इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे दशमः सर्गः ॥ २,१० ॥ पूर्वसर्गोक्तस्योपसंहारकाङ्क्षया परामर्शं करोति एतत् ते कथितं सर्वं ज्ञानावतरणं भुवि । मया स्वम् ईहितं चैव कमलोद्भवकल्पितम्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ || 2,10 || pūrvasargoktasyopasaṃhārakāṅkṣayā parāmarśaṃ karoti etat te kathitaṃ sarvaṃ jñānāvataraṇaṃ bhuvi / mayā svam īhitaṃ caiva kamalodbhavakalpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् इदं परमं ज्ञानं श्रोतुम् अद्य तवानघ । भृशम् उत्कण्ठितं चेतो महतः सुकृतोदयात्
tad idaṃ paramaṃ jñānaṃ śrotum adya tavānagha / bhṛśam utkaṇṭhitaṃ ceto mahataḥ sukṛtodayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामः पृच्छति कथं ब्रह्मन् भगवतो लोके ज्ञानावतारणे । सर्गाद् अनन्तरं बुद्धिः प्रवृत्ता परमेष्ठिनः
śrīrāmaḥ pṛcchati kathaṃ brahman bhagavato loke jñānāvatāraṇe / sargād anantaraṃ buddhiḥ pravṛttā parameṣṭhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति परमे ब्रह्मणि ब्रह्मा स्वभाववशतः स्वयम् । जातः स्पन्दमयो नित्यम् ऊर्मिर् अम्बुनिधाव् इव
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati parame brahmaṇi brahmā svabhāvavaśataḥ svayam / jātaḥ spandamayo nityam ūrmir ambunidhāv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्ट्वैवम् आततं सर्गं सर्गस्य सकला गतीः । भूतभव्यभविष्यत्स्था ददर्श परमेश्वरः
sṛṣṭvaivam ātataṃ sargaṃ sargasya sakalā gatīḥ / bhūtabhavyabhaviṣyatsthā dadarśa parameśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्क्रियाक्रमकालस्य कृतादेः क्षय आगते । मोहम् आलोक्य लोकानां कारुण्यम् अगमत् प्रभुः
satkriyākramakālasya kṛtādeḥ kṣaya āgate / moham ālokya lokānāṃ kāruṇyam agamat prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो माम् ईश्वरः सृष्ट्वा ज्ञानेनायोज्य चासकृत् । विससर्ज महीपीठे लोकस्याज्ञानशान्तये
tato mām īśvaraḥ sṛṣṭvā jñānenāyojya cāsakṛt / visasarja mahīpīṭhe lokasyājñānaśāntaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाहं प्रहितस् तेन तथान्ये ऽपि महर्षयः । सनत्कुमारप्रमुखा नारदाद्याश् च भूरिशः
yathāhaṃ prahitas tena tathānye 'pi maharṣayaḥ / sanatkumārapramukhā nāradādyāś ca bhūriśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाक्रमेण पुण्येन तथा ज्ञानक्रमेण च । मनोमहामयोत्तब्धम् उद्धर्तुं लोकम् ईरिताः
kriyākrameṇa puṇyena tathā jñānakrameṇa ca / manomahāmayottabdham uddhartuṃ lokam īritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महर्षिभिस् ततस् तैस् तु क्षीणे कृतयुगे पुरा । क्रमात् क्रियाक्रमे शुद्धे पृथिव्यां तनुतां गते
maharṣibhis tatas tais tu kṣīṇe kṛtayuge purā / kramāt kriyākrame śuddhe pṛthivyāṃ tanutāṃ gate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाक्रमविधानार्थं मर्यादानियमाय च । । पृथग्देशविभागेन भूपालाः परिकल्पिताः
kriyākramavidhānārthaṃ maryādāniyamāya ca | / pṛthagdeśavibhāgena bhūpālāḥ parikalpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहूनि स्मृतिशास्त्राणि यज्ञशास्त्राणि चावनौ । धर्मकामार्थे सिद्ध्यर्थं कल्पितान्य् उदितान्य् अथ
bahūni smṛtiśāstrāṇi yajñaśāstrāṇi cāvanau / dharmakāmārthe siddhyarthaṃ kalpitāny uditāny atha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालचक्रे वहत्य् अस्मिंस् ततो विगलिते क्रमे । प्रत्यहं भोजनपरे जने शाल्यर्जनोन्मुखे
kālacakre vahaty asmiṃs tato vigalite krame / pratyahaṃ bhojanapare jane śālyarjanonmukhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वन्द्वानि संप्रवृत्तानि विषयार्थं महीभुजाम् । दण्ड्यतां संप्रयातानि भूतानि भुवि भूरिशः
dvandvāni saṃpravṛttāni viṣayārthaṃ mahībhujām / daṇḍyatāṃ saṃprayātāni bhūtāni bhuvi bhūriśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो युद्धं विना भूपा महीं पालयितुं क्रमात् । असमर्थास् तद् आयाताः प्रजाभिः सह दीनताम्
tato yuddhaṃ vinā bhūpā mahīṃ pālayituṃ kramāt / asamarthās tad āyātāḥ prajābhiḥ saha dīnatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां दैन्यापनोदार्थं सम्यक्सृष्टिक्रमाय च । ततो ऽस्मदादिभिः प्रोक्ता महत्यो ज्ञानदृष्टयः
teṣāṃ dainyāpanodārthaṃ samyaksṛṣṭikramāya ca / tato 'smadādibhiḥ proktā mahatyo jñānadṛṣṭayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यात्मविद्या तेनेयं पूर्वं राजसु वर्णिता । तद् अनु प्रसृता लोके राजविद्येत्य् उदाहृता
adhyātmavidyā teneyaṃ pūrvaṃ rājasu varṇitā / tad anu prasṛtā loke rājavidyety udāhṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजविद्या राजगुह्यम् अध्यात्मग्रन्थम् उत्तमम् । ज्ञात्वा राघव राजानः परां निर्दुःखतां गताः
rājavidyā rājaguhyam adhyātmagrantham uttamam / jñātvā rāghava rājānaḥ parāṃ nirduḥkhatāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ राजस्व् अतीतेषु बहुष्व् अमलकीर्तिषु । अस्माद् दशरथाद् राम जातो ऽद्य त्वम् इहावनौ
atha rājasv atīteṣu bahuṣv amalakīrtiṣu / asmād daśarathād rāma jāto 'dya tvam ihāvanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तव चातिप्रसन्ने ऽस्मिञ् जातं मनसि पावनम् । निर्निमित्तम् इदं चारु वैराग्यम् अरिमर्दन
tava cātiprasanne 'smiñ jātaṃ manasi pāvanam / nirnimittam idaṃ cāru vairāgyam arimardana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु निर्निमित्तवैराग्येन को ऽतिशयः ममास्तीत्य् । अत्राह सर्वस्यैव हि भव्यस्य साधोर् अपि विवेकिनः । निमित्तपूर्वं वैराग्यं जायते राम राजसम्
nanu nirnimittavairāgyena ko 'tiśayaḥ mamāstīty | atrāha sarvasyaiva hi bhavyasya sādhor api vivekinaḥ / nimittapūrvaṃ vairāgyaṃ jāyate rāma rājasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं त्व् अपूर्वम् उत्पन्नं चमत्कारकरं सताम् । तवानिमित्तं वैराग्यं सात्त्विकं स्वविवेकजम्
idaṃ tv apūrvam utpannaṃ camatkārakaraṃ satām / tavānimittaṃ vairāgyaṃ sāttvikaṃ svavivekajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बीभत्सं विषमं दृष्ट्वा को नाम न विरज्यते । सतां तूत्तमवैराग्यं विवेकाद् एव जायते
bībhatsaṃ viṣamaṃ dṛṣṭvā ko nāma na virajyate / satāṃ tūttamavairāgyaṃ vivekād eva jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते महान्तो महाप्रज्ञा निमित्तेन विनैव हि । वैराग्यं जायते येषां त एवामलमानसाः
te mahānto mahāprajñā nimittena vinaiva hi / vairāgyaṃ jāyate yeṣāṃ ta evāmalamānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वविवेकचमत्कारपरामर्शविरक्तया । राजते हि धिया जन्तुर् युवेव वनमालया
svavivekacamatkāraparāmarśaviraktayā / rājate hi dhiyā jantur yuveva vanamālayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परामृश्य विवेकेन संसाररचनाम् इमाम् । विरागं ये ऽधिगच्छन्ति त एव पुरुषोत्तमाः
parāmṛśya vivekena saṃsāraracanām imām / virāgaṃ ye 'dhigacchanti ta eva puruṣottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वविवेकवशाद् एव विचार्येदं पुनः पुनः । इन्द्रजालं परित्याज्यं सबाह्याभ्यन्तरं बलात्
svavivekavaśād eva vicāryedaṃ punaḥ punaḥ / indrajālaṃ parityājyaṃ sabāhyābhyantaraṃ balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्मशानम् आपदं दैन्यं दृष्ट्वा को न विरज्यते । तद् वैराग्यं परं श्रेयः स्वतो यद् अभिजायते
śmaśānam āpadaṃ dainyaṃ dṛṣṭvā ko na virajyate / tad vairāgyaṃ paraṃ śreyaḥ svato yad abhijāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकृत्रिमविरागस् त्वं महत्ताम् अलम् आगतः । योग्यो ऽसि ज्ञानसारस्य बीजस्येव मृदुस्थलम्
akṛtrimavirāgas tvaṃ mahattām alam āgataḥ / yogyo 'si jñānasārasya bījasyeva mṛdusthalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसादात् परमेशस्य नाथस्य परमात्मनः । त्वादृशस्य शुभा बुद्धिर् विवेकम् अनुधावति
prasādāt parameśasya nāthasya paramātmanaḥ / tvādṛśasya śubhā buddhir vivekam anudhāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाक्रमेण महता तपसा नियमेन च । दानेन तीर्थयात्राभिश् चिरकालविवेकतः
kriyākrameṇa mahatā tapasā niyamena ca / dānena tīrthayātrābhiś cirakālavivekataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्कृते क्षयम् आपन्ने परमार्थविचारणे । काकतालीययोगेन बुद्धिर् जन्तोः प्रवर्तते
duṣkṛte kṣayam āpanne paramārthavicāraṇe / kākatālīyayogena buddhir jantoḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियापरास् तावद् अलं चक्रावृत्तिभिर् आदृताः । भ्रमन्तीह जना यावन् न पश्यन्ति परं पदम्
kriyāparās tāvad alaṃ cakrāvṛttibhir ādṛtāḥ / bhramantīha janā yāvan na paśyanti paraṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाभूतम् इमं दृष्ट्वा संसारं तन्मयीं धियम् । परित्यज्य परं यान्ति निरालाना गजा इव
yathābhūtam imaṃ dṛṣṭvā saṃsāraṃ tanmayīṃ dhiyam / parityajya paraṃ yānti nirālānā gajā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमेयम् अनन्तेहा राम संसारसंसृतिः । देहमुक्ता महातन्तुर् विना ज्ञानं न नश्यति
viṣameyam anantehā rāma saṃsārasaṃsṛtiḥ / dehamuktā mahātantur vinā jñānaṃ na naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानयुक्तिप्लवेनैव संसाराब्धिं सुदुस्तरम् । महाधियः समुत्तीर्णा नेतरेण रघूद्वह
jñānayuktiplavenaiva saṃsārābdhiṃ sudustaram / mahādhiyaḥ samuttīrṇā netareṇa raghūdvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताम् इमां ज्ञानयुक्तिं त्वं संसारांभोधितारिणीम् । शृणुष्वावहितो बुद्ध्या नित्यावहितयानया
tām imāṃ jñānayuktiṃ tvaṃ saṃsārāṃbhodhitāriṇīm / śṛṇuṣvāvahito buddhyā nityāvahitayānayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् अनन्तसंरम्भा जगतो दुःखरीतयः । चिरायान्तर् दहन्त्य् एता विना युक्तिम् अनिन्दित
yasmād anantasaṃrambhā jagato duḥkharītayaḥ / cirāyāntar dahanty etā vinā yuktim anindita
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतवातातपादीनि द्वन्द्वदुःखानि राघव । ज्ञानयुक्तिं विना केन सह्यतां यान्ति साधुषु
śītavātātapādīni dvandvaduḥkhāni rāghava / jñānayuktiṃ vinā kena sahyatāṃ yānti sādhuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपतन्ति प्रतिपदं यथाकालं दहन्ति च । दुःखचिन्ता नरं मूढं तृणम् अग्निशिखा इव
āpatanti pratipadaṃ yathākālaṃ dahanti ca / duḥkhacintā naraṃ mūḍhaṃ tṛṇam agniśikhā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राज्ञं विज्ञातविज्ञानं सम्यग्दर्शिनम् आधयः । न दहन्ति वनं वर्षदब्दम् अग्निशिखा इव
prājñaṃ vijñātavijñānaṃ samyagdarśinam ādhayaḥ / na dahanti vanaṃ varṣadabdam agniśikhā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिव्याधिपरावर्ते संसारमरुमारुते । क्षुभिते ऽपि न तत्त्वज्ञो भज्यते कल्पवृक्षवत्
ādhivyādhiparāvarte saṃsāramarumārute / kṣubhite 'pi na tattvajño bhajyate kalpavṛkṣavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वं ज्ञातुम् अतो यत्नाद् धीमान् एव हि धीमता । प्रामाणिकः प्रबुद्धात्मा प्रष्टव्यः प्रणयान्वितं
tattvaṃ jñātum ato yatnād dhīmān eva hi dhīmatā / prāmāṇikaḥ prabuddhātmā praṣṭavyaḥ praṇayānvitaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रामाणिकस्य पृष्टस्य वक्तुर् उत्तमचेतसा । यत्नेन वचनं ग्राह्यम् अंशुकेनेव कुङ्कुमम्
prāmāṇikasya pṛṣṭasya vaktur uttamacetasā / yatnena vacanaṃ grāhyam aṃśukeneva kuṅkumam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतत्त्वज्ञम् अनादेयवचनं वाग्विदां वर । यः पृच्छति नरं तस्मान् नास्ति मूढतरो ऽपरः
atattvajñam anādeyavacanaṃ vāgvidāṃ vara / yaḥ pṛcchati naraṃ tasmān nāsti mūḍhataro 'paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रामाणिकस्य तज्ज्ञस्य वक्तुः पृष्टस्य यत्नतः । नानुतिष्ठति यो वाक्यं नान्यस् तस्मान् नराधमः
prāmāṇikasya tajjñasya vaktuḥ pṛṣṭasya yatnataḥ / nānutiṣṭhati yo vākyaṃ nānyas tasmān narādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्ज्ञतातज्ज्ञते पूर्वं वक्तुर् निर्णीय कार्यतः । यः करोति नरः प्रश्नं पृच्छकः स महामतिः
tajjñatātajjñate pūrvaṃ vaktur nirṇīya kāryataḥ / yaḥ karoti naraḥ praśnaṃ pṛcchakaḥ sa mahāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्णीय प्रवक्तारं बालः प्रश्नं करोति यः । अधमः पृच्छकः स स्यान् न महार्थस्य भाजनम्
anirṇīya pravaktāraṃ bālaḥ praśnaṃ karoti yaḥ / adhamaḥ pṛcchakaḥ sa syān na mahārthasya bhājanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वापरसमाधानक्षमबुद्धाव् अनिन्दिते । पृष्टं प्राज्ञेन वक्तव्यं नाधमे पशुधर्मिणि
pūrvāparasamādhānakṣamabuddhāv anindite / pṛṣṭaṃ prājñena vaktavyaṃ nādhame paśudharmiṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रामाणिकार्थयोग्यत्वं पृच्छकस्याविचार्य वा । यो वक्ति तम् इह प्राज्ञाः प्राहुर् मूढतमं नरम्
prāmāṇikārthayogyatvaṃ pṛcchakasyāvicārya vā / yo vakti tam iha prājñāḥ prāhur mūḍhatamaṃ naram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् अतीव गुणाधारः पृच्छको रघुनन्दन । अहं च वक्तुं जानामि स च योगो ऽयम् आवयोः
tvam atīva guṇādhāraḥ pṛcchako raghunandana / ahaṃ ca vaktuṃ jānāmi sa ca yogo 'yam āvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् अहं वच्मि तद् यत्नात् त्वया शब्दार्थकोविद । एतद् वस्त्व् इति निर्णीय हृदि कार्यम् अखण्डितं
yad ahaṃ vacmi tad yatnāt tvayā śabdārthakovida / etad vastv iti nirṇīya hṛdi kāryam akhaṇḍitaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु यदि त्वदुक्तंमयि न लगति तदा किं कार्यम् इत्य् । अत्राह महान् असि विरक्तो ऽसि तज्ज्ञो ऽसि जनतास्थितौ । त्वयि वस्तु लगत्य् अन्तः कुङ्कुमाम्बु यथांशुके
nanu yadi tvaduktaṃmayi na lagati tadā kiṃ kāryam ity | atrāha mahān asi virakto 'si tajjño 'si janatāsthitau / tvayi vastu lagaty antaḥ kuṅkumāmbu yathāṃśuke
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तावधानपरमा परमार्थविवेचिनी । विशत्य् अर्थं तव प्रज्ञा जलमध्यम् इवार्कभा
uktāvadhānaparamā paramārthavivecinī / viśaty arthaṃ tava prajñā jalamadhyam ivārkabhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् यद् वच्मि तवादेयं हृदि कार्यं प्रयत्नतः । न चेत् प्रष्टव्य एवाहं न त्वयेह निरर्थकम्
yad yad vacmi tavādeyaṃ hṛdi kāryaṃ prayatnataḥ / na cet praṣṭavya evāhaṃ na tvayeha nirarthakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु त्वद्वाक्यहृत्करणे कः प्रयासः अस्ति येनैवं ब्रवीषीत्य् । अत्राह मनो हि चपलं राम संसारवनमर्कटम् । संरोध्य हृदि यत्नेन श्रोतव्या परमार्थगीः
nanu tvadvākyahṛtkaraṇe kaḥ prayāsaḥ asti yenaivaṃ bravīṣīty | atrāha mano hi capalaṃ rāma saṃsāravanamarkaṭam / saṃrodhya hṛdi yatnena śrotavyā paramārthagīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु स्वकीयं बान्धवजनं त्यक्त्वा कथं त्वद्वाक्यमात्रपरो भवेयम् इत्य् । अत्राह अविवेकिनम् अज्ञानम् असज्जनरतिं जनम् । चिरं दूरतरं कृत्वा पूजनीया हि साधवः
nanu svakīyaṃ bāndhavajanaṃ tyaktvā kathaṃ tvadvākyamātraparo bhaveyam ity | atrāha avivekinam ajñānam asajjanaratiṃ janam / ciraṃ dūrataraṃ kṛtvā pūjanīyā hi sādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु साधुपूजनेन मम किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह नित्यं सज्जनसंपर्काद् विवेक उपजायते । विवेकपादपस्यैते भोगमोक्षौ फले स्मृते
nanu sādhupūjanena mama kiṃ setsyatīty | atrāha nityaṃ sajjanasaṃparkād viveka upajāyate / vivekapādapasyaite bhogamokṣau phale smṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं विवेकस्येदृशः प्रभावो ऽस्तीत्य् । अत्राह मोक्षद्वारे द्वारपालाश् चत्वारः परिकीर्तिताः । शमो विचारः संतोषश् चतुर्थः साधुसंगमः
kathaṃ vivekasyedṛśaḥ prabhāvo 'stīty | atrāha mokṣadvāre dvārapālāś catvāraḥ parikīrtitāḥ / śamo vicāraḥ saṃtoṣaś caturthaḥ sādhusaṃgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते सेव्याः प्रयत्नेन चत्वारो द्वौ त्रयो ऽथवा । द्वारम् उद्घाटयन्त्य् एते मोक्षराजगृहे बलात्
ete sevyāḥ prayatnena catvāro dvau trayo 'thavā / dvāram udghāṭayanty ete mokṣarājagṛhe balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकं वा सर्वयत्नेन प्राणांस् त्यक्त्वा समाश्रयेत् । एतस्मिन् वशगे यान्ति चत्वारो ऽपि वशं यतः
ekaṃ vā sarvayatnena prāṇāṃs tyaktvā samāśrayet / etasmin vaśage yānti catvāro 'pi vaśaṃ yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् एकेनैव कार्यं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह सविवेको हि शास्त्रस्य ज्ञानस्य तपसो द्युतेः । भाजनं भूषणाकारो भास्करस् तेजसाम् इव
nanu katham ekenaiva kāryaṃ setsyatīty | atrāha saviveko hi śāstrasya jñānasya tapaso dyuteḥ / bhājanaṃ bhūṣaṇākāro bhāskaras tejasām iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकपरिपन्थिनः प्रज्ञामान्द्यस्यानर्थोत्पादकत्वं कथयति घनताम् उपयातं हि प्रज्ञामान्द्यम् अचेतसां । याति स्थावरताम् अम्बु जाड्यात् पाषाणताम् इव
vivekaparipanthinaḥ prajñāmāndyasyānarthotpādakatvaṃ kathayati ghanatām upayātaṃ hi prajñāmāndyam acetasāṃ / yāti sthāvaratām ambu jāḍyāt pāṣāṇatām iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु यद्य् अहं प्रज्ञामान्द्येन विवेकयोग्यो न स्यां तर्हि किं कार्यम् इत्य् । अत्राह त्वं तु राघव सौजन्यगुणशास्त्रार्थदृष्टिभिः । विकासितान्तःकरणः स्थितः पद्म इवोदये
nanu yady ahaṃ prajñāmāndyena vivekayogyo na syāṃ tarhi kiṃ kāryam ity | atrāha tvaṃ tu rāghava saujanyaguṇaśāstrārthadṛṣṭibhiḥ / vikāsitāntaḥkaraṇaḥ sthitaḥ padma ivodaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमां ज्ञानदृशं श्रोतुम् अवबोद्धुं च सन्मते । अर्हस्य् उद्धृतकर्णस्थजन्तुर् वीणाध्वनिं यथा
imāṃ jñānadṛśaṃ śrotum avaboddhuṃ ca sanmate / arhasy uddhṛtakarṇasthajantur vīṇādhvaniṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् एतद् इत्य् । अत्राह वैराग्याभ्यासयोगेन समसौजन्यसंपदा । तत् पदं प्राप्यते राम यत्र नाशो न विद्यते
nanu katham etad ity | atrāha vairāgyābhyāsayogena samasaujanyasaṃpadā / tat padaṃ prāpyate rāma yatra nāśo na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यन्तमुख्यभूतस्य विवेकस्य वर्धनोपायम् आह शास्त्रैः सज्जनसंपर्कपूर्वकैस् सुतपोदमैः । आदौ संसारमुक्त्यर्थं प्रज्ञाम् एवाभिवर्धयेत्
atyantamukhyabhūtasya vivekasya vardhanopāyam āha śāstraiḥ sajjanasaṃparkapūrvakais sutapodamaiḥ / ādau saṃsāramuktyarthaṃ prajñām evābhivardhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारविषवृक्षोग्रसेकम् आस्पदम् आपदाम् । अञ्जनं मोहयामिन्या मौर्ख्यं यत्नेन नाशयेत्
saṃsāraviṣavṛkṣograsekam āspadam āpadām / añjanaṃ mohayāminyā maurkhyaṃ yatnena nāśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु मम मौर्ख्यं कथं नश्यतीत्य् । अत्राह एतद् एव च मौर्ख्यस्य परमं विद्धि नाशनम् । यद् इदं प्रेक्ष्यते शास्त्रं किंचित्संस्कृतया धिया
nanu mama maurkhyaṃ kathaṃ naśyatīty | atrāha etad eva ca maurkhyasya paramaṃ viddhi nāśanam / yad idaṃ prekṣyate śāstraṃ kiṃcitsaṃskṛtayā dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुराशासर्पगतेन मौर्ख्येन हृदि वल्गता । चेतः संकोचम् आयाति चर्माग्नाव् इव योजितम्
durāśāsarpagatena maurkhyena hṛdi valgatā / cetaḥ saṃkocam āyāti carmāgnāv iva yojitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राज्ञे यथार्थभूतेयं वस्तुदृष्टिः प्रसीदति । दृग् इवेन्दौ निरम्भोदसकलामलमण्डले
prājñe yathārthabhūteyaṃ vastudṛṣṭiḥ prasīdati / dṛg ivendau nirambhodasakalāmalamaṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वापरविचारार्थचारुचातुर्यशालिनी । सविकासा मतिर् यस्य स पुमान् इति कथ्यते
pūrvāparavicārārthacārucāturyaśālinī / savikāsā matir yasya sa pumān iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् अपीदृशो ऽसीति सर्गान्तश्लोकेन कथयति विकसितेन सितेन मनोमुषा वरविचारणशीतलरोचिषा । गुणवता हृदयेन विराजसे त्वम् अमलेन नभः शशिना यथा
tvam apīdṛśo 'sīti sargāntaślokena kathayati vikasitena sitena manomuṣā varavicāraṇaśītalarociṣā / guṇavatā hṛdayena virājase tvam amalena nabhaḥ śaśinā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.