Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·2·2.14
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे त्रयोदशः सर्गः ॥ २,१३ ॥ ॐ विवेकनिर्णयं प्रस्तौति शास्त्रावबोधामलया धिया परमपूतया । । कर्तव्यः कारणज्ञेन विचारो ऽनिशम् आत्मनः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe trayodaśaḥ sargaḥ || 2,13 || oṃ vivekanirṇayaṃ prastauti śāstrāvabodhāmalayā dhiyā paramapūtayā | / kartavyaḥ kāraṇajñena vicāro 'niśam ātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु विचारेण किं सेत्स्यति इत्य् । अत्राह विचारात् तीक्ष्णताम् एत्य धीः पश्यति परं पदम् । दीर्घसंसाररोगस्य विचारो हि महौषधम्
nanu vicāreṇa kiṃ setsyati ity | atrāha vicārāt tīkṣṇatām etya dhīḥ paśyati paraṃ padam / dīrghasaṃsārarogasya vicāro hi mahauṣadham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपद्वनम् अनन्तेहापरिपल्लविताकृति । विचारक्रकचच्छिन्नं नैव भूयः प्ररोहति
āpadvanam anantehāparipallavitākṛti / vicārakrakacacchinnaṃ naiva bhūyaḥ prarohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहेषु बन्धुनाशेषु संकटेषु भ्रमेषु च । सर्वेष्व् एव महाप्राज्ञ विचारो हि सतां गतिः
moheṣu bandhunāśeṣu saṃkaṭeṣu bhrameṣu ca / sarveṣv eva mahāprājña vicāro hi satāṃ gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विचारं विना कश्चिद् उपायो ऽस्ति विपच्छमे । विचाराद् अशुभं त्यक्त्वा शुभम् आयाति धीः सताम्
na vicāraṃ vinā kaścid upāyo 'sti vipacchame / vicārād aśubhaṃ tyaktvā śubham āyāti dhīḥ satām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलं बुद्धिश् च तेजश् च प्रतिपत्तिः क्रियाफलम् । फलन्त्य् एतानि सर्वाणि विचारेणैव धीमतः
balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiḥ kriyāphalam / phalanty etāni sarvāṇi vicāreṇaiva dhīmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तायुक्तमहादीपम् अभिवाञ्छितसाधकम् । स्फारं विचारम् आश्रित्य संसारजलधिं तरेत्
yuktāyuktamahādīpam abhivāñchitasādhakam / sphāraṃ vicāram āśritya saṃsārajaladhiṃ taret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आलूनहृदयाम्भोजं महामोहमतङ्गजम् । विदारयति शुद्धात्मा विचारोदारकेसरी
ālūnahṛdayāmbhojaṃ mahāmohamataṅgajam / vidārayati śuddhātmā vicārodārakesarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूढाः कालवशेनेह यद् गताः परमं पदम् । तद् विचारप्रदीपस्य विजृम्भितम् अनुत्तमम्
mūḍhāḥ kālavaśeneha yad gatāḥ paramaṃ padam / tad vicārapradīpasya vijṛmbhitam anuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यानि संपदः स्फारो भोगो मोक्षश् च शाश्वतः । विचारकल्पवृक्षस्य फलान्य् एतानि राघव
rājyāni saṃpadaḥ sphāro bhogo mokṣaś ca śāśvataḥ / vicārakalpavṛkṣasya phalāny etāni rāghava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या विवेकविलासिन्यो मतयो महताम् इह । न ता विपदि मज्जन्ति तुम्बकानीव वारिणि
yā vivekavilāsinyo matayo mahatām iha / na tā vipadi majjanti tumbakānīva vāriṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारोदयहारिण्या धिया व्यवहरन्ति ये । फलानाम् अत्युदाराणां भाजनं हि भवन्ति ते
vicārodayahāriṇyā dhiyā vyavaharanti ye / phalānām atyudārāṇāṃ bhājanaṃ hi bhavanti te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्खहृत्काननस्थानाम् आशाप्रसररोधिनाम् । अविचारकरञ्जानां मञ्जर्यो दुःखरीतयः
mūrkhahṛtkānanasthānām āśāprasararodhinām / avicārakarañjānāṃ mañjaryo duḥkharītayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कज्जलक्षोदमलिना मदिरामोदधारिणी । अविचारमयी निद्रा यातु ते राघव क्षयम्
kajjalakṣodamalinā madirāmodadhāriṇī / avicāramayī nidrā yātu te rāghava kṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महापद्य् अपि दीर्घेषु सद्विचारपरो नरः । न निमज्जति मोहेषु तेजोराशिस् तमस्स्व् इव
mahāpady api dīrgheṣu sadvicāraparo naraḥ / na nimajjati moheṣu tejorāśis tamassv iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसे सरसि स्वच्छे विचारकमलोत्करः । नूनं विकसितो यस्य हिमवान् इव भाति सः
mānase sarasi svacche vicārakamalotkaraḥ / nūnaṃ vikasito yasya himavān iva bhāti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारविकला यस्य मतिर् मान्द्यम् उपेयुषः । तस्योदेत्य् अशनिश् चन्द्रान् मुधा यक्षः शिशोर् इव
vicāravikalā yasya matir māndyam upeyuṣaḥ / tasyodety aśaniś candrān mudhā yakṣaḥ śiśor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखषण्डकवल्मीकं विपन्नवलतामधुः । राम दूरे परित्याज्यो निर्विवेको नराधमः
duḥkhaṣaṇḍakavalmīkaṃ vipannavalatāmadhuḥ / rāma dūre parityājyo nirviveko narādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये केचन दुरारम्भा दुराचारा दुराधयः । अविचारेण ते भान्ति वेतालास् तमसा यथा
ye kecana durārambhā durācārā durādhayaḥ / avicāreṇa te bhānti vetālās tamasā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविचारिणम् एकान्तजरद्द्रुमसधर्मकम् । अक्षमं साधुकार्येषु दूरे कुरु रघूद्वह
avicāriṇam ekāntajaraddrumasadharmakam / akṣamaṃ sādhukāryeṣu dūre kuru raghūdvaha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविक्तं हि मनो जन्तोर् आशावैवश्यवर्जितम् । परां निर्वृतिम् अभ्येति पूर्णश् चन्द्र इवात्मनि
viviktaṃ hi mano jantor āśāvaivaśyavarjitam / parāṃ nirvṛtim abhyeti pūrṇaś candra ivātmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकितोदिता देहं सर्वं शीतलयत्य् अलम् । अलंकरोति चात्यन्तं ज्योत्स्नेव भुवनम् नवा
vivekitoditā dehaṃ sarvaṃ śītalayaty alam / alaṃkaroti cātyantaṃ jyotsneva bhuvanam navā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्थपताकाया धियो धवलचामरम् । विचारो राजते जन्तो रजन्याम् इव चन्द्रमाः
paramārthapatākāyā dhiyo dhavalacāmaram / vicāro rājate janto rajanyām iva candramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारचारवो भावा भासयन्तो दिशो दश । भान्ति भास्करवद् भग्नभूयोभवभयामयाः
vicāracāravo bhāvā bhāsayanto diśo daśa / bhānti bhāskaravad bhagnabhūyobhavabhayāmayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालस्य स्वमनोमोहकल्पितः प्राणहारकः । रात्रौ तमसि वेतालो विचारेण विलीयते
bālasya svamanomohakalpitaḥ prāṇahārakaḥ / rātrau tamasi vetālo vicāreṇa vilīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व एव जगद्भावा अविचारेण चारवः । अविद्यमानसद्भावा विचारविशरारवः
sarva eva jagadbhāvā avicāreṇa cāravaḥ / avidyamānasadbhāvā vicāraviśarāravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंसो निजमनोमोहकल्पितो ऽनल्पदुःखदः । संसारचिरवेतालो विचारेण विलीयते
puṃso nijamanomohakalpito 'nalpaduḥkhadaḥ / saṃsāraciravetālo vicāreṇa vilīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्वच्छं निराबाधम् अनन्तमननाश्रयम् । विद्धीमं केवलीभावं विचारो ऽग्रतरोः फलम्
samasvacchaṃ nirābādham anantamananāśrayam / viddhīmaṃ kevalībhāvaṃ vicāro 'grataroḥ phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचलस्थितिनोदारप्रकटाभोगतेजसा । तेन निष्कामतोदेति शीततेवोदितेन्दुना
acalasthitinodāraprakaṭābhogatejasā / tena niṣkāmatodeti śītatevoditendunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु निष्कामतया किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह चिन्ताज्वरमहौषध्या साधुश् चित्तनिषण्णया । तयोत्तमत्वप्रदया नाभिवाञ्छति नोज्झति
nanu niṣkāmatayā kiṃ setsyatīty | atrāha cintājvaramahauṣadhyā sādhuś cittaniṣaṇṇayā / tayottamatvapradayā nābhivāñchati nojjhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किं करोतीत्य् । अत्राह तत्सदालम्बनं चेतः स्फारम् आभासम् आगतम् । नास्तम् एति न चोदेति खम् इवातिततान्तरम्
punaḥ kiṃ karotīty | atrāha tatsadālambanaṃ cetaḥ sphāram ābhāsam āgatam / nāstam eti na codeti kham ivātitatāntaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जहाति न चादत्ते नोत्ताम्यति न शाम्यति । केवलं साक्षिवत् पश्यञ् जगद् आत्मनि तिष्ठति
na jahāti na cādatte nottāmyati na śāmyati / kevalaṃ sākṣivat paśyañ jagad ātmani tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च शाम्यति नाप्य् अन्तर् नापि बाह्ये ऽवतिष्ठति । न च नैष्कर्म्यम् आदत्ते न च कर्माणि मज्जति
na ca śāmyati nāpy antar nāpi bāhye 'vatiṣṭhati / na ca naiṣkarmyam ādatte na ca karmāṇi majjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेक्षते गतं वस्तु संप्राप्तम् अनुवर्तते । न क्षुब्धो नाति चाक्षुब्धो भाति पूर्ण इवार्णवः
upekṣate gataṃ vastu saṃprāptam anuvartate / na kṣubdho nāti cākṣubdho bhāti pūrṇa ivārṇavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंरूपेण मनसा महात्मानो महाशयाः । जीवन्मुक्ता जगत्य् अस्मिन् विहरन्ति हि योगिनः
evaṃrūpeṇa manasā mahātmāno mahāśayāḥ / jīvanmuktā jagaty asmin viharanti hi yoginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उषित्वा सुचिरं कालं धीरास् ते यावदीप्सितम् । तनुम् अन्ते परित्यज्य यान्ति केवलतां तताम्
uṣitvā suciraṃ kālaṃ dhīrās te yāvadīpsitam / tanum ante parityajya yānti kevalatāṃ tatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को ऽहं कस्य च संसार इत्य् आपद्य् अपि धीमता । चिन्तनीयं प्रयत्नेन सप्रतीकारम् आत्मना
ko 'haṃ kasya ca saṃsāra ity āpady api dhīmatā / cintanīyaṃ prayatnena sapratīkāram ātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यसंकटसन्देहं राजा जानाति राघव । निष्फलं सफलं वापि विचारेणैव नान्यथा
kāryasaṃkaṭasandehaṃ rājā jānāti rāghava / niṣphalaṃ saphalaṃ vāpi vicāreṇaiva nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदवेदान्तसिद्धान्तस्थितयः स्थितिकारणम् । निर्णीयन्ते विचारेण दीपेनेव भुवो निशि
vedavedāntasiddhāntasthitayaḥ sthitikāraṇam / nirṇīyante vicāreṇa dīpeneva bhuvo niśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनष्टम् अन्धकारेषु बहुतेजस्स्व् अजिह्मितम् । पश्यत्य् अपि व्यवहितं विचारश् चारुलोचनम्
anaṣṭam andhakāreṣu bahutejassv ajihmitam / paśyaty api vyavahitaṃ vicāraś cārulocanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकान्धो हि जात्यन्धः शोच्यः सर्वस्य दुर्मतिः । दिव्यचक्षुर् विवेकात्मा जयत्य् अखिलवस्तुषु
vivekāndho hi jātyandhaḥ śocyaḥ sarvasya durmatiḥ / divyacakṣur vivekātmā jayaty akhilavastuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमात्ममयी पाल्या महानन्दैकसाधनी । क्षणम् एकं परित्याज्या न विचारचमत्कृतिः
paramātmamayī pālyā mahānandaikasādhanī / kṣaṇam ekaṃ parityājyā na vicāracamatkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारचारुः पुरुषो महताम् अपि रोचते । परिपक्वं चमत्कारि सहकारफलं यथा
vicāracāruḥ puruṣo mahatām api rocate / paripakvaṃ camatkāri sahakāraphalaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारकान्तमतयो नानेकेषु पुनः पुनः । लुठन्ति दुःखश्वभ्रेषु ज्ञातोर्ध्वगतयो नराः
vicārakāntamatayo nānekeṣu punaḥ punaḥ / luṭhanti duḥkhaśvabhreṣu jñātordhvagatayo narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विरौति तथा रोगी नानर्थशतजर्जरः । अविचारविनष्टात्मा यथाज्ञः परिरोदिति
na virauti tathā rogī nānarthaśatajarjaraḥ / avicāravinaṣṭātmā yathājñaḥ pariroditi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरं कर्दमकीटत्वं श्वभ्रकण्टकता वरम् । वरम् अन्धगुहाहित्वं न नरस्याविचारिता
varaṃ kardamakīṭatvaṃ śvabhrakaṇṭakatā varam / varam andhaguhāhitvaṃ na narasyāvicāritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वानर्थनिजावासं सर्वसाधुतिरस्कृतम् । सर्वदौःस्थित्यसीमान्तम् अविचारं परित्यजेत्
sarvānarthanijāvāsaṃ sarvasādhutiraskṛtam / sarvadauḥsthityasīmāntam avicāraṃ parityajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं विचारयुक्तेन भवितव्यं महात्मना । भवान्धकूपे पततां विचारो ह्य् अवलम्बनम्
nityaṃ vicārayuktena bhavitavyaṃ mahātmanā / bhavāndhakūpe patatāṃ vicāro hy avalambanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयम् एवात्मनात्मानम् अवष्टभ्य विचारतः । संसारमोहजलधेस् तारयेत् स्वमनोमृगम्
svayam evātmanātmānam avaṣṭabhya vicārataḥ / saṃsāramohajaladhes tārayet svamanomṛgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारस्य स्वरूपं कथयति को ऽहं कथम् अयं दोषः संसाराख्य उपागतः । न्यायेनेति परामर्शो विचार इति कथ्यते
vicārasya svarūpaṃ kathayati ko 'haṃ katham ayaṃ doṣaḥ saṃsārākhya upāgataḥ / nyāyeneti parāmarśo vicāra iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धान्धमोहमुखरं चिरं दुःखाय केवलम् । कृतं शिलाया हृदयं दुर्मतेश् चाविचारिणः
andhāndhamohamukharaṃ ciraṃ duḥkhāya kevalam / kṛtaṃ śilāyā hṛdayaṃ durmateś cāvicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावाभावग्रहोत्सर्गदृशाम् इह हि राघव । न विचाराद् ऋते तत्त्वं ज्ञायते साधु किंचन
bhāvābhāvagrahotsargadṛśām iha hi rāghava / na vicārād ṛte tattvaṃ jñāyate sādhu kiṃcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचाराज् ज्ञायते तत्त्वं तत्त्वाद् विश्रान्तिर् आत्मनि । ततो मनसि शान्तत्वं सर्वदुःखपरिक्षयः
vicārāj jñāyate tattvaṃ tattvād viśrāntir ātmani / tato manasi śāntatvaṃ sarvaduḥkhaparikṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन विचारनिरूपणं समापयति सफलता फलते भुवि कर्मणां प्रकटतां किल गच्छत उत्तमात् । स्फुटविचारदृशैव विचारिता शमवते भवते ऽपि विरोचताम्
sargāntaślokena vicāranirūpaṇaṃ samāpayati saphalatā phalate bhuvi karmaṇāṃ prakaṭatāṃ kila gacchata uttamāt / sphuṭavicāradṛśaiva vicāritā śamavate bhavate 'pi virocatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.