātryahāni punaḥ punaḥ / ativāhya raviḥ kāyaṃ vināśāvadhim īkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा विष्णुश् च रुद्रश् च सर्वा वा भूतजातयः । नाशम् एवानुधावन्ति सलिलानीव वाडवम्
brahmā viṣṇuś ca rudraś ca sarvā vā bhūtajātayaḥ / nāśam evānudhāvanti salilānīva vāḍavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यौः क्षमा वायुर् आकाशम् पर्वताः सरितो दिशः । विनाशवाडवस्यैतत् सर्वं संशुष्कम् इन्धनम्
dyauḥ kṣamā vāyur ākāśam parvatāḥ sarito diśaḥ / vināśavāḍavasyaitat sarvaṃ saṃśuṣkam indhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनानि बन्धवो भृत्या मित्राणि विभवाश् च ये । विनाशभयभीतस्य सर्वं नीरसतां गतम्
dhanāni bandhavo bhṛtyā mitrāṇi vibhavāś ca ye / vināśabhayabhītasya sarvaṃ nīrasatāṃ gatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वदन्ते तावद् एवैते भावा जगति धीमतः । यावत् स्मृतिपथं याति न विनाशकुराक्षसः
svadante tāvad evaite bhāvā jagati dhīmataḥ / yāvat smṛtipathaṃ yāti na vināśakurākṣasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणम् ऐश्वर्यम् आयाति क्षणम् एति दरिद्रता । क्षणं विगतरोगत्वं क्षणम् आगतरोगता
kṣaṇam aiśvaryam āyāti kṣaṇam eti daridratā / kṣaṇaṃ vigatarogatvaṃ kṣaṇam āgatarogatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिक्षणं विपर्यासदायिना महतामुना । जगद्भ्रमेण के नाम धीमन्तो ऽपि न मोहिताः
pratikṣaṇaṃ viparyāsadāyinā mahatāmunā / jagadbhrameṇa ke nāma dhīmanto 'pi na mohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमःपङ्कसमालब्धं क्षणम् आकाशमण्डलम् । क्षणं कनकनिःष्यन्दकोमलालोकसुन्दरम्
tamaḥpaṅkasamālabdhaṃ kṣaṇam ākāśamaṇḍalam / kṣaṇaṃ kanakaniḥṣyandakomalālokasundaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणं जलदनीलाब्जमालावलितकोटरम् । क्षणम् उड्डामररवं क्षणम् मूकम् अवस्थितम्
kṣaṇaṃ jaladanīlābjamālāvalitakoṭaram / kṣaṇam uḍḍāmararavaṃ kṣaṇam mūkam avasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणं ताराविलसितं क्षणम् अर्केण भूषितम् । क्षणम् इन्दुकृताह्लादं क्षणं सर्वबहिष्कृतम्
kṣaṇaṃ tārāvilasitaṃ kṣaṇam arkeṇa bhūṣitam / kṣaṇam indukṛtāhlādaṃ kṣaṇaṃ sarvabahiṣkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमापायपरया स्थित्या संस्थितनाशया । न बिभेतीह संसारे धीरो ऽपि क इवानया
āgamāpāyaparayā sthityā saṃsthitanāśayā / na bibhetīha saṃsāre dhīro 'pi ka ivānayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपदः क्षणम् आयान्ति क्षणम् आयान्ति सम्पदः । क्षणं जन्माथ मरणम् मुने किम् इव न क्षणम्
āpadaḥ kṣaṇam āyānti kṣaṇam āyānti sampadaḥ / kṣaṇaṃ janmātha maraṇam mune kim iva na kṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राग् आसीद् अन्य एवेह तातस् त्व् अन्येतरो दिनैः । अप्य् एकरूपम् भगवन् किञ्चिद् अस्ति न सुस्थितम्
prāg āsīd anya eveha tātas tv anyetaro dinaiḥ / apy ekarūpam bhagavan kiñcid asti na susthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घटस्य पटता दृष्टा पटस्यापि घटस्थितिः । न तद् अस्ति न यद् दृष्टं विपर्यस्यति संसृतौ
ghaṭasya paṭatā dṛṣṭā paṭasyāpi ghaṭasthitiḥ / na tad asti na yad dṛṣṭaṃ viparyasyati saṃsṛtau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशूरेण हतः शूर एकेनापि शतं हतम् । प्राकृताः प्रभुतां याताः सर्वम् आवर्तते जगत्
aśūreṇa hataḥ śūra ekenāpi śataṃ hatam / prākṛtāḥ prabhutāṃ yātāḥ sarvam āvartate jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनतेयं विपर्यासम् अजस्रम् अनुगच्छति । जडस्पन्दपरामर्शात् तरङ्गानाम् इवावली
janateyaṃ viparyāsam ajasram anugacchati / jaḍaspandaparāmarśāt taraṅgānām ivāvalī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाल्यम् अद्य दिनैर् एव यौवनश्रीस् ततो जरा । देहे ऽपि नैकरूपत्वं कास्था बाह्येषु वस्तुषु
bālyam adya dinair eva yauvanaśrīs tato jarā / dehe 'pi naikarūpatvaṃ kāsthā bāhyeṣu vastuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणम् आनन्दिताम् एति क्षणम् एति विषादिताम् । क्षणम् सौम्यत्वम् आयाति सर्वस्मिन् नटवन् मनः
kṣaṇam ānanditām eti kṣaṇam eti viṣāditām / kṣaṇam saumyatvam āyāti sarvasmin naṭavan manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् इतश् चान्यद् अयं विधिः । रचयन् वस्तु नायाति खेदं लीलास्व् इवार्भकः
itaś cānyad itaś cānyad itaś cānyad ayaṃ vidhiḥ / racayan vastu nāyāti khedaṃ līlāsv ivārbhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिनोत्य् उन्मादयत्य् अत्ति निहन्त्य् आहन्ति चात्मसात् । जगज्जातम् इदं धाता पातोत्पातशतैर् इह
cinoty unmādayaty atti nihanty āhanti cātmasāt / jagajjātam idaṃ dhātā pātotpātaśatair iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणेनान्यद् दिनेनान्यत् प्रातर् अन्यद् इतस् ततः । रचयन् वञ्चनादक्षो विधिर् दृष्टो न केनचित्
kṣaṇenānyad dinenānyat prātar anyad itas tataḥ / racayan vañcanādakṣo vidhir dṛṣṭo na kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अद्य तत् तु न प्रातर् यत् प्रातस् तत् तु नाद्य च । यद् अन्यदा तु तन् नाद्य सर्वम् आवर्ततेतराम्
yad adya tat tu na prātar yat prātas tat tu nādya ca / yad anyadā tu tan nādya sarvam āvartatetarām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ततानीह दुःखानि सुखानि विरलानि च । सततं रात्र्यहानीव विवर्तन्ते नरम् प्रति
santatānīha duḥkhāni sukhāni viralāni ca / satataṃ rātryahānīva vivartante naram prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावभागिनो भवभाविनः । जनस्य स्थिरतां यान्ति नापदो न च सम्पदः
āvirbhāvatirobhāvabhāgino bhavabhāvinaḥ / janasya sthiratāṃ yānti nāpado na ca sampadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदात् पदम् अयम् पापः सर्वम् आपदि पातयन् । हेलाविवलिताशेषः खलः काललवः स्थितः
padāt padam ayam pāpaḥ sarvam āpadi pātayan / helāvivalitāśeṣaḥ khalaḥ kālalavaḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनैतत् समापयति समविषमदशाविपाकभिन्नास् त्रिभुवनभूतपरम्पराफलौघाः । समयपवनपातिताः पतन्ति प्रतिदिनम् आततसंसृतिद्रुमेभ्यः
sargāntaślokenaitat samāpayati samaviṣamadaśāvipākabhinnās tribhuvanabhūtaparamparāphalaughāḥ / samayapavanapātitāḥ patanti pratidinam ātatasaṃsṛtidrumebhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.