इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां वैराग्यप्रकरणे चतुर्थः सर्गः ॥ १,४ ॥ श्रीवाल्मीकिर् भरद्वाजम् प्रति कथयति इत्य् उक्ते मुनिनाथेन सन्देहवति पार्थिवे । खेदवत्य् आस्थिते मौनं कञ्चित् कालम् प्रतीक्षिणि
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ vairāgyaprakaraṇe caturthaḥ sargaḥ || 1,4 || śrīvālmīkir bharadvājam prati kathayati ity ukte munināthena sandehavati pārthive / khedavaty āsthite maunaṃ kañcit kālam pratīkṣiṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिखिन्नासु सर्वासु राज्ञीषु नृपसद्मसु । स्थितासु सावधानासु रामचेष्टासु सर्वतः
parikhinnāsu sarvāsu rājñīṣu nṛpasadmasu / sthitāsu sāvadhānāsu rāmaceṣṭāsu sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिखिन्नासु सर्वासु राज्ञीषु नृपसद्मसु । स्थितासु सावधानासु रामचेष्टासु सर्वतः ॥मु १,५।२॥ एतस्मिन्न् एव काले तु विश्वामित्र इति श्रुतः । महर्षिर् आगमद् द्रष्टुं तम् अयोध्यां नराधिपम्
parikhinnāsu sarvāsu rājñīṣu nṛpasadmasu / sthitāsu sāvadhānāsu rāmaceṣṭāsu sarvataḥ //MU 1,5.2// etasminn eva kāle tu viśvāmitra iti śrutaḥ / maharṣir āgamad draṣṭuṃ tam ayodhyāṃ narādhipam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किमर्थम् असौ आगत इत्य् । अत्राह तस्य यज्ञो ऽथ रक्षोभिस् तदा विलुलुपे किल । मायावीर्यबलोन्मत्तैर् धर्मकामस्य धीमतः
nanu kimartham asau āgata ity | atrāha tasya yajño 'tha rakṣobhis tadā vilulupe kila / māyāvīryabalonmattair dharmakāmasya dhīmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षार्थं तस्य यज्ञस्य द्रष्टुम् ऐच्छत् स पार्थिवम् । न हि शक्तो ह्य् अविघ्नेन तम् आप्तुं स मुनिः क्रतुम्
rakṣārthaṃ tasya yajñasya draṣṭum aicchat sa pārthivam / na hi śakto hy avighnena tam āptuṃ sa muniḥ kratum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तेषां विनाशार्थम् उद्यतस् तपसां निधिः । विश्वामित्रो महातेजा अयोध्याम् अभ्ययात् पुरीम्
tatas teṣāṃ vināśārtham udyatas tapasāṃ nidhiḥ / viśvāmitro mahātejā ayodhyām abhyayāt purīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स राज्ञो दर्शनाकाङ्क्षी द्वाराध्यक्षान् उवाच ह । शीघ्रम् आख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनस् सुतम्
sa rājño darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣān uvāca ha / śīghram ākhyāta māṃ prāptaṃ kauśikaṃ gādhinas sutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा द्वास्स्था राजगृहं ययुः । सम्भ्रान्तमनसस् सर्वे तेन वाक्येन चोदिताः
tasya tad vacanaṃ śrutvā dvāssthā rājagṛhaṃ yayuḥ / sambhrāntamanasas sarve tena vākyena coditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते गत्वा राजभवनं विश्वामित्रम् ऋषिं ततः । प्राप्तम् आवेदयाम् आसुः प्रतीहारपतिं तदा
te gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitram ṛṣiṃ tataḥ / prāptam āvedayām āsuḥ pratīhārapatiṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्थानगतम् भूपं राजमण्डलम् आस्थितम् । समुपेत्य त्वरायुक्तो याष्टीको ऽसौ व्यजिज्ञपत्
athāsthānagatam bhūpaṃ rājamaṇḍalam āsthitam / samupetya tvarāyukto yāṣṭīko 'sau vyajijñapat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं व्यजिज्ञपद् इत्य् । अत्राह देव द्वारि महातेजा बालभास्करसन्निभः । ज्वालारुणजटाजूटः पुमाञ् श्रीमान् अवस्थितः
kiṃ vyajijñapad ity | atrāha deva dvāri mahātejā bālabhāskarasannibhaḥ / jvālāruṇajaṭājūṭaḥ pumāñ śrīmān avasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चामरपताकाढ्यं साश्वेभपुरुषायुधम् । कृतवांस् तम् प्रदेशं यस् तेजोभिः कीर्णकाञ्चनम्
sa cāmarapatākāḍhyaṃ sāśvebhapuruṣāyudham / kṛtavāṃs tam pradeśaṃ yas tejobhiḥ kīrṇakāñcanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्त्य् अस्मान् आशु याष्टीका निवेदयत राजनि । विश्वामित्रो मुनिः प्राप्त इत्य् अनुद्धतया गिरा
vakty asmān āśu yāṣṭīkā nivedayata rājani / viśvāmitro muniḥ prāpta ity anuddhatayā girā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति याष्टीकवचनम् आकर्ण्य नृपसत्तमः । स समन्त्री ससामन्तः प्रोत्तस्थे हेमविष्टरात्
iti yāṣṭīkavacanam ākarṇya nṛpasattamaḥ / sa samantrī sasāmantaḥ prottasthe hemaviṣṭarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदातिर् एव महतां राज्ञां वृन्देन पालितः । वसिष्ठवामदेवाभ्यां सह सामन्तसंस्तुतः
padātir eva mahatāṃ rājñāṃ vṛndena pālitaḥ / vasiṣṭhavāmadevābhyāṃ saha sāmantasaṃstutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगाम तत्र यत्रासौ विश्वामित्रो महामुनिः । ददर्श मुनिशार्दूलं द्वारभूमाव् अधिष्ठितम्
jagāma tatra yatrāsau viśvāmitro mahāmuniḥ / dadarśa muniśārdūlaṃ dvārabhūmāv adhiṣṭhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीदृशं ददर्शेत्य् अपेक्षायाम् आह केनापि कारणेनोर्वीतलम् अर्कम् इवागतम् । ब्राह्मेण तेजसाक्रान्तं क्षात्रेण च महौजसा
kīdṛśaṃ dadarśety apekṣāyām āha kenāpi kāraṇenorvītalam arkam ivāgatam / brāhmeṇa tejasākrāntaṃ kṣātreṇa ca mahaujasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जराजरढया नित्यं तपःप्रसररूक्षया । जटावल्ल्या वृतस्कन्धं ससन्ध्याभ्रम् इवाचलम्
jarājaraḍhayā nityaṃ tapaḥprasararūkṣayā / jaṭāvallyā vṛtaskandhaṃ sasandhyābhram ivācalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपशान्तं च कान्तं च दीप्तम् अप्रतिघं तथा । निभृतं चोर्जिताकारं दधानम् भास्वरं वपुः
upaśāntaṃ ca kāntaṃ ca dīptam apratighaṃ tathā / nibhṛtaṃ corjitākāraṃ dadhānam bhāsvaraṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेशलेनातिभीमेन प्रसन्नेनाकुलेन च । गम्भीरेणातिपूर्णेन तेजसा रञ्जितप्रजम्
peśalenātibhīmena prasannenākulena ca / gambhīreṇātipūrṇena tejasā rañjitaprajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तजीवितदशासखीम् एकाम् अनिन्दिताम् । धारयन्तं करे श्लक्ष्णां वीणाम् अम्लानमानसम्
anantajīvitadaśāsakhīm ekām aninditām / dhārayantaṃ kare ślakṣṇāṃ vīṇām amlānamānasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करुणाक्रान्तचेतस्त्वात् प्रसन्नमधुरेक्षितैः । ईक्षणैर् अमृतेनेव संसिञ्चन्तम् इमाः प्रजाः
karuṇākrāntacetastvāt prasannamadhurekṣitaiḥ / īkṣaṇair amṛteneva saṃsiñcantam imāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितासितततापाङ्गं धवलप्रोन्नतभ्रुवम् । आनन्दं च भयं चान्तः प्रयच्छन्तम् अवेक्षितुः
sitāsitatatāpāṅgaṃ dhavalapronnatabhruvam / ānandaṃ ca bhayaṃ cāntaḥ prayacchantam avekṣituḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनिम् आलोक्य भूपालो दूराद् एवानताकृतिः । प्रणनाम गलन्मौलिमणिमालितभूतलम्
munim ālokya bhūpālo dūrād evānatākṛtiḥ / praṇanāma galanmaulimaṇimālitabhūtalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनिर् अप्य् अवनेर् ईशम् भास्वान् इव शतक्रतुम् । तत्राभिवादयां चक्रे मधुरोदारया गिरा
munir apy avaner īśam bhāsvān iva śatakratum / tatrābhivādayāṃ cakre madhurodārayā girā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वसिष्ठप्रमुखाः सर्व एव द्विजातयः । स्वागतादिक्रमेणैनम् पूजयाम् आसुर् आदृताः
tato vasiṣṭhapramukhāḥ sarva eva dvijātayaḥ / svāgatādikrameṇainam pūjayām āsur ādṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशरथः कथयति अशङ्कितोपनीतेन भास्वता दर्शनेन ते । साधो स्वनुगृहीताः स्मो रविणेवाम्बुजाकराः
daśarathaḥ kathayati aśaṅkitopanītena bhāsvatā darśanena te / sādho svanugṛhītāḥ smo raviṇevāmbujākarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अनादि यद् अक्षुब्धं यद् अपायविवर्जितम् । तद् आनन्दसुखम् प्राप्ता अद्य त्वद्दर्शनान् मुने
yad anādi yad akṣubdhaṃ yad apāyavivarjitam / tad ānandasukham prāptā adya tvaddarśanān mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्य वर्तामहे नूनं धर्म्याणां धुरि धर्मतः । भवदागमनस्येमे यद् वयं लक्ष्यतां गताः
adya vartāmahe nūnaṃ dharmyāṇāṃ dhuri dharmataḥ / bhavadāgamanasyeme yad vayaṃ lakṣyatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् प्रकथयन्तो ऽत्र राजानो ऽथ महर्षयः । आसनेषु सभास्थानम् आस्थाय समुपाविशन्
evam prakathayanto 'tra rājāno 'tha maharṣayaḥ / āsaneṣu sabhāsthānam āsthāya samupāviśan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स दृष्ट्वा ज्वलितं लक्ष्म्या भीतस् तम् ऋषिम् आगतम् । प्रहृष्टवदनो राजा स्वयम् अर्घ्यं न्यवेदयत्
sa dṛṣṭvā jvalitaṃ lakṣmyā bhītas tam ṛṣim āgatam / prahṛṣṭavadano rājā svayam arghyaṃ nyavedayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स राज्ञः प्रतिगृह्यार्घ्यं शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । प्रदक्षिणं प्रकुर्वन्तं राजानं पर्यपूजयत्
sa rājñaḥ pratigṛhyārghyaṃ śāstradṛṣṭena karmaṇā / pradakṣiṇaṃ prakurvantaṃ rājānaṃ paryapūjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स राज्ञा पूजितस् तेन प्रहृष्टवदनस् तदा । कुशलं चाप्ययं चैव पर्यपृच्छन् नराधिपम्
sa rājñā pūjitas tena prahṛṣṭavadanas tadā / kuśalaṃ cāpyayaṃ caiva paryapṛcchan narādhipam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसिष्ठेन समागम्य प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । यथार्हं चार्चयित्वैनं पप्रच्छानामयं ततः
vasiṣṭhena samāgamya prahasya munipuṅgavaḥ / yathārhaṃ cārcayitvainaṃ papracchānāmayaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणं यथार्हम् अन्योऽन्यं पूजयित्वा समेत्य च । ते सर्वे हृष्टमनसो महाराजनिवेशने
kṣaṇaṃ yathārham anyo'nyaṃ pūjayitvā sametya ca / te sarve hṛṣṭamanaso mahārājaniveśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोचितासनगता मिथः संवृद्धतेजसः । परस्परेण पप्रच्छुः सर्वे ऽनामयम् आदरात्
yathocitāsanagatā mithaḥ saṃvṛddhatejasaḥ / paraspareṇa papracchuḥ sarve 'nāmayam ādarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपविष्टाय तस्मै स विश्वामित्राय धीमते । पाद्यम् अर्घ्यं च गाश् चैव भूयो भूयो न्यवेदयत्
upaviṣṭāya tasmai sa viśvāmitrāya dhīmate / pādyam arghyaṃ ca gāś caiva bhūyo bhūyo nyavedayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्चयित्वा च विधिवद् विश्वामित्रम् अभाषत । प्राञ्जलिः प्रयतो वाक्यम् इदं प्रीतमना नृपः
arcayitvā ca vidhivad viśvāmitram abhāṣata / prāñjaliḥ prayato vākyam idaṃ prītamanā nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथामृतस्य सम्प्राप्तिर् यथा वर्षम् अवर्षके । यथान्धस्येक्षणप्राप्तिर् भवदागमनं तथा
yathāmṛtasya samprāptir yathā varṣam avarṣake / yathāndhasyekṣaṇaprāptir bhavadāgamanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेष्टधनसम्पर्कः पुत्रजन्माप्रजावतः । स्वप्नदृष्टार्थलाभश् च भवदागमनं तथा
yatheṣṭadhanasamparkaḥ putrajanmāprajāvataḥ / svapnadṛṣṭārthalābhaś ca bhavadāgamanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेप्सितेन संयोग इष्टस्यागमनं यथा । प्रणष्टस्य यथा लाभो भवदागमनं तथा
yathepsitena saṃyoga iṣṭasyāgamanaṃ yathā / praṇaṣṭasya yathā lābho bhavadāgamanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा हर्षो नभोगत्या मृतस्य पुनर् आगमात् । तथा त्वदागमाद् ब्रह्मन् स्वागतं ते महामुने
yathā harṣo nabhogatyā mṛtasya punar āgamāt / tathā tvadāgamād brahman svāgataṃ te mahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मलोकनिवासो हि कस्य न प्रीतिम् आवहेत् । मुने तवागमस् तद्वत् सत्यम् एव ब्रवीमि ते
brahmalokanivāso hi kasya na prītim āvahet / mune tavāgamas tadvat satyam eva bravīmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश् च ते परमः कामः किं च ते करवाण्य् अहम् । पात्रभूतो ऽसि मे विप्र प्राप्तः परमधार्मिकः
kaś ca te paramaḥ kāmaḥ kiṃ ca te karavāṇy aham / pātrabhūto 'si me vipra prāptaḥ paramadhārmikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूज्यो राजर्षिशब्देन तपसा द्योतितप्रजः । ब्रह्मर्षित्वम् अनु प्राप्तः पूज्यो ऽसि भगवन् मम
pūjyo rājarṣiśabdena tapasā dyotitaprajaḥ / brahmarṣitvam anu prāptaḥ pūjyo 'si bhagavan mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गङ्गाजलाभिषेकेण यथा प्रीतिर् भवेन् मम । तथा त्वद्दर्शनात् प्रीतिर् अन्तश् शीतयतीव माम्
gaṅgājalābhiṣekeṇa yathā prītir bhaven mama / tathā tvaddarśanāt prītir antaś śītayatīva mām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विगतेच्छाभयक्रोधो वीतरागो निरामयः । इदम् अत्यद्भुतम् ब्रह्मन् यद् भवान् माम् उपागतः
vigatecchābhayakrodho vītarāgo nirāmayaḥ / idam atyadbhutam brahman yad bhavān mām upāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभक्षेत्रगतं चाहम् आत्मानम् अपकल्मषम् । चन्द्रबिम्ब इवोन्मग्नं वेद्मि वेद्यविदां वर
śubhakṣetragataṃ cāham ātmānam apakalmaṣam / candrabimba ivonmagnaṃ vedmi vedyavidāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षाद् इव ब्रह्मणो मे तवाभ्यागमनं मतम् । पूतो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि तवाभ्यागमनान् मुने
sākṣād iva brahmaṇo me tavābhyāgamanaṃ matam / pūto 'smy anugṛhīto 'smi tavābhyāgamanān mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वदागमनपुण्येन साधो यद् अनुरञ्जितम् । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं तत् सुजीवितम्
tvadāgamanapuṇyena sādho yad anurañjitam / adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ tat sujīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वाम् इहाभ्यागतं दृष्ट्वा प्रतिपूज्य प्रणम्य च । आत्मन्य् एव नमाम्य् अन्तर् दृष्टेन्दुर् जलधिर् यथा
tvām ihābhyāgataṃ dṛṣṭvā pratipūjya praṇamya ca / ātmany eva namāmy antar dṛṣṭendur jaladhir yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् कार्यं येन चार्थेन प्राप्तो ऽसि मुनिपुङ्गव । कृतम् इत्य् एव तद् विद्धि मान्यो ऽसि हि भृशं मम
yat kāryaṃ yena cārthena prāpto 'si munipuṅgava / kṛtam ity eva tad viddhi mānyo 'si hi bhṛśaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकार्येण विमर्शं त्वं कर्तुम् अर्हसि कौशिक । भगवन् नास्त्य् अदेयं हि त्वयि यत् प्रतिपद्यते
svakāryeṇa vimarśaṃ tvaṃ kartum arhasi kauśika / bhagavan nāsty adeyaṃ hi tvayi yat pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यस्य च विचारं त्वं कर्तुम् अर्हसि धर्मतः । कर्ता चाहम् अशेषं ते दैवतं परमं भवान्
kāryasya ca vicāraṃ tvaṃ kartum arhasi dharmataḥ / kartā cāham aśeṣaṃ te daivataṃ paramaṃ bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् अतिमधुरं निशम्य वाक्यं श्रुतिसुखम् अर्थविदा विनीतम् उक्तम् । प्रथितगुणवशाद् गुणैर् विशिष्टं मुनिवृषभः परमं जगाम हर्षम्
idam atimadhuraṃ niśamya vākyaṃ śrutisukham arthavidā vinītam uktam / prathitaguṇavaśād guṇair viśiṣṭaṃ munivṛṣabhaḥ paramaṃ jagāma harṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.