Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·2·2.10
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे नवमः सर्गः ॥ २,९ ॥ ॐ परमम् उपसंहारं करोति अतः पौरुषम् आश्रित्य श्रेयसे नित्यबान्धवम् । एकाग्रं कुरु चित्तं त्वं शृणु चोक्तम् इदं मम
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe navamaḥ sargaḥ || 2,9 || oṃ paramam upasaṃhāraṃ karoti ataḥ pauruṣam āśritya śreyase nityabāndhavam / ekāgraṃ kuru cittaṃ tvaṃ śṛṇu coktam idaṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवान्तराभिपातीनि स्वारूढानि मनोरथम् । पौरुषेणेन्द्रियाण्य् आशु संयम्य समतां नय
avāntarābhipātīni svārūḍhāni manoratham / pauruṣeṇendriyāṇy āśu saṃyamya samatāṃ naya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहामुत्र च सिद्ध्यर्थं पुरुषार्थफलप्रदाम् । मोक्षोपायमयीं वक्ष्ये संहितां सारसम्मिताम्
ihāmutra ca siddhyarthaṃ puruṣārthaphalapradām / mokṣopāyamayīṃ vakṣye saṃhitāṃ sārasammitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपुनर्ग्रहणायान्तस् त्यक्त्वा संसारवासनाम् । संपूर्णौ शमसन्तोषाव् आदायोदारया धिया
apunargrahaṇāyāntas tyaktvā saṃsāravāsanām / saṃpūrṇau śamasantoṣāv ādāyodārayā dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपूर्वापरवाक्यार्थविचारविषयादृतम् । मनः समरसं कृत्वा सानुसन्धानम् आत्मनि
sapūrvāparavākyārthavicāraviṣayādṛtam / manaḥ samarasaṃ kṛtvā sānusandhānam ātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखक्षयकरं महानन्दैकसाधनम् । मोक्षोपायम् इमं राम वक्ष्यमाणं मया शृणु
sukhaduḥkhakṣayakaraṃ mahānandaikasādhanam / mokṣopāyam imaṃ rāma vakṣyamāṇaṃ mayā śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमां मोक्षकथां श्रुत्वा सह सर्वैर् विवेकिभिः । पदं यास्यसि निर्दुःखं नाशो यत्र न विद्यते
imāṃ mokṣakathāṃ śrutvā saha sarvair vivekibhiḥ / padaṃ yāsyasi nirduḥkhaṃ nāśo yatra na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं श्रीरामस्य पौरुषम् आश्रयणीयत्वेनोपदिश्य विश्वामित्रप्रेरणया स्मृतं ब्रह्मोक्तम् उपदेशं कथयितुं प्रस्तावं करोति इदम् उक्तं पुराकल्पे ब्रह्मणा परमेष्ठिना । सर्वदुःखक्षयकरं परमाश्वासनं धियः
evaṃ śrīrāmasya pauruṣam āśrayaṇīyatvenopadiśya viśvāmitrapreraṇayā smṛtaṃ brahmoktam upadeśaṃ kathayituṃ prastāvaṃ karoti idam uktaṃ purākalpe brahmaṇā parameṣṭhinā / sarvaduḥkhakṣayakaraṃ paramāśvāsanaṃ dhiyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामः पृच्छति केनोक्तं कारणेनेदं ब्रह्मन् पूर्वं स्वयंभुवा । कथं च भवता प्राप्तम् एतत् कथय मे प्रभो
śrīrāmaḥ pṛcchati kenoktaṃ kāraṇenedaṃ brahman pūrvaṃ svayaṃbhuvā / kathaṃ ca bhavatā prāptam etat kathaya me prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति अस्त्य् अनन्तविलासात्मा सर्वगः सर्वसंश्रयः । चिदाकाशो ऽविनाशात्मा प्रदीपः सर्ववस्तुषु
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati asty anantavilāsātmā sarvagaḥ sarvasaṃśrayaḥ / cidākāśo 'vināśātmā pradīpaḥ sarvavastuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः किम् इत्य् । अत्राह स्पन्दास्पन्दसमाकारात् ततो विष्णुर् अजायत । स्पन्दमानरसापूरात् तरङ्गः सागराद् इव
tataḥ kim ity | atrāha spandāspandasamākārāt tato viṣṇur ajāyata / spandamānarasāpūrāt taraṅgaḥ sāgarād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुमेरुकर्णिकात् तस्य दिग्दलाद् धृदयाम्बुजात् । तारकाकेसरवतः परमेष्ठी व्यजायत
sumerukarṇikāt tasya digdalād dhṛdayāmbujāt / tārakākesaravataḥ parameṣṭhī vyajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदवेदार्थदेवेशमुनिमण्डलमालितम् । सो ऽसृजत् सकलं सर्गं विकल्पौघं यथा मनः
vedavedārthadeveśamunimaṇḍalamālitam / so 'sṛjat sakalaṃ sargaṃ vikalpaughaṃ yathā manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जम्बुद्वीपस्य कोणे ऽस्मिन् वर्षे भारतनामनि । स ससर्ज जनं पुत्रैर् आधिव्याधिपरिप्लुतम्
jambudvīpasya koṇe 'smin varṣe bhāratanāmani / sa sasarja janaṃ putrair ādhivyādhipariplutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनं विशिनष्टि भावाभावविषण्णाङ्गम् उत्पातध्वंसतत्परम् । सर्गे ऽस्मिन् भूतजातीनाम् आप्यायनकरं परम्
janaṃ viśinaṣṭi bhāvābhāvaviṣaṇṇāṅgam utpātadhvaṃsatatparam / sarge 'smin bhūtajātīnām āpyāyanakaraṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनस्य तस्य दुःखं सद् दृष्ट्वा सकललोककृत् । जगाम करुणाम् ईशः पुत्रदुःखाद् यथा पिता
janasya tasya duḥkhaṃ sad dṛṣṭvā sakalalokakṛt / jagāma karuṇām īśaḥ putraduḥkhād yathā pitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततः किम् अकरोद् इत्य् । अत्राह क एतेषां हताशानां दुःखस्यान्तो हतायुषाम् । स्याद् इति क्षणम् एकाग्रश् चिन्तयाम् आस भूतपः
nanu tataḥ kim akarod ity | atrāha ka eteṣāṃ hatāśānāṃ duḥkhasyānto hatāyuṣām / syād iti kṣaṇam ekāgraś cintayām āsa bhūtapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणः चिन्ताम् उपसंहरति इति संचिन्त्य भगवान् ससर्ज पुनर् ईश्वरः । तपो धर्मं च दानं च सत्यं तीर्थानि चैव ह
brahmaṇaḥ cintām upasaṃharati iti saṃcintya bhagavān sasarja punar īśvaraḥ / tapo dharmaṃ ca dānaṃ ca satyaṃ tīrthāni caiva ha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् सृष्ट्वा पुनर् देवश् चिन्तयाम् आस भूतकृत् । पुंसां नानेन सर्वस्य दुःखस्यान्त इति स्वयम्
etat sṛṣṭvā punar devaś cintayām āsa bhūtakṛt / puṃsāṃ nānena sarvasya duḥkhasyānta iti svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः केन पुंसां सर्वस्य दुःखस्यान्तः भविष्यतीत्य् आशङ्क्य चिन्तयति निर्वाणं नाम परमं सुखं येन पुनर् जनः । न जायते न म्रियते तज् ज्ञानाद् एव लभ्यते
punaḥ kena puṃsāṃ sarvasya duḥkhasyāntaḥ bhaviṣyatīty āśaṅkya cintayati nirvāṇaṃ nāma paramaṃ sukhaṃ yena punar janaḥ / na jāyate na mriyate taj jñānād eva labhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवकारप्रयोगयोग्यतां स्वयम् एव साधयति संसारोत्तरणे जन्तोर् उपायो ज्ञानम् एव हि । तपो दानं तथा तीर्थम् अणूपायः प्रकीर्तितः
evakāraprayogayogyatāṃ svayam eva sādhayati saṃsārottaraṇe jantor upāyo jñānam eva hi / tapo dānaṃ tathā tīrtham aṇūpāyaḥ prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तर्हि जनानां ज्ञानं कथं सेत्स्यतीत्य् आशङ्क्य चिन्तयति तत् तावद् दुःखमोक्षार्थं जनस्यास्य महात्मनः । प्रत्यग्रं तरुणोपायम् आशु प्रकटयाम्य् अहम्
tarhi janānāṃ jñānaṃ kathaṃ setsyatīty āśaṅkya cintayati tat tāvad duḥkhamokṣārthaṃ janasyāsya mahātmanaḥ / pratyagraṃ taruṇopāyam āśu prakaṭayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमेष्ठिचिन्ताम् उपसंहरति इति संचिन्त्य भगवान् ब्रह्मा कमलसंभवः । मनसा परिसंकल्प्य माम् उत्पादितवान् इमम्
parameṣṭhicintām upasaṃharati iti saṃcintya bhagavān brahmā kamalasaṃbhavaḥ / manasā parisaṃkalpya mām utpāditavān imam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु केनोपादानकारणेन त्वम् उत्पन्न इत्य् । अत्राह कुतो ऽप्य् उत्पन्न एवाशु ततो ऽहं समुपस्थितः । पितुस् तस्य पुरः शीघ्रम् ऊर्मिर् ऊर्मेर् इवानघ
nanu kenopādānakāraṇena tvam utpanna ity | atrāha kuto 'py utpanna evāśu tato 'haṃ samupasthitaḥ / pitus tasya puraḥ śīghram ūrmir ūrmer ivānagha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीदृशः त्वम् उपस्थितः किं च कृतवान् इत्य् । अत्राह कमण्डलुधरो नाथः सकमण्डलुना मया । साक्षमालः साक्षमालं स प्रणम्याभिवादितः
kīdṛśaḥ tvam upasthitaḥ kiṃ ca kṛtavān ity | atrāha kamaṇḍaludharo nāthaḥ sakamaṇḍalunā mayā / sākṣamālaḥ sākṣamālaṃ sa praṇamyābhivāditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः तव तेन किम् उक्तं कृतं चेत्य् । अत्राह एहि पुत्रेति माम् उक्त्वा स स्वाब्जस्योत्तरे दले । शुक्ले ऽभ्र इव शीतांशुं योजयाम् आस पाणिना
tataḥ tava tena kim uktaṃ kṛtaṃ cety | atrāha ehi putreti mām uktvā sa svābjasyottare dale / śukle 'bhra iva śītāṃśuṃ yojayām āsa pāṇinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगकृत्तिपरीधानो मृगकृत्तिनिजाम्बरम् । माम् उवाच पिता ब्रह्मा स हंसः सारसं यथा
mṛgakṛttiparīdhāno mṛgakṛttinijāmbaram / mām uvāca pitā brahmā sa haṃsaḥ sārasaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् उवाचेत्य् । अत्राह मुहूर्तमात्रं ते पुत्र चेतो वानरचञ्चलम् । अज्ञानम् अभ्याविशतु शशः शशधरं यथा
kim uvācety | atrāha muhūrtamātraṃ te putra ceto vānaracañcalam / ajñānam abhyāviśatu śaśaḥ śaśadharaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवचनम् उपसंहरति इति तेनाशु शप्तः सन् विचारसमनन्तरम् । अहं विस्मृतवान् सर्वं स्वरूपम् अमलं द्विजः
brahmavacanam upasaṃharati iti tenāśu śaptaḥ san vicārasamanantaram / ahaṃ vismṛtavān sarvaṃ svarūpam amalaṃ dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाहं दीनतां यातः स्थितो ऽसंबुद्धया धिया । दुःखशोकाभिसंतप्तो जातो जन इवाधमः
athāhaṃ dīnatāṃ yātaḥ sthito 'saṃbuddhayā dhiyā / duḥkhaśokābhisaṃtapto jāto jana ivādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कष्टं संसारनामायं दोषः कथम् इवागतः । इति चिन्तितवान् अन्तस् तूष्णीम् एव व्यवस्थितः
kaṣṭaṃ saṃsāranāmāyaṃ doṣaḥ katham ivāgataḥ / iti cintitavān antas tūṣṇīm eva vyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाभ्यधात् स मां तातः पुत्र किं दुःखवान् असि । दुःखोपघातं मां पृच्छ सुखी नित्यं भविष्यसि
athābhyadhāt sa māṃ tātaḥ putra kiṃ duḥkhavān asi / duḥkhopaghātaṃ māṃ pṛccha sukhī nityaṃ bhaviṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततस् त्वया किं कृतम् इत्य् । अत्राह ततः पृष्टः स भगवान् मया सकललोककृत् । हेमपद्मदलस्थेन संसारव्याधिभेषजम्
nanu tatas tvayā kiṃ kṛtam ity | atrāha tataḥ pṛṣṭaḥ sa bhagavān mayā sakalalokakṛt / hemapadmadalasthena saṃsāravyādhibheṣajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु त्वयासौ किं पृष्टस् तेन च किम् उक्तं इत्य् । अत्राह कथं नाथ महद् दुःखम् अयं संसार आगतः । कथं च क्षीयते जन्तोर् इति पृष्टेन तेन मे
nanu tvayāsau kiṃ pṛṣṭas tena ca kim uktaṃ ity | atrāha kathaṃ nātha mahad duḥkham ayaṃ saṃsāra āgataḥ / kathaṃ ca kṣīyate jantor iti pṛṣṭena tena me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज् ज्ञानं सुबहु प्रोक्तं यज् ज्ञात्वा पावनं परम् । अहं पितुर् अपि प्रायः किलाधिक इव स्थितः
taj jñānaṃ subahu proktaṃ yaj jñātvā pāvanaṃ param / ahaṃ pitur api prāyaḥ kilādhika iva sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो विदितवेद्यं मां निजप्रकृतिम् आस्थितम् । स उवाच जगत्कर्ता वक्ता सकलकारणम्
tato viditavedyaṃ māṃ nijaprakṛtim āsthitam / sa uvāca jagatkartā vaktā sakalakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् उवाचेत्य् । अत्राह शापेनाज्ञपदं नीत्वा पृच्छकस् त्वं मया कृतः । पुत्रास्य ज्ञानसारस्य समस्तजनसिद्धये
kim uvācety | atrāha śāpenājñapadaṃ nītvā pṛcchakas tvaṃ mayā kṛtaḥ / putrāsya jñānasārasya samastajanasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किम् उवाचेत्य् । अत्राह इदानीं शान्तशापस् त्वं परं बोधम् उपागतः । संस्थितो ऽहम् इवैकात्मा कनकं कनकाद् इव
punaḥ kim uvācety | atrāha idānīṃ śāntaśāpas tvaṃ paraṃ bodham upāgataḥ / saṃsthito 'ham ivaikātmā kanakaṃ kanakād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽपि पुनः किम् उवाचेत्य् । अत्राह गच्छेदानीं महापीठे जम्बुद्वीपान्तरस्थितम् । साधो भारतवर्षं त्वं लोकानुग्रहहेतुना
tato 'pi punaḥ kim uvācety | atrāha gacchedānīṃ mahāpīṭhe jambudvīpāntarasthitam / sādho bhāratavarṣaṃ tvaṃ lokānugrahahetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र क्रियाकाण्डपरास् त्वया पुत्र महाधियः । उपदेश्याः क्रियाकाण्डक्रमेण क्रमशालिनः
tatra kriyākāṇḍaparās tvayā putra mahādhiyaḥ / upadeśyāḥ kriyākāṇḍakrameṇa kramaśālinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरक्तचित्ताश् च तथा महाप्राज्ञा विरागिणः । उपदेश्यास् त्वया साधो ज्ञानेनानन्ददायिना
viraktacittāś ca tathā mahāprājñā virāgiṇaḥ / upadeśyās tvayā sādho jñānenānandadāyinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मवाक्यम् उपसंहरति इति तेन नियुक्तो ऽहं पित्रा कमलयोनिना । इह राघव तिष्ठामि यावद् भूतपरंपरा
brahmavākyam upasaṃharati iti tena niyukto 'haṃ pitrā kamalayoninā / iha rāghava tiṣṭhāmi yāvad bhūtaparaṃparā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनैतत् समापयति कर्तव्यम् अस्ति मम नेह हि किंचिद् एव स्थातव्यम् इत्य् अभिमना भुवि संस्थितो ऽस्मि । संशान्तया सततसुप्तधियेव वृत्त्या कार्यं करोमि न च किंचिद् अहं करोमि
sargāntaślokenaitat samāpayati kartavyam asti mama neha hi kiṃcid eva sthātavyam ity abhimanā bhuvi saṃsthito 'smi / saṃśāntayā satatasuptadhiyeva vṛttyā kāryaṃ karomi na ca kiṃcid ahaṃ karomi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.