इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे पञ्चमः सर्गः ॥ २,५ ॥ प्रभाते श्रीवसिष्ठः श्रीरामं प्रति पूर्वसर्गोक्तवस्तुफलितं कथयति तस्मात् प्राक्पौरुषं दैवं नान्यत् तत् प्रोज्झ्य दूरतः । साधुसङ्गमसच्छास्त्रैर् जीवम् उत्तारयेद् बलात्
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ || 2,5 || prabhāte śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmaṃ prati pūrvasargoktavastuphalitaṃ kathayati tasmāt prākpauruṣaṃ daivaṃ nānyat tat projjhya dūrataḥ / sādhusaṅgamasacchāstrair jīvam uttārayed balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा प्रयत्नः स्याद् भवेद् आशु फलं तथा । इति पौरुषम् एवास्ति दैवम् अस्तु तद् एव वः
yathā yathā prayatnaḥ syād bhaved āśu phalaṃ tathā / iti pauruṣam evāsti daivam astu tad eva vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखाद् यथा दुःखकाले हा कष्टम् इति कथ्यते । हाकष्टशब्दपर्यायस् तथा हा दैवम् इत्य् अपि
duḥkhād yathā duḥkhakāle hā kaṣṭam iti kathyate / hākaṣṭaśabdaparyāyas tathā hā daivam ity api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्स्वकर्मेतराकारं दैवं नाम न विद्यते । बालः प्रबलपुंसेव तज् जेतुम् इव शक्यते
prāksvakarmetarākāraṃ daivaṃ nāma na vidyate / bālaḥ prabalapuṃseva taj jetum iva śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्यस्तनो दुष्ट आचार आचारेणाद्य चारुणा । यथाशु शुभतां याति प्राक्तनं कुकृतं तथा
hyastano duṣṭa ācāra ācāreṇādya cāruṇā / yathāśu śubhatāṃ yāti prāktanaṃ kukṛtaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज्जयाय यतन्ते ये न लाभलवलम्पटाः । ते मूढाः प्राकृता दीनाः स्थिता दैवपरायणाः
tajjayāya yatante ye na lābhalavalampaṭāḥ / te mūḍhāḥ prākṛtā dīnāḥ sthitā daivaparāyaṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषेण कृतं कर्म दैवाद् यद् अभिनश्यति । तत्र नाशयितुर् ज्ञेयं पौरुषं बलवत्तरम्
pauruṣeṇa kṛtaṃ karma daivād yad abhinaśyati / tatra nāśayitur jñeyaṃ pauruṣaṃ balavattaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एकवृन्तफलयोर् अप्य् एकं शून्यकोटरम् । तत्र प्रयत्नः स्फुरितस् तथा तद्रससंविदः
yad ekavṛntaphalayor apy ekaṃ śūnyakoṭaram / tatra prayatnaḥ sphuritas tathā tadrasasaṃvidaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् प्रयान्ति जगद्भावाः संसिद्धा अपि संक्षयम् । क्षयकारकयत्नस्य तत्र ज्ञेयं महद् बलम्
yat prayānti jagadbhāvāḥ saṃsiddhā api saṃkṣayam / kṣayakārakayatnasya tatra jñeyaṃ mahad balam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिक्षुको मङ्गलेभेन नृपो यत् क्रियते बलात् । तद् अमात्येभपौराणां प्रयत्नस्य महत् फलम्
bhikṣuko maṅgalebhena nṛpo yat kriyate balāt / tad amātyebhapaurāṇāṃ prayatnasya mahat phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषेनान्नम् आक्रम्य यथा दन्तैर् विचूर्ण्यते । अल्पं पौरुषम् आक्रम्य तथा शूरेण चूर्ण्यते
pauruṣenānnam ākramya yathā dantair vicūrṇyate / alpaṃ pauruṣam ākramya tathā śūreṇa cūrṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूतं हि महतां लाघवं यत्नशालिनां । यथेष्टं विनियुज्यन्ते ते तैः कर्मसु लोष्टवत्
anubhūtaṃ hi mahatāṃ lāghavaṃ yatnaśālināṃ / yatheṣṭaṃ viniyujyante te taiḥ karmasu loṣṭavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तस्य पौरुषं दृश्यम् अदृश्यं वापि यद् भवेत् । तद् दैवम् इत्य् अशक्तेन बुद्धम् आत्मन्य् अबुद्धिना
śaktasya pauruṣaṃ dṛśyam adṛśyaṃ vāpi yad bhavet / tad daivam ity aśaktena buddham ātmany abuddhinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतानां बलवद्भूतयत्नो दैवम् इति स्थितम् । तस्थुषाम् अप्य् अधिष्ठातृवताम् एतत् स्फुटं मिथः
bhūtānāṃ balavadbhūtayatno daivam iti sthitam / tasthuṣām apy adhiṣṭhātṛvatām etat sphuṭaṃ mithaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु भिक्षुकराज्यविषये ऽयं न्यायो नास्तीत्य् । अत्राह शास्त्रमात्येभपौराणाम् अविकल्प्या स्वभावधीः । सा या भिक्षुकराज्यस्य कर्त्री धर्त्री प्रजास्थितेः
nanu bhikṣukarājyaviṣaye 'yaṃ nyāyo nāstīty | atrāha śāstramātyebhapaurāṇām avikalpyā svabhāvadhīḥ / sā yā bhikṣukarājyasya kartrī dhartrī prajāsthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐहिकः प्राक्तनं हन्ति प्राक्तनो ऽद्यतनं बलात् । सर्वदा पुरुषस्पन्दस् तत्रानुद्वेगवाञ् जयी
aihikaḥ prāktanaṃ hanti prāktano 'dyatanaṃ balāt / sarvadā puruṣaspandas tatrānudvegavāñ jayī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तत्र कः प्रायः बलवान् अस्तीत्य् । अत्राह द्वयोर् अद्यतनस्यैव प्रत्यक्षाद् बलिता भवेत् । दैवं जेतुम् अतो यत्नैर् बालो यूनेव शक्यते
nanu tatra kaḥ prāyaḥ balavān astīty | atrāha dvayor adyatanasyaiva pratyakṣād balitā bhavet / daivaṃ jetum ato yatnair bālo yūneva śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेघेन नीयते यद् वा वत्सरोपार्जिता कृषिः । मेघस्य पुरुषार्थो ऽसौ जयत्य् अधिकयत्नवान्
meghena nīyate yad vā vatsaropārjitā kṛṣiḥ / meghasya puruṣārtho 'sau jayaty adhikayatnavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेणोपार्जिते ऽप्य् अर्थे नष्टे कार्या न खेदिता । न बलं यत्र मे शक्तं तत्र का परिदेवना
krameṇopārjite 'py arthe naṣṭe kāryā na kheditā / na balaṃ yatra me śaktaṃ tatra kā paridevanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् न शक्नोमि तस्यार्थे यदि दुःखं करोम्य् अहम् । तद् अमानितमृत्योर् मे युक्तं प्रत्यहरोदनम्
yan na śaknomi tasyārthe yadi duḥkhaṃ karomy aham / tad amānitamṛtyor me yuktaṃ pratyaharodanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालक्रियाद्रव्यवशतो विस्फुरन्त्य् अमी । सर्व एव जगद्भावा जयत्य् अधिकयत्नवान्
deśakālakriyādravyavaśato visphuranty amī / sarva eva jagadbhāvā jayaty adhikayatnavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितं कथयति तस्मात् पौरुषम् आश्रित्य सच्छास्त्रैः सत्समागमैः । प्रज्ञाम् अमलतां नीत्वा संसाराम्बुनिधिं तर
phalitaṃ kathayati tasmāt pauruṣam āśritya sacchāstraiḥ satsamāgamaiḥ / prajñām amalatāṃ nītvā saṃsārāmbunidhiṃ tara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्तनश् चैहिकश् चासौ पुरुषार्थौ फलद्रुमौ । ऐहिकः पुरुषार्थश् च जगत्य् अभ्यधिकस् तयोः
prāktanaś caihikaś cāsau puruṣārthau phaladrumau / aihikaḥ puruṣārthaś ca jagaty abhyadhikas tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्म यः प्राक्तनं तुच्छं न निहन्ति शुभेहितैः । अज्ञो जन्तुर् अनीशो ऽसौ वाङ्मनःसुखदुःखयोः
karma yaḥ prāktanaṃ tucchaṃ na nihanti śubhehitaiḥ / ajño jantur anīśo 'sau vāṅmanaḥsukhaduḥkhayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस् तूदारचमत्कारः सदाचारविहारवान् । स निर्याति जगन्मोहान् मृगेन्द्रः पञ्जराद् इव
yas tūdāracamatkāraḥ sadācāravihāravān / sa niryāti jaganmohān mṛgendraḥ pañjarād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्चिन् मां प्रेरयत्य् एवम् इत्य् अनर्थकुकल्पने । यः स्थितो दृष्टम् उत्सृज्य त्याज्यो ऽसौ दूरतो ऽधमः
kaścin māṃ prerayaty evam ity anarthakukalpane / yaḥ sthito dṛṣṭam utsṛjya tyājyo 'sau dūrato 'dhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारसहस्राणि यान्य् उपायान्ति यान्ति च । यथाशास्त्रं विहर्तव्यं तेषु त्यक्त्वा सुखासुखे
vyavahārasahasrāṇi yāny upāyānti yānti ca / yathāśāstraṃ vihartavyaṃ teṣu tyaktvā sukhāsukhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाशास्त्रम् अनुच्छिन्नां मर्यादां स्वाम् अनुज्झतः । उपतिष्ठन्ति सर्वाणि रत्नान्य् अम्बुनिधेर् इव
yathāśāstram anucchinnāṃ maryādāṃ svām anujjhataḥ / upatiṣṭhanti sarvāṇi ratnāny ambunidher iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वार्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सा सिद्ध्यै शास्त्रयन्त्रिता
svārthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ / proktā pauruṣaśabdena sā siddhyai śāstrayantritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायाः स्पन्दधर्मिण्याः स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमशास्त्रार्थतीक्ष्णयाभ्यूह्यते धिया
kriyāyāḥ spandadharmiṇyāḥ svārthasādhakatā svayam / sādhusaṅgamaśāstrārthatīkṣṇayābhyūhyate dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तं समतानन्दं परमार्थं विदुर् बुधाः । स येभ्यः प्राप्यते ऽनन्तं ते सेव्याः शास्त्रसाधवः
anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ vidur budhāḥ / sa yebhyaḥ prāpyate 'nantaṃ te sevyāḥ śāstrasādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राक्तनं पौरुषं तच् चेद् दैवशब्देन कथ्यते । तद् युक्तम् एतद् एतस्मिन् नास्ति नापवदामहे
prāktanaṃ pauruṣaṃ tac ced daivaśabdena kathyate / tad yuktam etad etasmin nāsti nāpavadāmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूढैः प्रकल्पितं दैवम् अन्यद् यैस् ते क्षयं गताः । नित्यं स्वपौरुषाद् एव लोकद्वयहितं भवेत्
mūḍhaiḥ prakalpitaṃ daivam anyad yais te kṣayaṃ gatāḥ / nityaṃ svapauruṣād eva lokadvayahitaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्यस्तनी दुष्क्रियाभ्येति शोभां सत्क्रियया यथा । अद्यैवं प्राक्तनी तस्माद् यत्नात् सत्कार्यवान् भव
hyastanī duṣkriyābhyeti śobhāṃ satkriyayā yathā / adyaivaṃ prāktanī tasmād yatnāt satkāryavān bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करामलकवद् दृष्टं पौरुषाद् एव यत् फलम् । मूढः प्रत्यक्षम् उत्सृज्य दैवमोहे निमज्जति
karāmalakavad dṛṣṭaṃ pauruṣād eva yat phalam / mūḍhaḥ pratyakṣam utsṛjya daivamohe nimajjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकलकारणकार्यविवर्जितं निजविकल्पबलाद् उपकल्पितम् । तद् अनपेक्ष्य हि दैवम् असन्मयं श्रय शुभाशय पौरुषम् आत्मनः
sakalakāraṇakāryavivarjitaṃ nijavikalpabalād upakalpitam / tad anapekṣya hi daivam asanmayaṃ śraya śubhāśaya pauruṣam ātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रैः सदाचरितजृंभितदेशधर्मैर् यत् कल्पितं फलम् अतीव चिरप्ररूढम् । तस्मिन् हृदि स्फुरति नो ऽपरम् एति चित्तम् अङ्गावली तद् अनु पौरुषम् एतद् आहुः
śāstraiḥ sadācaritajṛṃbhitadeśadharmair yat kalpitaṃ phalam atīva ciraprarūḍham / tasmin hṛdi sphurati no 'param eti cittam aṅgāvalī tad anu pauruṣam etad āhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्ध्वैव पौरुषफलं पुरुषत्वम् एतद् आत्मप्रयत्नपरतैव सदैव कार्या । नेया ततः सफलतां परमाम् अथासौ सच्छास्त्रसाधुजनपण्डितसेवनेन
buddhvaiva pauruṣaphalaṃ puruṣatvam etad ātmaprayatnaparataiva sadaiva kāryā / neyā tataḥ saphalatāṃ paramām athāsau sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवपौरुषविचारचारुभिश् चेतसा चरितम् आत्मपौरुषम् । नित्यम् एव जयतीति भावितैः कार्य आर्यजनसेवनोद्यमः
daivapauruṣavicāracārubhiś cetasā caritam ātmapauruṣam / nityam eva jayatīti bhāvitaiḥ kārya āryajanasevanodyamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनाप्य् एतद् एव कथयति जन्मप्रबन्धमयम् आमयम् एष जीवो बुद्ध्वैहिकं सहजपौरुषम् एव सिद्ध्यै । शान्तिं नयत्व् अवितथेन वरौषधेन पृष्टेन तुष्टिपरपण्डितसेवनेन
sargāntaślokenāpy etad eva kathayati janmaprabandhamayam āmayam eṣa jīvo buddhvaihikaṃ sahajapauruṣam eva siddhyai / śāntiṃ nayatv avitathena varauṣadhena pṛṣṭena tuṣṭiparapaṇḍitasevanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.