Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 2.5

प्रवृत्तिर् एवं प्रथमं यथाशास्त्रं विहारिणाम् । प्रभेव वर्णभेदानां साधनी सर्वकर्मणाम्

pravṛttir evaṃ prathamaṃ yathāśāstraṃ vihāriṇām / prabheva varṇabhedānāṃ sādhanī sarvakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसा वाञ्छ्यते यत् तु यथाशास्त्रं न कर्मणा । साध्यते मत्तलीलासौ मोहनी नार्थसाधनी

manasā vāñchyate yat tu yathāśāstraṃ na karmaṇā / sādhyate mattalīlāsau mohanī nārthasādhanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सञ्चेत्यते येन तथा तेनानुभूयते । स्वकर्मैवेति वास्त्व् अन्या व्यतिरिक्ता न दैवदृक्

yathā sañcetyate yena tathā tenānubhūyate / svakarmaiveti vāstv anyā vyatiriktā na daivadṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्छास्त्रं शास्त्रितं चेति पौरुषं द्विविधं स्मृतम् । तत्रोच्छास्त्रम् अनर्थाय परमार्थाय शास्त्रितम्

ucchāstraṃ śāstritaṃ ceti pauruṣaṃ dvividhaṃ smṛtam / tatrocchāstram anarthāya paramārthāya śāstritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मीयश् चान्यदीयश् च जय]त्य् अतिबलस् तयोः

ātmīyaś cānyadīyaś ca jaya]ty atibalas tayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवाह अनर्थः प्राप्यते यत्र शास्त्रिताद् अपि पौरुषात् । अनर्थकं तु बलवत् तत्र ज्ञेयं स्वपौरुषम्

tad evāha anarthaḥ prāpyate yatra śāstritād api pauruṣāt / anarthakaṃ tu balavat tatra jñeyaṃ svapauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्य कर्तव्यं दर्शयति परं पौरुषम् आश्रित्य दन्तैर् दन्तान् विचूर्णयन् । शुभेनाशुभम् उद्युक्तः प्राक्तनं पौरुषं जयेत्

puruṣasya kartavyaṃ darśayati paraṃ pauruṣam āśritya dantair dantān vicūrṇayan / śubhenāśubham udyuktaḥ prāktanaṃ pauruṣaṃ jayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनः पुरुषार्थो ऽसौ मां नियोजयतीति धीः । बलाद् अधस्पदीकार्या प्रत्यक्षाद् अधिका न सा

prāktanaḥ puruṣārtho 'sau māṃ niyojayatīti dhīḥ / balād adhaspadīkāryā pratyakṣād adhikā na sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत् तावत् प्रयत्नेन यतितव्यं स्वपौरुषं । प्राक्तनं पौरुषं यावद् अशुभं शाम्यति स्वयम्

tāvat tāvat prayatnena yatitavyaṃ svapauruṣaṃ / prāktanaṃ pauruṣaṃ yāvad aśubhaṃ śāmyati svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषः शाम्यत्य् असन्देहं प्राक्तनो ऽद्यतनैर् गुणैः । दृष्टान्तो ऽत्र ह्यस्तनस्य दोषस्याद्यगुणैः क्षयः

doṣaḥ śāmyaty asandehaṃ prāktano 'dyatanair guṇaiḥ / dṛṣṭānto 'tra hyastanasya doṣasyādyaguṇaiḥ kṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद्दैवम् अधः कृत्वा नित्यम् उद्युक्तया धिया । संसारोत्तरणं भूत्यै यतेताधातुम् आत्मनि

asaddaivam adhaḥ kṛtvā nityam udyuktayā dhiyā / saṃsārottaraṇaṃ bhūtyai yatetādhātum ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गन्तव्यम् अनुद्योगैः साम्यं पुरुषगर्दभैः । उद्योगस् तु यथाशास्त्रं लोकद्वितयसिद्धये

na gantavyam anudyogaiḥ sāmyaṃ puruṣagardabhaiḥ / udyogas tu yathāśāstraṃ lokadvitayasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारकुहराद् अस्मान् निर्गन्तव्यं स्वयं बलात् । पौरुषं यत्नम् आश्रित्य हरिणेवारिपञ्जरात्

saṃsārakuharād asmān nirgantavyaṃ svayaṃ balāt / pauruṣaṃ yatnam āśritya hariṇevāripañjarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यहं प्रत्यवेक्षेत नरश् चरितम् आत्मनः । संत्यजेत् पशुभिस् तुल्यं श्रयेत् सत्पुरुषोचितम्

pratyahaṃ pratyavekṣeta naraś caritam ātmanaḥ / saṃtyajet paśubhis tulyaṃ śrayet satpuruṣocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचित्कान्तान्नपानादिकलिलं कोमलं गृहे । व्रणे कीट इवास्वाद्य वयः कार्यं न भस्मसात्

kiṃcitkāntānnapānādikalilaṃ komalaṃ gṛhe / vraṇe kīṭa ivāsvādya vayaḥ kāryaṃ na bhasmasāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभेन पौरुषेणाशु शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं नित्यं दैवं नाम न किंचन

śubhena pauruṣeṇāśu śubham āsādyate phalam / aśubhenāśubhaṃ nityaṃ daivaṃ nāma na kiṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षदृष्टम् उत्सृज्य यो ऽनुमानमनास् त्व् असौ । स्वभुजाभ्याम् इमौ सर्पाव् इति प्रेक्ष्य पलायताम्

pratyakṣadṛṣṭam utsṛjya yo 'numānamanās tv asau / svabhujābhyām imau sarpāv iti prekṣya palāyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवं संप्रेरयति माम् इति मुग्धधियां मुखम् । अदृष्टश्रेष्ठदृष्टीनां दृष्ट्वा लक्ष्मीर् निवर्तते

daivaṃ saṃprerayati mām iti mugdhadhiyāṃ mukham / adṛṣṭaśreṣṭhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā lakṣmīr nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् पुरुषयत्नेन विवेकं पूर्णम् आश्रयेत् । आत्मज्ञानमहार्थानि शास्त्राणि प्रविचारयेत्

tasmāt puruṣayatnena vivekaṃ pūrṇam āśrayet / ātmajñānamahārthāni śāstrāṇi pravicārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ते चिन्तयताम् अर्थं यथाशास्त्रं निजेहितैः । असंसाधयताम् एव मूढानां धिग् दुरीप्सितम्

citte cintayatām arthaṃ yathāśāstraṃ nijehitaiḥ / asaṃsādhayatām eva mūḍhānāṃ dhig durīpsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरुषं च न चानन्तं न यत्नम् अभिवाञ्छते । न यत्नेनापि महता तैलम् आसाद्यते ऽश्मनः

pauruṣaṃ ca na cānantaṃ na yatnam abhivāñchate / na yatnenāpi mahatā tailam āsādyate 'śmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तम् एवार्थं स्फुटयति यथा घटः परिमितो यथा परिमितः पटः । नियतः परिमाणस्थः पुरुषार्थस् तथैव वः

pūrvoktam evārthaṃ sphuṭayati yathā ghaṭaḥ parimito yathā parimitaḥ paṭaḥ / niyataḥ parimāṇasthaḥ puruṣārthas tathaiva vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च शास्त्रार्थसत्सङ्गसमाचारैर् निजं फलम् । ददातीति स्वभावो ऽयम् अन्यथानर्थसिद्धये

sa ca śāstrārthasatsaṅgasamācārair nijaṃ phalam / dadātīti svabhāvo 'yam anyathānarthasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपं पौरुषस्यैतद् दैवं व्यवहरन् नरः । याति निष्फलयत्नत्वं न कदाचन कश्चन

svarūpaṃ pauruṣasyaitad daivaṃ vyavaharan naraḥ / yāti niṣphalayatnatvaṃ na kadācana kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अप्य् अन्ये पुरुषोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्

dainyadāridryaduḥkhārtā apy anye puruṣottamāḥ / pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ बाल्याच् चैवम् अभ्यस्तैः शास्त्रसत्सङ्गमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थः संप्राप्यते हि तैः

ā bālyāc caivam abhyastaiḥ śāstrasatsaṅgamādibhiḥ / guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthaḥ saṃprāpyate hi taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसंहारं करोति इति प्wरत्यक्षतो दृष्टम् अनुभूतं कृतं श्रुतम् । दैवोत्थम् इति मन्यन्ते ये हतास् ते कुबुद्धयः

upasaṃhāraṃ karoti iti pwratyakṣato dṛṣṭam anubhūtaṃ kṛtaṃ śrutam / daivottham iti manyante ye hatās te kubuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलस्यं यदि न भवेज् जगत्य् अनर्थः को न स्याद् बहुधनिको बहुश्रुतो वा । आलस्याद् इयम् अवनिः ससागरान्ता संपूर्णा नरपशुभिश् च निर्धनैश् च

ālasyaṃ yadi na bhavej jagaty anarthaḥ ko na syād bahudhaniko bahuśruto vā / ālasyād iyam avaniḥ sasāgarāntā saṃpūrṇā narapaśubhiś ca nirdhanaiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पौरुषानुष्ठानप्रकारं कथयति बाल्ये गते ऽविरतकल्पितकेलिलोले पौगण्डमण्डनवयःप्रभृति प्रयत्नात् । सत्सङ्गमैः पदपदार्थविबुद्धबुद्धिः कुर्यान् नरः स्वगुणदोषविचारणानि

pauruṣānuṣṭhānaprakāraṃ kathayati bālye gate 'viratakalpitakelilole paugaṇḍamaṇḍanavayaḥprabhṛti prayatnāt / satsaṅgamaiḥ padapadārthavibuddhabuddhiḥ kuryān naraḥ svaguṇadoṣavicāraṇāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवाल्मीकिः सर्गान्तश्लोकेन भरद्वाजं प्रति तत्रत्यं दिनावसानं कथयति इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम

śrīvālmīkiḥ sargāntaślokena bharadvājaṃ prati tatratyaṃ dināvasānaṃ kathayati ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma / snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.