Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 2.12

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणे एकादशः सर्गः ॥ २,११ ॥ श्रीरामस्य बुद्धिसमाधानाय पुनर् अपि श्रीरामे सम्यक्प्रष्टृत्वं स्वस्मिंश् च सम्यग्वक्तृत्वं कथयति परिपूर्णमना मान्यः प्रष्टुं जानासि राघव । वेत्सि चोक्तं च तेनाहं प्रवृत्तो वक्तुम् आदरात्

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuvyavahāraprakaraṇe ekādaśaḥ sargaḥ || 2,11 || śrīrāmasya buddhisamādhānāya punar api śrīrāme samyakpraṣṭṛtvaṃ svasmiṃś ca samyagvaktṛtvaṃ kathayati paripūrṇamanā mānyaḥ praṣṭuṃ jānāsi rāghava / vetsi coktaṃ ca tenāhaṃ pravṛtto vaktum ādarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस्तमोभ्यां रहितां शुद्धसत्त्वानुपातिनीम् । मतिम् आत्मनि संस्थाप्य ज्ञानं श्रोतुं स्थिरो भव

rajastamobhyāṃ rahitāṃ śuddhasattvānupātinīm / matim ātmani saṃsthāpya jñānaṃ śrotuṃ sthiro bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यते त्वयि सर्वैव पृच्छकस्य गुणावली । वक्तुर् गुणाली च मयि रत्नश्रीर् जलधौ यथा

vidyate tvayi sarvaiva pṛcchakasya guṇāvalī / vaktur guṇālī ca mayi ratnaśrīr jaladhau yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्तवान् असि वैराग्यं विवेकासङ्गजं मुने । चन्द्रकान्त इवार्द्रत्वं लग्नचन्द्रकरोत्करः

āttavān asi vairāgyaṃ vivekāsaṅgajaṃ mune / candrakānta ivārdratvaṃ lagnacandrakarotkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरम् आ शैशवाद् एव तवाभ्यासो ऽस्ति सद्गुणैः । शुद्धः शुद्धस्य दीर्घैश् च पद्मस्येवातिसंततैः

ciram ā śaiśavād eva tavābhyāso 'sti sadguṇaiḥ / śuddhaḥ śuddhasya dīrghaiś ca padmasyevātisaṃtataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितम् आह अतः शृणु कथां वक्ष्ये त्वम् एवास्या हि भाजनम् । न हि चन्द्रं विना शुद्धा सविकासा कुमुद्वती

phalitam āha ataḥ śṛṇu kathāṃ vakṣye tvam evāsyā hi bhājanam / na hi candraṃ vinā śuddhā savikāsā kumudvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मोक्तां मोक्षकथां प्रस्तौति ये केचन समारम्भा याश् च काश्चन दृष्टयः । ते च ताश् च पदे दृष्टे निःशेषं यान्ति वै शमम्

brahmoktāṃ mokṣakathāṃ prastauti ye kecana samārambhā yāś ca kāścana dṛṣṭayaḥ / te ca tāś ca pade dṛṣṭe niḥśeṣaṃ yānti vai śamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु एता दृष्टयः अद्य तावत् कस्यचिच् छान्तिं गता अद्य वा नेत्य् । अत्राह यदि विज्ञानविश्रान्तिर् न भवेद् भव्यचेतसः । तद् अस्यां संसृतौ साधुश् चिन्तां सोढुं सहेत कः

nanu etā dṛṣṭayaḥ adya tāvat kasyacic chāntiṃ gatā adya vā nety | atrāha yadi vijñānaviśrāntir na bhaved bhavyacetasaḥ / tad asyāṃ saṃsṛtau sādhuś cintāṃ soḍhuṃ saheta kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भव्यस्य चिन्ता कुत्र गच्छतीत्य् । आह परप्राप्त्या विलीयन्ते सर्वा मननवृत्तयः । कल्पान्तार्कगणासङ्गात् कुलशैलशिला इवा

nanu bhavyasya cintā kutra gacchatīty | āha paraprāptyā vilīyante sarvā mananavṛttayaḥ / kalpāntārkagaṇāsaṅgāt kulaśailaśilā ivā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःसहा राम संसारविषावेशविषूचिका । योगगारुडमन्त्रेण पावनेन प्रशाम्यति

duḥsahā rāma saṃsāraviṣāveśaviṣūcikā / yogagāruḍamantreṇa pāvanena praśāmyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः योगः कथं प्राप्यत इत्य् अपेक्षायां गद्येन कथयति स च योगः सुजनेन सह शास्त्रार्थविचारात् । परमार्थज्ञानमयो लभ्यत एव

saḥ yogaḥ kathaṃ prāpyata ity apekṣāyāṃ gadyena kathayati sa ca yogaḥ sujanena saha śāstrārthavicārāt | paramārthajñānamayo labhyata eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यदि विचारेणापि न किंचित् सेत्स्यति तर्हि किं कार्यम् इत्य् । अत्राह अवश्यम् इह हि विचारे कृते सकलदुःखक्षयो भवतीति मन्तव्यम्

nanu yadi vicāreṇāpi na kiṃcit setsyati tarhi kiṃ kāryam ity / atrāha avaśyam iha hi vicāre kṛte sakaladuḥkhakṣayo bhavatīti mantavyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति नातो विचारदृष्टयो ऽवहेलया द्रष्टव्याः । विचारवशतः पुरुषेण सकलम् इदम् आधिपञ्जरं सर्पेण त्वचम् इव परिपक्वां परित्यज्य विगतज्वरेण शीतलान्तःकरणेन विनोद इव जगद् अखिलम् आलोक्यते सम्यग्दर्शनवता

phalitaṃ kathayati nāto vicāradṛṣṭayo 'vahelayā draṣṭavyāḥ | vicāravaśataḥ puruṣeṇa sakalam idam ādhipañjaraṃ sarpeṇa tvacam iva paripakvāṃ parityajya vigatajvareṇa śītalāntaḥkaraṇena vinoda iva jagad akhilam ālokyate samyagdarśanavatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् असम्यग्दर्शनवत्त्वस्य को दोषो येन विचारात् सम्यग्दर्शनवत्त्वम् आश्रीयते इत्य् । अत्राह असम्यग्दर्शनवतो हि परं दुःखम् इदं । विषमो ह्य् अतितरां संसाररोगो भोगीव दशति । असिर् इव च्छिनत्ति । शर इव वेधयति । रज्जुर् इव वेष्टयति । पावक इव दहति । रात्रिर् इवान्धयति । अशङ्कितपरिपातितपरुषपाषाण इव विवशीकरोति । हरति प्रज्ञां । नाशयति स्थितिम् । पातयति मोहान्धकूपे । तृष्णया जर्जरीकरोति । न तद् अस्ति किंचिद् दुःखं संसारी यन् न प्राप्नोति

nanv asamyagdarśanavattvasya ko doṣo yena vicārāt samyagdarśanavattvam āśrīyate ity | atrāha asamyagdarśanavato hi paraṃ duḥkham idaṃ | viṣamo hy atitarāṃ saṃsārarogo bhogīva daśati | asir iva cchinatti | śara iva vedhayati | rajjur iva veṣṭayati | pāvaka iva dahati | rātrir ivāndhayati | aśaṅkitaparipātitaparuṣapāṣāṇa iva vivaśīkaroti | harati prajñāṃ | nāśayati sthitim | pātayati mohāndhakūpe | tṛṣṇayā jarjarīkaroti | na tad asti kiṃcid duḥkhaṃ saṃsārī yan na prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु विषयरूपो ऽयं संसार एवम् एव भवति । किम् अस्माकं करोतीत्य् । अत्राह दुरन्तेयं किल विषयविषमविषविषूचिका । यदि न चिकित्स्यते तद् अतितरां नरकनगरनिकरफलानुबन्धिनी तत् तत् करोति । यत्र शितासिशतपात उत्पलताडनम् । अग्निदाहो हिमावसेको । ऽङ्गविकर्तनं चन्दनचक्रकरचना । घूर्णद्वातान्तः परिपेषो ऽङ्गपरिमालनम् । अनवरतानलज्वालाविचलितचामरनाराचनिकरनिपातो निदाघविनोदनधारागृहशीकरवर्षणम् । शिरश्छेदः सुखनिद्रा । मूकीकरणं पाटवमुद्रा महान् उपचयः

nanu viṣayarūpo 'yaṃ saṃsāra evam eva bhavati | kim asmākaṃ karotīty | atrāha duranteyaṃ kila viṣayaviṣamaviṣaviṣūcikā | yadi na cikitsyate tad atitarāṃ narakanagaranikaraphalānubandhinī tat tat karoti | yatra śitāsiśatapāta utpalatāḍanam | agnidāho himāvaseko | 'ṅgavikartanaṃ candanacakrakaracanā | ghūrṇadvātāntaḥ paripeṣo 'ṅgaparimālanam | anavaratānalajvālāvicalitacāmaranārācanikaranipāto nidāghavinodanadhārāgṛhaśīkaravarṣaṇam | śiraśchedaḥ sukhanidrā | mūkīkaraṇaṃ pāṭavamudrā mahān upacayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति तद् एवंविधे कष्टचेष्टासहस्रदारुणे संसारचपलयन्त्रे ऽस्मिन् राघव नावहेला कर्तव्या । अवश्यम् इदं हि विचारणीयम्

phalitaṃ kathayati tad evaṃvidhe kaṣṭaceṣṭāsahasradāruṇe saṃsāracapalayantre 'smin rāghava nāvahelā kartavyā | avaśyam idaṃ hi vicāraṇīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत् किं करणीयम् इत्य् । अत्राह एवं चावबोद्धव्यम् यथा किलास्ति विचाराच् छ्रेयोऽवाप्तिर् इति

anyat kiṃ karaṇīyam ity | atrāha evaṃ cāvaboddhavyam yathā kilāsti vicārāc chreyo'vāptir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अयं विवेकः कस्यचिद् अस्त्य् अथवा नेत्य् । अत्राह अन्यच् च रघुकुलेन्दो । यदि नैते महान्तो मुनयो महर्षयश् च विप्राश् च राजानश् च ज्ञानकवचेनावगुण्ठितशरीरास् तत् कथम् अदुःखक्षमा अपि दुःखमयीं तमोवृत्तिपूर्वकसंसारकदर्थनाम् अनुभवन्तः सततम् एव मुदितमनसस् तिष्ठन्ति

nanv ayaṃ vivekaḥ kasyacid asty athavā nety | atrāha anyac ca raghukulendo | yadi naite mahānto munayo maharṣayaś ca viprāś ca rājānaś ca jñānakavacenāvaguṇṭhitaśarīrās tat katham aduḥkhakṣamā api duḥkhamayīṃ tamovṛttipūrvakasaṃsārakadarthanām anubhavantaḥ satatam eva muditamanasas tiṣṭhanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गद्यांशयुक्तेन पद्येनात्र हेतुं कथयति इह हि विकौतुका विगतविकल्पविप्लवा यथा स्थिता हरिहरपद्मजादयः । नरोत्तमाः समधिगतात्मदीपकास् तथा स्थिता जगति विबुद्धबुद्धयः

gadyāṃśayuktena padyenātra hetuṃ kathayati iha hi vikautukā vigatavikalpaviplavā yathā sthitā hariharapadmajādayaḥ / narottamāḥ samadhigatātmadīpakās tathā sthitā jagati vibuddhabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति तथा च परिक्षीणे मोहे गलति च घने ऽज्ञानजलदे परिज्ञाते तत्त्वे समधिगत आत्मन्य् अभिमते । विचार्यार्यैः सार्धं गलितवपुषोर् वै सदसतोर् धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्

phalitaṃ kathayati tathā ca parikṣīṇe mohe galati ca ghane 'jñānajalade parijñāte tattve samadhigata ātmany abhimate / vicāryāryaiḥ sārdhaṃ galitavapuṣor vai sadasator dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च कथयामीत्य् आह अन्यच् च राघव प्रसन्ने चित्तत्त्वे हृदि सविभवे वल्गति परे समाभोगीभूतास्व् अखिलकलनादृष्टिषु पुरः । शमं यान्तीष्व् अन्तःकरणघटनास्व् आहितरसं धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदम्

anyac ca kathayāmīty āha anyac ca rāghava prasanne cittattve hṛdi savibhave valgati pare samābhogībhūtāsv akhilakalanādṛṣṭiṣu puraḥ / śamaṃ yāntīṣv antaḥkaraṇaghaṭanāsv āhitarasaṃ dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अपि पूर्वाभिप्रायेणैवाह अन्यच् च रथः स्फारो देहस् तुरगरचना चेन्द्रियगतिः परिस्पन्दो वाताद् अहम् अकलितानन्तविषमः । परो वार्वा देही जगति विहरामीत्य् अनघया धिया दृष्टे तत्त्वे रमणम् अटनं जागतम् इदं

punar api pūrvābhiprāyeṇaivāha anyac ca rathaḥ sphāro dehas turagaracanā cendriyagatiḥ parispando vātād aham akalitānantaviṣamaḥ / paro vārvā dehī jagati viharāmīty anaghayā dhiyā dṛṣṭe tattve ramaṇam aṭanaṃ jāgatam idaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.