Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·2·2.17
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे षोडशः सर्गः ॥ २,१६ ॥ फलितं कथयति एवम् आत्तविवेको यः स भवान् इव राघव । योग्यो ज्ञानगिरः श्रोतुं राजेव नयभारतीः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe ṣoḍaśaḥ sargaḥ || 2,16 || phalitaṃ kathayati evam āttaviveko yaḥ sa bhavān iva rāghava / yogyo jñānagiraḥ śrotuṃ rājeva nayabhāratīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवदातो ऽवदातस्य विज्ञानस्य महाशयः । जडसङ्गोज्झितो योग्यः शरदीन्दोर् यथा नभः
avadāto 'vadātasya vijñānasya mahāśayaḥ / jaḍasaṅgojjhito yogyaḥ śaradīndor yathā nabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् एतयाखण्डितया गुणलक्ष्म्या समाश्रितः । मनोमोहहरं वाक्यं वक्ष्यमाणम् इदं शृणु
tvam etayākhaṇḍitayā guṇalakṣmyā samāśritaḥ / manomohaharaṃ vākyaṃ vakṣyamāṇam idaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यकल्पद्रुमो यस्य फलभारानतः स्थितः । मुक्तये जायते जन्तोस् तस्येदं श्रोतुम् उद्यमः
puṇyakalpadrumo yasya phalabhārānataḥ sthitaḥ / muktaye jāyate jantos tasyedaṃ śrotum udyamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पावनानाम् उदाराणां परबोधैकदायिनाम् । वचसां भाजनं भूत्यै भव्यो भवति नाधमः
pāvanānām udārāṇāṃ parabodhaikadāyinām / vacasāṃ bhājanaṃ bhūtyai bhavyo bhavati nādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षोपायाभिधानेयं संहिता सारसम्मिता । त्रिंशद् द्वे च सहस्राणि ज्ञाता निर्वाणदायिनी
mokṣopāyābhidhāneyaṃ saṃhitā sārasammitā / triṃśad dve ca sahasrāṇi jñātā nirvāṇadāyinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किम् अनया सेत्स्यतीत्य् । अत्राह दीपे यथा विनिद्रस्य ज्वलिते संप्रवर्तते । आलोको ऽनिच्छतो ऽप्य् एवं निर्वाणम् अनया भवेत्
nanu kim anayā setsyatīty | atrāha dīpe yathā vinidrasya jvalite saṃpravartate / āloko 'nicchato 'py evaṃ nirvāṇam anayā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं ज्ञाता श्रुता वापि भ्रान्तिशान्त्यैव सौख्यदा । आप्तोक्तिवर्णिता सद्यो यथामृततरङ्गिणी
svayaṃ jñātā śrutā vāpi bhrāntiśāntyaiva saukhyadā / āptoktivarṇitā sadyo yathāmṛtataraṅgiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा रज्ज्वाम् अहिभ्रान्तिर् विनश्यत्य् अवलोकनात् । तथैतत्प्रेक्षणाच् छान्तिम् एति संसारदुःखिता
yathā rajjvām ahibhrāntir vinaśyaty avalokanāt / tathaitatprekṣaṇāc chāntim eti saṃsāraduḥkhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तियुक्तार्थवाक्यानि कल्पितानि पृथक् पृथक् । दृष्टान्तसारसूक्तानि चास्यां प्रकरणानि षट्
yuktiyuktārthavākyāni kalpitāni pṛthak pṛthak / dṛṣṭāntasārasūktāni cāsyāṃ prakaraṇāni ṣaṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकरणषट्कम् विशेषतो निर्दिशति वैराग्याख्यं प्रकरणं प्रथमं परिकीर्तितम् । वैराग्यं वर्धते येन सेकेनेव मरौ तरुः
prakaraṇaṣaṭkam viśeṣato nirdiśati vairāgyākhyaṃ prakaraṇaṃ prathamaṃ parikīrtitam / vairāgyaṃ vardhate yena sekeneva marau taruḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कियत्प्रमाणं तत् कृतम् इत्य् अपेक्षायाम् आह सार्धं सहस्रं ग्रन्थस्य यस्मिन् हृदि विचारिते । प्रकाशा शुद्धतोदेति मणाव् इव विमार्जिते
kiyatpramāṇaṃ tat kṛtam ity apekṣāyām āha sārdhaṃ sahasraṃ granthasya yasmin hṛdi vicārite / prakāśā śuddhatodeti maṇāv iva vimārjite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुमुक्षुव्यवहाराख्यं ततः प्रकरणं कृतम् । सहस्रमात्रं ग्रन्थस्य सूक्तिग्रन्थेन सुन्दरम्
mumukṣuvyavahārākhyaṃ tataḥ prakaraṇaṃ kṛtam / sahasramātraṃ granthasya sūktigranthena sundaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किं तत्र कथ्यते इत्य् । अत्राह स्वभावो हि मुमुक्षूणां नराणां यत्र वर्ण्यते । एवंस्वभावो मोक्षस्य योग्य इत्य् अवगम्यते
nanu kiṃ tatra kathyate ity | atrāha svabhāvo hi mumukṣūṇāṃ narāṇāṃ yatra varṇyate / evaṃsvabhāvo mokṣasya yogya ity avagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्पत्तिप्रकरणं दृष्टान्ताख्यायिकामयम् । पञ्चग्रन्थसहस्राणि विज्ञानप्रतिपादनम्
athotpattiprakaraṇaṃ dṛṣṭāntākhyāyikāmayam / pañcagranthasahasrāṇi vijñānapratipādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जागती द्रष्टृदृश्यश्रीर् अहं त्वम् इतिरूपिणी । अनुत्थितैवोत्थितेव यत्रेति परिवर्ण्यते
jāgatī draṣṭṛdṛśyaśrīr ahaṃ tvam itirūpiṇī / anutthitaivotthiteva yatreti parivarṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिञ् श्रुते जगद् इदं श्रोत्रान्तर् बुध्यते ऽखिलम् । सास्मद्युष्मत् सविस्तारं सलोकाकाशपर्वतम्
yasmiñ śrute jagad idaṃ śrotrāntar budhyate 'khilam / sāsmadyuṣmat savistāraṃ salokākāśaparvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिण्डग्रहविनिर्मुक्तं निर्भित्तिकम् अपर्वतम् । पृथ्व्यादिभूतरहितं संकल्प इव पत्तनम्
piṇḍagrahavinirmuktaṃ nirbhittikam aparvatam / pṛthvyādibhūtarahitaṃ saṃkalpa iva pattanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः कीदृग् बुध्यते इत्य् । अत्राह स्वप्नोपलब्धभावाभं मनोराज्यवद् आततम् । गन्धर्वनगरप्रख्यम् अर्थशून्योपलम्बनम्
punaḥ kīdṛg budhyate ity | atrāha svapnopalabdhabhāvābhaṃ manorājyavad ātatam / gandharvanagaraprakhyam arthaśūnyopalambanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विचन्द्रविभ्रमाभासं मृगतृष्णाम्बुवत् ततम् । नौयानलोलशैलाभं सत्यलाभविवर्जितम्
dvicandravibhramābhāsaṃ mṛgatṛṣṇāmbuvat tatam / nauyānalolaśailābhaṃ satyalābhavivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तभ्रमपिशाचाभं निर्बीजम् अपि भासुरम् । कथार्थप्रतिभानाभं व्योममुक्तावलीनिभम्
cittabhramapiśācābhaṃ nirbījam api bhāsuram / kathārthapratibhānābhaṃ vyomamuktāvalīnibham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटकत्वं यथा हेम्नि तरङ्गत्वं यथाम्भसि । यथा नभसि नीलत्वम् असद् एवोत्थितं तथा
kaṭakatvaṃ yathā hemni taraṅgatvaṃ yathāmbhasi / yathā nabhasi nīlatvam asad evotthitaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभित्ति रङ्गरहितम् उपलब्धिमनोहरम् । स्वप्ने वा व्योम्नि वा चित्रम् अकर्म चिरभासुरम्
abhitti raṅgarahitam upalabdhimanoharam / svapne vā vyomni vā citram akarma cirabhāsuram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवह्निर् एव वह्नित्वं धत्ते चित्रानलो यथा । तथा दधज् जगच्छब्दरूपार्थम् असदात्मकम्
avahnir eva vahnitvaṃ dhatte citrānalo yathā / tathā dadhaj jagacchabdarūpārtham asadātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गोत्पलमालाढ्यदृषत्पत्त्रम् इवोत्थितम् । चक्रशूत्कारचूर्णस्य मलराशिम् इवोदितम्
taraṅgotpalamālāḍhyadṛṣatpattram ivotthitam / cakraśūtkāracūrṇasya malarāśim ivoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीर्णपर्णं भ्रष्टनष्टं ग्रीष्मे वनम् इवारसम् । मरणव्यग्रनृत्ताभं शिलास्त्रीहास्यहासदम्
śīrṇaparṇaṃ bhraṣṭanaṣṭaṃ grīṣme vanam ivārasam / maraṇavyagranṛttābhaṃ śilāstrīhāsyahāsadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धकारगृहैकैकनृत्तम् उन्मत्तचेष्टितम् । प्रशान्ताज्ञाननीहारं विज्ञानशरदम्बरम्
andhakāragṛhaikaikanṛttam unmattaceṣṭitam / praśāntājñānanīhāraṃ vijñānaśaradambaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुत्कीर्णम् इव स्तम्भे चित्रं भित्ताव् इवाहितम् । पङ्काद् इवाभिरचितं सचेतनम् अचेतनम्
samutkīrṇam iva stambhe citraṃ bhittāv ivāhitam / paṅkād ivābhiracitaṃ sacetanam acetanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स्थितिप्रकरणं चतुर्थं परिकल्पितम् । त्रीणि ग्रन्थसहस्राणि स्वाख्यानाख्यायिकामयम्
tataḥ sthitiprakaraṇaṃ caturthaṃ parikalpitam / trīṇi granthasahasrāṇi svākhyānākhyāyikāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु स्थितिप्रकरणे किम् उक्तम् इत्य् । अत्राह इत्थं जगद् अहंभावरूपं स्थितिम् उपागतम् । द्रष्टृदृश्यक्रमप्रौढम् इत्य् अत्र परिवर्णितम्
nanu sthitiprakaraṇe kim uktam ity | atrāha itthaṃ jagad ahaṃbhāvarūpaṃ sthitim upāgatam / draṣṭṛdṛśyakramaprauḍham ity atra parivarṇitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशदिङ्मण्डलाभोगभासुरो ऽयं जगद्भ्रमः । इत्थम् अभ्यागतो वृद्धिम् इति तत्रोच्यते चिरम्
daśadiṅmaṇḍalābhogabhāsuro 'yaṃ jagadbhramaḥ / ittham abhyāgato vṛddhim iti tatrocyate ciram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपशान्तिप्रकरणं ततः पञ्चसहस्रिकम् । पञ्चमं पावनं प्रोक्तं मुनिसन्ततिसुन्दरम्
upaśāntiprakaraṇaṃ tataḥ pañcasahasrikam / pañcamaṃ pāvanaṃ proktaṃ munisantatisundaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् अत्र किं वर्ण्यत इत्य् अपेक्षायाम् आह इदं जगद् अहं त्वं च स इति भ्रान्तिर् उत्थिता । इत्य् असौ शाम्यतीत्य् अस्मिन् कथ्यते श्लोकसङ्ग्रहे
nanv atra kiṃ varṇyata ity apekṣāyām āha idaṃ jagad ahaṃ tvaṃ ca sa iti bhrāntir utthitā / ity asau śāmyatīty asmin kathyate ślokasaṅgrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् एतच्छ्रवणेन किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह उपशान्तिप्रकरणे श्रुते शाम्यति संसृतिः । प्रस्पष्टा विभ्रमेणैव किंचिल्लभ्योपलम्भना
nanv etacchravaṇena kiṃ setsyatīty | atrāha upaśāntiprakaraṇe śrute śāmyati saṃsṛtiḥ / praspaṣṭā vibhrameṇaiva kiṃcillabhyopalambhanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततः संसृतिः कीदृशी तिष्ठतीत्य् अपेक्षायाम् आह शतांशशिष्टा भवति संशान्तभ्रान्तिरूपिणी । अन्यसंकल्पचित्तस्था नगरश्रीर् इवासती
nanu tataḥ saṃsṛtiḥ kīdṛśī tiṣṭhatīty apekṣāyām āha śatāṃśaśiṣṭā bhavati saṃśāntabhrāntirūpiṇī / anyasaṃkalpacittasthā nagaraśrīr ivāsatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलभ्यैव स्वपार्श्वस्थस्वप्नयुद्धविराववत् । शान्तसंकल्पमत्ताभ्रभीषणाशनिशब्दवत्
alabhyaiva svapārśvasthasvapnayuddhavirāvavat / śāntasaṃkalpamattābhrabhīṣaṇāśaniśabdavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मृतस्वप्नसंकल्पनिर्माणनगरोपमा । भविष्यन्नगरोद्यानसोत्सवश्यामलाङ्गिका
vismṛtasvapnasaṃkalpanirmāṇanagaropamā / bhaviṣyannagarodyānasotsavaśyāmalāṅgikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नश्यज्जिह्वोच्यमानोग्रकथार्थानुभवोपमम् । अनुल्लिखितचित्तस्थचित्रव्याप्तेव भित्तिभूः
naśyajjihvocyamānograkathārthānubhavopamam / anullikhitacittasthacitravyāpteva bhittibhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिविस्मार्यमाणाच्छकल्पनानगरीनिभा । सर्वर्तुमदनुत्पन्नवरमर्दास्फुटाकृतिः
parivismāryamāṇācchakalpanānagarīnibhā / sarvartumadanutpannavaramardāsphuṭākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाविपुष्पवराकारवसन्तरसरञ्जना । अन्तर्लीनतरङ्गौघसौम्यवारिसरित्समा
bhāvipuṣpavarākāravasantarasarañjanā / antarlīnataraṅgaughasaumyavārisaritsamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाणाख्यं प्रकरणं ततः षष्ठम् उदाहृतम् । शिष्टो ग्रन्थः परीमाणं तस्य ज्ञेयं महार्थदम्
nirvāṇākhyaṃ prakaraṇaṃ tataḥ ṣaṣṭham udāhṛtam / śiṣṭo granthaḥ parīmāṇaṃ tasya jñeyaṃ mahārthadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किं तच्छ्रवणेन सेत्स्यतीत्य् । अत्राह बुद्धे तस्मिन् भवेच् छ्रोता निर्वाणः शान्तकल्पनः । अचेत्यचित्प्रकाशात्मा विज्ञानात्मा निरामयः
nanu kiṃ tacchravaṇena setsyatīty | atrāha buddhe tasmin bhavec chrotā nirvāṇaḥ śāntakalpanaḥ / acetyacitprakāśātmā vijñānātmā nirāmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमाकाशकोशाच्छः शान्तसर्वभवभ्रमः । निर्वाहितजगद्यात्रः कृतकर्तव्यसुस्थितः
paramākāśakośācchaḥ śāntasarvabhavabhramaḥ / nirvāhitajagadyātraḥ kṛtakartavyasusthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तविततारम्भवज्रस्तम्भो नभोनिभः । विनिगीर्णयथासंस्थजगज्जालातितृप्तिमान्
samastavitatārambhavajrastambho nabhonibhaḥ / vinigīrṇayathāsaṃsthajagajjālātitṛptimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशीभूतनिःशेषरूपालोकमनस्कृतिः । कार्यकारणकर्तृत्वहेयादेयदशोज्झितः
ākāśībhūtaniḥśeṣarūpālokamanaskṛtiḥ / kāryakāraṇakartṛtvaheyādeyadaśojjhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेह एव निर्देहः ससंसारो ऽप्य् असंसृतिः । चिन्मयो ॥हनपाषाणजठरजठरोपमः
sadeha eva nirdehaḥ sasaṃsāro 'py asaṃsṛtiḥ / cinmayo //hanapāṣāṇajaṭharajaṭharopamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदादित्यस् तपंल् लोके ऽप्य् अन्धकारोदरोपमः । परप्रकाशरूपो ऽपि परम् आन्ध्यम् इवागतः
cidādityas tapaṃl loke 'py andhakārodaropamaḥ / paraprakāśarūpo 'pi param āndhyam ivāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्धसंसृतिदुर्लीलः प्रक्षीणाशाविषूचिकाः । नष्टाहंकारवेतालो देहवान् अकलेवरः
ruddhasaṃsṛtidurlīlaḥ prakṣīṇāśāviṣūcikāḥ / naṣṭāhaṃkāravetālo dehavān akalevaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्मिंश्चिद् रोमकोट्यग्रे तस्येयम् अवतिष्ठते । जगल्लक्ष्मीर् महामेरोः पुष्पे क्वचिद् इवालिनी
kasmiṃścid romakoṭyagre tasyeyam avatiṣṭhate / jagallakṣmīr mahāmeroḥ puṣpe kvacid ivālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमाणौ परमाणौ चिदाकाशस्य कोटरे । जगल्लक्ष्मीसहस्राणि धत्ते कृत्वा च पश्यति
paramāṇau paramāṇau cidākāśasya koṭare / jagallakṣmīsahasrāṇi dhatte kṛtvā ca paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु कथम् असौ जगल्लक्ष्मीसहस्राण्य् अन्तर्वर्तयतीत्य् । अत्र सर्गान्तश्लोकेनाह प्रवितता हृदयस्य महामते हरिहराब्जजलक्षशतैर् अपि । तुलनम् एति न मुक्तिमतो बत प्रविततास्ति न नूनम् अवस्तुनः
nanu katham asau jagallakṣmīsahasrāṇy antarvartayatīty | atra sargāntaślokenāha pravitatā hṛdayasya mahāmate hariharābjajalakṣaśatair api / tulanam eti na muktimato bata pravitatāsti na nūnam avastunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.