इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे पञ्चदशः सर्गः ॥ २,१५ ॥ ॐ एवं संतोषस्वरूपं निर्णीय चतुर्थं सत्संगं निरूपयति विशेषेण महाबुद्धे संसारोत्तरणे नृणाम् । सर्वत्रोपकरोतीह साधुः साधुसमागमः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe pañcadaśaḥ sargaḥ || 2,15 || oṃ evaṃ saṃtoṣasvarūpaṃ nirṇīya caturthaṃ satsaṃgaṃ nirūpayati viśeṣeṇa mahābuddhe saṃsārottaraṇe nṛṇām / sarvatropakarotīha sādhuḥ sādhusamāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधुसंगतरोर् जातं विवेककुसुमं शुभम् । रक्षन्ति ये महात्मानो भाजनं ते फलश्रियः
sādhusaṃgataror jātaṃ vivekakusumaṃ śubham / rakṣanti ye mahātmāno bhājanaṃ te phalaśriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यम् आकीर्णताम् एति मृतिर् अप्य् उत्सवायते । आपत् सम्पद् इवाभाति विद्वज्जनसमागमे
śūnyam ākīrṇatām eti mṛtir apy utsavāyate / āpat sampad ivābhāti vidvajjanasamāgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिमम् आपत्सरोजिन्या मोहनीहारमारुतः । जयत्य् एको जगत्य् अस्मिन् साधु साधुसमागमः
himam āpatsarojinyā mohanīhāramārutaḥ / jayaty eko jagaty asmin sādhu sādhusamāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं विवर्धनं बुद्धेर् अज्ञानतरुनाशनम् । समुत्सारणम् आधीनां विद्धि साधुसमागमम्
paraṃ vivardhanaṃ buddher ajñānatarunāśanam / samutsāraṇam ādhīnāṃ viddhi sādhusamāgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेकः परमो दीपो जायते साधुसंगमात् । मनोहरोज्ज्वलो नूनम् अशोकाद् इव गुच्छकम्
vivekaḥ paramo dīpo jāyate sādhusaṃgamāt / manoharojjvalo nūnam aśokād iva gucchakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरामयां निराबाधां निर्वृतिं नित्यपीवरीं । अनुत्तमां प्रयच्छन्ति साधुसंगविभूतयः
nirāmayāṃ nirābādhāṃ nirvṛtiṃ nityapīvarīṃ / anuttamāṃ prayacchanti sādhusaṃgavibhūtayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि कष्टतरां प्राप्तैर् दशां विवशतां गतैः । मनाग् अपि न संत्याज्या मानवैः साधुसंगतिः
api kaṣṭatarāṃ prāptair daśāṃ vivaśatāṃ gataiḥ / manāg api na saṃtyājyā mānavaiḥ sādhusaṃgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधुसंगतयो लोके सन्मार्गशुभदीपकाः । हार्दान्धकारहारिण्यो भासो ज्ञानविवस्वतः
sādhusaṃgatayo loke sanmārgaśubhadīpakāḥ / hārdāndhakārahāriṇyo bhāso jñānavivasvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स्नातः शीतसितया साधुसंगतिगङ्गया । किं तस्य दानैः किं तीर्थैः किं तपोभिः किम् अध्वरैः
yaḥ snātaḥ śītasitayā sādhusaṃgatigaṅgayā / kiṃ tasya dānaiḥ kiṃ tīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kim adhvaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीरागाश् छिन्नसंदेहा गलितग्रन्थयो ऽनघ । साधवो यदि विद्यन्ते किं तपस्तीर्थसंग्रहैः
nīrāgāś chinnasaṃdehā galitagranthayo 'nagha / sādhavo yadi vidyante kiṃ tapastīrthasaṃgrahaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्रान्तमनसो वन्द्याः प्रयत्नेन परेण हि । दरिद्रेणेव मणयः प्रेक्षणीया हि साधवः
viśrāntamanaso vandyāḥ prayatnena pareṇa hi / daridreṇeva maṇayaḥ prekṣaṇīyā hi sādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्समागमसौन्दर्यशालिनी धीमतां मतिः । कमलेवाप्सरोवृन्दे सर्वदैव विराजते
satsamāgamasaundaryaśālinī dhīmatāṃ matiḥ / kamalevāpsarovṛnde sarvadaiva virājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनामलविलासस्य पदस्याग्रावचूलता । ग्रथिता येन भव्येन न त्यक्ता साधुसंगतिः
tenāmalavilāsasya padasyāgrāvacūlatā / grathitā yena bhavyena na tyaktā sādhusaṃgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विच्छिन्नग्रन्थयस् तज्ज्ञाः साधवः सर्वसम्मताः । सर्वोपायेन संसेव्यास् ते ह्य् उपाया भवाम्बुधौ
vicchinnagranthayas tajjñāḥ sādhavaḥ sarvasammatāḥ / sarvopāyena saṃsevyās te hy upāyā bhavāmbudhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एते नरकाग्नीनां संशुष्केन्धनतां गताः । यैर् दृष्टा हेलया सन्तो नरकानलवारिदाः
ta ete narakāgnīnāṃ saṃśuṣkendhanatāṃ gatāḥ / yair dṛṣṭā helayā santo narakānalavāridāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारिद्र्यं मरणं दुःखम् इत्यादिविषमो भ्रमः । संप्रशाम्यत्य् अशेषेण साधुसंगमभेषजैः
dāridryaṃ maraṇaṃ duḥkham ityādiviṣamo bhramaḥ / saṃpraśāmyaty aśeṣeṇa sādhusaṃgamabheṣajaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वान् उपायान् संकल्पयति संतोषः साधुसंगश् च विचारो ऽथ शमस् तथा । एत एव भवाम्भोधाव् उपायास् तरणे नृणाम्
sarvān upāyān saṃkalpayati saṃtoṣaḥ sādhusaṃgaś ca vicāro 'tha śamas tathā / eta eva bhavāmbhodhāv upāyās taraṇe nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतोषः परमो लाभः सत्संगः परमा गतिः । विचारः परमं ज्ञानं शमो हि परमं सुखं
saṃtoṣaḥ paramo lābhaḥ satsaṃgaḥ paramā gatiḥ / vicāraḥ paramaṃ jñānaṃ śamo hi paramaṃ sukhaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वार एते विमला उपाया भवभेदने । यैर् अभ्यस्तास् त उत्तीर्णा मोहवारेर् भवार्णवात्
catvāra ete vimalā upāyā bhavabhedane / yair abhyastās ta uttīrṇā mohavārer bhavārṇavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्मिन्न् एव चैतेषाम् अभ्यस्ते विमलोदये । चत्वारो ऽपि किलाभ्यस्ता भवन्ति सुधियां वर
ekasminn eva caiteṣām abhyaste vimalodaye / catvāro 'pi kilābhyastā bhavanti sudhiyāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको ऽप्य् एको ऽपि सर्वेषां एषां प्रसवभूर् इव । सर्वसंसिद्धये तस्माद् यत्नेनैकं समाश्रयेत्
eko 'py eko 'pi sarveṣāṃ eṣāṃ prasavabhūr iva / sarvasaṃsiddhaye tasmād yatnenaikaṃ samāśrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्समागमसंतोषविचारास् त्व् अविचारितम् । प्रवर्तन्ते शमस्वच्छे वहनानीव सागरे
satsamāgamasaṃtoṣavicārās tv avicāritam / pravartante śamasvacche vahanānīva sāgare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारसंतोषशमाः सत्समागमशालिनि । प्रवर्तन्ते श्रियो जन्तौ कल्पवृक्षाश्रिते यथा
vicārasaṃtoṣaśamāḥ satsamāgamaśālini / pravartante śriyo jantau kalpavṛkṣāśrite yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारशमसत्संगाः संतोषवति मानवे । प्रवर्तन्ते प्रपूर्णेन्दौ सौन्दर्याद्या गुणा इव
vicāraśamasatsaṃgāḥ saṃtoṣavati mānave / pravartante prapūrṇendau saundaryādyā guṇā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्संगसंतोषशमा विचारवति सन्मतौ । प्रवर्तन्ते मन्त्रिवरे राजनीव जयश्रियः
satsaṃgasaṃtoṣaśamā vicāravati sanmatau / pravartante mantrivare rājanīva jayaśriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितम् आह तस्माद् एकतमं नित्यम् एतेषां रघुनन्दन । पौरुषेण मनो जित्वा यत्नेनाभ्याहरेद् गुणम्
phalitam āha tasmād ekatamaṃ nityam eteṣāṃ raghunandana / pauruṣeṇa mano jitvā yatnenābhyāhared guṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं पौरुषम् आश्रित्य जित्वा चित्तमतङ्गजम् । यावद् एको गुणो नाप्तस् तावन् नास्त्य् उत्तमा गतिः
paraṃ pauruṣam āśritya jitvā cittamataṅgajam / yāvad eko guṇo nāptas tāvan nāsty uttamā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषेण प्रयत्नेन दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयन् । यावन् नाभिनिविष्टं ते मनो राम गुणार्जने
pauruṣeṇa prayatnena dantair dantān vicūrṇayan / yāvan nābhiniviṣṭaṃ te mano rāma guṇārjane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवो भवाथ यक्षो वा पुरुषः पादपो ऽथ वा । तावत् तव महाबाहो नोपायो ऽस्तीह कश्चन
devo bhavātha yakṣo vā puruṣaḥ pādapo 'tha vā / tāvat tava mahābāho nopāyo 'stīha kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्मिन्न् एव फलिते गुणे बलम् उपागते । क्षीयन्ते सर्व एवाशु दोषा विषदचेतसः
ekasminn eva phalite guṇe balam upāgate / kṣīyante sarva evāśu doṣā viṣadacetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणे विवृद्धे वर्धन्ते गुणा दोषक्षयावहाः । दोषे विवृद्धे वर्धन्ते दोषा गुणविनाशिनः
guṇe vivṛddhe vardhante guṇā doṣakṣayāvahāḥ / doṣe vivṛddhe vardhante doṣā guṇavināśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोमहावने ह्य् अस्मिन् वेगिनी वासनासरित् । शुभाशुभबृहत्कूला नित्यं वहति जन्तुषु
manomahāvane hy asmin veginī vāsanāsarit / śubhāśubhabṛhatkūlā nityaṃ vahati jantuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा हि स्वेन प्रयत्नेन यस्मिन्न् एव निपात्यते । कूले तेनैव वहति यथेच्छसि तथा कुरु
sā hi svena prayatnena yasminn eva nipātyate / kūle tenaiva vahati yathecchasi tathā kuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनैतत् समापयति पुरुषयत्नजवेन मनोवने शुभतटानुगतां क्रमशः कुरु । वरमते निजभावमहानदीम् इह हि तेन मनाग् अपि नोह्यसे
sargāntaślokenaitat samāpayati puruṣayatnajavena manovane śubhataṭānugatāṃ kramaśaḥ kuru / varamate nijabhāvamahānadīm iha hi tena manāg api nohyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.