इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे एकोनत्रिंशः सर्गः ॥ १,२९ ॥ एवं वैराग्यकृताम् अवस्थाम् उक्त्वोपायम् प्रष्टुम् प्रस्तावं करोति प्रोच्चवृक्षचलत्पत्त्रलम्बाम्बुलवभङ्गुरे । आयुषीशानशीतांशुकलामृदुनि देहके
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe ekonatriṃśaḥ sargaḥ || 1,29 || evaṃ vairāgyakṛtām avasthām uktvopāyam praṣṭum prastāvaṃ karoti proccavṛkṣacalatpattralambāmbulavabhaṅgure / āyuṣīśānaśītāṃśukalāmṛduni dehake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केदारविरटद्भेककण्ठत्वक्कोणभङ्गुरे । वागुरावलये जन्तोः सुहृत्स्वजनसङ्गमे
kedāraviraṭadbhekakaṇṭhatvakkoṇabhaṅgure / vāgurāvalaye jantoḥ suhṛtsvajanasaṅgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनावातवलितकदाशातडिति स्फुटे । मोहौघमिहिकामेघे घनं स्फूर्जति गर्जति
vāsanāvātavalitakadāśātaḍiti sphuṭe / mohaughamihikāmeghe ghanaṃ sphūrjati garjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्यत्य् उत्ताण्डवं चण्डे लोले लोभकलापिनि । सुविकासिनि सस्फोटम् अनर्थकुटजद्रुमे
nṛtyaty uttāṇḍavaṃ caṇḍe lole lobhakalāpini / suvikāsini sasphoṭam anarthakuṭajadrume
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रूरे कृतान्तमार्जारे सर्वभूताखुहारिणि । अश्रुतस्पन्दसञ्चारे कुतो ऽप्य् उपरिपातिनि
krūre kṛtāntamārjāre sarvabhūtākhuhāriṇi / aśrutaspandasañcāre kuto 'py uparipātini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क उपायो गतिः का वा का चिन्ता कः समाश्रयः । केनेयम् अशुभोदर्का न भवेज् जीविताटवी
ka upāyo gatiḥ kā vā kā cintā kaḥ samāśrayaḥ / keneyam aśubhodarkā na bhavej jīvitāṭavī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तद् अस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा क्वचित् । सुधियस् तुच्छम् अप्य् एतद् यन् न याति नरम्यताम्
na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā kvacit / sudhiyas tuccham apy etad yan na yāti naramyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं हि दग्धसंसारो नीरन्ध्रकलनाकुलः । कथं सुस्वादुताम् एति नीरसो मूर्खतां विना
ayaṃ hi dagdhasaṃsāro nīrandhrakalanākulaḥ / kathaṃ susvādutām eti nīraso mūrkhatāṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशाप्रतिविषा केन क्षीरस्नानेन रम्यताम् । उपैति पुष्पशुभ्रेण मधुनेव सुवल्लरी
āśāprativiṣā kena kṣīrasnānena ramyatām / upaiti puṣpaśubhreṇa madhuneva suvallarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपमृष्टमलोदेति क्षालनेनामृतद्युतिः । मनश्चन्द्रमसः केन तेन कामकलङ्किनः
apamṛṣṭamalodeti kṣālanenāmṛtadyutiḥ / manaścandramasaḥ kena tena kāmakalaṅkinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टसंसारगतिना दृष्टादृष्टविनाशिना । केन वा व्यवहर्तव्यं संसारवनवीथिषु
dṛṣṭasaṃsāragatinā dṛṣṭādṛṣṭavināśinā / kena vā vyavahartavyaṃ saṃsāravanavīthiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागद्वेषमहारोगा भोगपूर्वातिपूतयः । कथं जन्तोर् न बाधन्ते संसारारण्यचारिणः
rāgadveṣamahārogā bhogapūrvātipūtayaḥ / kathaṃ jantor na bādhante saṃsārāraṇyacāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं च वीरवैराग्नौ पततापि न दह्यते । पावके पारतेनेव रसेन रसशालिना
kathaṃ ca vīravairāgnau patatāpi na dahyate / pāvake pārateneva rasena rasaśālinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तर्हि व्यवहारम् एव मा कुर्व् इत्य् । अत्राह यस्मात् किल जगत्य् अस्मिन् व्यवहारक्रियां विना । न स्थितिः सम्भवत्य् अब्धौ पतितस्याजला यथा
tarhi vyavahāram eva mā kurv ity | atrāha yasmāt kila jagaty asmin vyavahārakriyāṃ vinā / na sthitiḥ sambhavaty abdhau patitasyājalā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागद्वेषविनिर्मुक्ता सुखदुःखविवर्जिता । कृशानोर् दाहहीनेव शिखा नास्तीह सत्क्रिया
rāgadveṣavinirmuktā sukhaduḥkhavivarjitā / kṛśānor dāhahīneva śikhā nāstīha satkriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोमननमानिन्याः सतापाभुवनत्रये । क्षययुक्तिं विना नास्ति ब्रूत ताम् अलम् उत्तमाः
manomananamāninyāḥ satāpābhuvanatraye / kṣayayuktiṃ vinā nāsti brūta tām alam uttamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारवतो युक्त्या दुःखं नायाति मे यया । अथ वाव्यवहारस्य ब्रूत तां गतिम् उत्तमाः
vyavahāravato yuktyā duḥkhaṃ nāyāti me yayā / atha vāvyavahārasya brūta tāṃ gatim uttamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् कथं केन वा किं वा कृतम् उत्तमचेतसा । पूर्वं येनैति विश्रामम् परमम् पावनम् मनः
tat kathaṃ kena vā kiṃ vā kṛtam uttamacetasā / pūrvaṃ yenaiti viśrāmam paramam pāvanam manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा जानासि भगवंस् तथा मोहनिवृत्तये । ब्रूहि मे साधवो येन यूयं निर्दुःखतां गताः
yathā jānāsi bhagavaṃs tathā mohanivṛttaye / brūhi me sādhavo yena yūyaṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वा तादृशी ब्रह्मन् युक्तिर् यदि न विद्यते । न युक्तिम् मम वा कश्चिद् विद्यमानाम् अपि स्फुटम्
atha vā tādṛśī brahman yuktir yadi na vidyate / na yuktim mama vā kaścid vidyamānām api sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं चैव न चाप्नोमि तां विश्रान्तिम् अनुत्तमाम् । तद् अहं त्यक्तसर्वेहो निरहङ्कारतां गतः
svayaṃ caiva na cāpnomi tāṃ viśrāntim anuttamām / tad ahaṃ tyaktasarveho nirahaṅkāratāṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न भोक्ष्ये न पिबाम्य् अम्बु नाहम् परिदधे ऽम्बरम् । करोमि नाहं व्यापारं स्नानदानाशनादिकम्
na bhokṣye na pibāmy ambu nāham paridadhe 'mbaram / karomi nāhaṃ vyāpāraṃ snānadānāśanādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च तिष्ठामि कार्येषु सम्पत्स्व् आपद्दशासु च । न किञ्चिद् अपि वाञ्छामि देहत्यागाद् ऋते मुने
na ca tiṣṭhāmi kāryeṣu sampatsv āpaddaśāsu ca / na kiñcid api vāñchāmi dehatyāgād ṛte mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलं विगताशङ्को निर्ममो गतमत्सरः । मौनम् एवेह तिष्ठामि लिपिकर्मस्व् इवार्पितः
kevalaṃ vigatāśaṅko nirmamo gatamatsaraḥ / maunam eveha tiṣṭhāmi lipikarmasv ivārpitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ क्रमेण सन्त्यज्य सश्वासोच्छ्वाससंविदम् । सन्निवेशं त्यजामीमम् अनर्थं देहनामकम्
atha krameṇa santyajya saśvāsocchvāsasaṃvidam / sanniveśaṃ tyajāmīmam anarthaṃ dehanāmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु समताविषयत्वेन स्वसम्बन्धितया स्थितस्य देहस्य त्यागः कथं सिध्यतीत्य् । अत्राह नाहम् अस्य न मे देहः शाम्याम्य् अस्नेहदीपवत् । सर्वम् एव परित्यज्य त्यजामीदं कलेवरम्
nanu samatāviṣayatvena svasambandhitayā sthitasya dehasya tyāgaḥ kathaṃ sidhyatīty | atrāha nāham asya na me dehaḥ śāmyāmy asnehadīpavat / sarvam eva parityajya tyajāmīdaṃ kalevaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन श्रीरामवाक्यम् उपसंहरति इत्य् उक्तवान् अमलशीतकराभिरामो रामो महत्तरविवेकविकासिचेताः । तूष्णीम् बभूव पुरतो महतां घनानां केकारवश्रमवशाद् इव नीलकण्ठः
sargāntaślokena śrīrāmavākyam upasaṃharati ity uktavān amalaśītakarābhirāmo rāmo mahattaravivekavikāsicetāḥ / tūṣṇīm babhūva purato mahatāṃ ghanānāṃ kekāravaśramavaśād iva nīlakaṇṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.