इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे चतुर्दशः सर्गः ॥ २,१४ ॥ ॐ एवं विचारस्वरूपं निर्णीय तृतीयस्य संतोषस्य स्वरूपं कथयति संतोषो ऽपि परं श्रेयः संतोषः सुखम् उच्यते । संतुष्टः परम् अभ्येति विश्रामम् अरिसूदन
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe caturdaśaḥ sargaḥ || 2,14 || oṃ evaṃ vicārasvarūpaṃ nirṇīya tṛtīyasya saṃtoṣasya svarūpaṃ kathayati saṃtoṣo 'pi paraṃ śreyaḥ saṃtoṣaḥ sukham ucyate / saṃtuṣṭaḥ param abhyeti viśrāmam arisūdana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषैश्वर्यसुखिनां चिरविश्रान्तचेतसाम् । साम्राज्यम् अपि साधूनां जरत्तृणलवायते
saṃtoṣaiśvaryasukhināṃ ciraviśrāntacetasām / sāmrājyam api sādhūnāṃ jarattṛṇalavāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषशालिनी बुद्धी राम संसारवृत्तिषु । विषमास्व् अप्य् अनुद्विग्ना न कदाचन दूयते
saṃtoṣaśālinī buddhī rāma saṃsāravṛttiṣu / viṣamāsv apy anudvignā na kadācana dūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषामृतपानेन ये परां तृप्तिम् आगताः । भोगश्रीर् अतुला तेषाम् एषा प्रतिविषायते
saṃtoṣāmṛtapānena ye parāṃ tṛptim āgatāḥ / bhogaśrīr atulā teṣām eṣā prativiṣāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तथा तर्पयन्त्य् एताः पीयूषरसवीचयः । यथा हि मधुरास्वादः संतोषो दोषनाशनः
na tathā tarpayanty etāḥ pīyūṣarasavīcayaḥ / yathā hi madhurāsvādaḥ saṃtoṣo doṣanāśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतुष्टस्वरूपकथनद्वारेण संतोषस्वरूपं कथयति अप्राप्तवाञ्छाम् उत्सृज्य संप्राप्ते समतां गतः । अदृष्टखेदाखेदो ऽन्तः स संतुष्ट इहोच्यते
saṃtuṣṭasvarūpakathanadvāreṇa saṃtoṣasvarūpaṃ kathayati aprāptavāñchām utsṛjya saṃprāpte samatāṃ gataḥ / adṛṣṭakhedākhedo 'ntaḥ sa saṃtuṣṭa ihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनात्मनि संतोषं यावद् याति न मानसम् । उद्भवन्त्य् आपदस् तावल् लता इव मनोवनात्
ātmanātmani saṃtoṣaṃ yāvad yāti na mānasam / udbhavanty āpadas tāval latā iva manovanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषशीतलं चेतः शुद्धविज्ञानदृष्टिभिः । भृशं विकासम् आयाति सूर्यांशुभिर् इवाम्बुजम्
saṃtoṣaśītalaṃ cetaḥ śuddhavijñānadṛṣṭibhiḥ / bhṛśaṃ vikāsam āyāti sūryāṃśubhir ivāmbujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशावैवश्यविवशे चित्ते संतोषवर्जिते । म्लाने वक्त्रम् इवादर्शे न ज्ञानं प्रतिबिम्बति
āśāvaivaśyavivaśe citte saṃtoṣavarjite / mlāne vaktram ivādarśe na jñānaṃ pratibimbati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानघनयामिन्या संकोचं न नराम्बुजम् । यात्य् असाव् उदितो यस्य नित्यं संतोषभास्करः
ajñānaghanayāminyā saṃkocaṃ na narāmbujam / yāty asāv udito yasya nityaṃ saṃtoṣabhāskaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकिंचनो ऽप्य् असौ जन्तुः साम्राज्यसुखम् अश्नुते । आधिव्याधिविनिर्मुक्तं संतुष्टं यस्य मानसम्
akiṃcano 'py asau jantuḥ sāmrājyasukham aśnute / ādhivyādhivinirmuktaṃ saṃtuṣṭaṃ yasya mānasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिवाञ्छत्य् असंप्राप्तं प्राप्तं भुङ्क्ते यथाक्रमम् । यः ससोम्यः सदाचारः संतुष्ट इति कथ्यते
nābhivāñchaty asaṃprāptaṃ prāptaṃ bhuṅkte yathākramam / yaḥ sasomyaḥ sadācāraḥ saṃtuṣṭa iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषपरितृप्तस्य महतः पूर्णचेतसः । क्षीराब्धेर् इव शुद्धस्य मुखे लक्ष्मीर् विराजते
saṃtoṣaparitṛptasya mahataḥ pūrṇacetasaḥ / kṣīrābdher iva śuddhasya mukhe lakṣmīr virājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णताम् अलम् आश्रित्य स्वात्मन्य् एवात्मना स्वयम् । पौरुषेण प्रयत्नेन तृष्णां सर्वत्र वर्जयेत्
pūrṇatām alam āśritya svātmany evātmanā svayam / pauruṣeṇa prayatnena tṛṣṇāṃ sarvatra varjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषामृतपूर्णस्य स्वान्तः शीतलता स्वयम् । स्थैर्यम् आयात्य् अरिक्तस्य शीतांशोर् इव शाश्वतम्
saṃtoṣāmṛtapūrṇasya svāntaḥ śītalatā svayam / sthairyam āyāty ariktasya śītāṃśor iva śāśvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषपुष्टमनसं भृत्या इव महर्द्धयः । राजानम् उपतिष्ठन्ते किंकरत्वम् उपागताः
saṃtoṣapuṣṭamanasaṃ bhṛtyā iva maharddhayaḥ / rājānam upatiṣṭhante kiṃkaratvam upāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनैवात्मनि स्वच्छे संतुष्टे पुरुषे स्थिते । प्रशाम्यन्त्य् आधयः सर्वे प्रावृषीवाशु पांसवः
ātmanaivātmani svacche saṃtuṣṭe puruṣe sthite / praśāmyanty ādhayaḥ sarve prāvṛṣīvāśu pāṃsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं शीतलया नाम कलङ्कपरिहीनया । पुरुषः शुद्धया वृत्त्या भाति पूर्णतयेन्दुवत्
nityaṃ śītalayā nāma kalaṅkaparihīnayā / puruṣaḥ śuddhayā vṛttyā bhāti pūrṇatayenduvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषविवेचनं सर्गान्तश्लोकेन समापयति समतया मतया गुणशालिनां पुरुषराड् इह यः समलंकृतः । तम् अमलं प्रणमन्ति नभश्चरा अपि महामुनयो रघुनन्दन
saṃtoṣavivecanaṃ sargāntaślokena samāpayati samatayā matayā guṇaśālināṃ puruṣarāḍ iha yaḥ samalaṃkṛtaḥ / tam amalaṃ praṇamanti nabhaścarā api mahāmunayo raghunandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समतया मतया गुणशालिनां पुरुषराड् इह यस् समलङ्कृतः । तम् अमलं प्रणमन्ति नभश्चरा अपि महामुनयो रघुनन्दन
samatayā matayā guṇaśālināṃ puruṣarāḍ iha yas samalaṅkṛtaḥ / tam amalaṃ praṇamanti nabhaścarā api mahāmunayo raghunandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.