इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुव्यवहारप्रकरणे षष्ठः सर्गः ॥ २,६ ॥ ॐ अत्यन्तोपादेयत्वेन पुनर् अपि पौरुषचर्चाम् एव प्रस्तौति प्राप्य व्याधिविनिर्मुक्तं देहम् अल्पाधिवेधितम् । तथात्मानं समादध्याद् यथा भूयो न जायते
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuvyavahāraprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ || 2,6 || oṃ atyantopādeyatvena punar api pauruṣacarcām eva prastauti prāpya vyādhivinirmuktaṃ deham alpādhivedhitam / tathātmānaṃ samādadhyād yathā bhūyo na jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवं पुरुषकारेण यो ऽतिवर्तितुम् इच्छति । इह चामुत्र च जयेत् स संपूर्णाभिवाञ्छितः
daivaṃ puruṣakāreṇa yo 'tivartitum icchati / iha cāmutra ca jayet sa saṃpūrṇābhivāñchitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये समुद्योगम् उत्सृज्य स्थिता दैवपरायणाः । ते धर्मम् अर्थकामौ च नाशयन्त्य् आत्मविद्विषः
ye samudyogam utsṛjya sthitā daivaparāyaṇāḥ / te dharmam arthakāmau ca nāśayanty ātmavidviṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवित्स्पन्दो मनःस्पन्द इन्द्रियस्पन्द एव च । एतानि पुरुषार्थस्य रूपाण्य् एभ्यः फलोदयः
saṃvitspando manaḥspanda indriyaspanda eva ca / etāni puruṣārthasya rūpāṇy ebhyaḥ phalodayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवित्तत्त्वाद् एव पौरुषोत्थानं कथयति यथा संवेदनं चेतस् तथान्तःस्पन्दम् ऋच्छति । तथैव कायश् चलति तथैव फलभोक्तृता
saṃvittattvād eva pauruṣotthānaṃ kathayati yathā saṃvedanaṃ cetas tathāntaḥspandam ṛcchati / tathaiva kāyaś calati tathaiva phalabhoktṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आबालम् एतत् संसिद्धं यत्र यत्र यथा तथा । दैवं तु न क्वचिद् दृष्टम् अतो जयति पौरुषम्
ābālam etat saṃsiddhaṃ yatra yatra yathā tathā / daivaṃ tu na kvacid dṛṣṭam ato jayati pauruṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषार्थेन देवेशगुरुर् एष बृहस्पतिः । शुक्रो दैत्येन्द्रगुरुतां पुरुषार्थेन चास्थितः
puruṣārthena deveśagurur eṣa bṛhaspatiḥ / śukro daityendragurutāṃ puruṣārthena cāsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैन्यदारिद्र्यदुःखार्ता अपि साधो नरोत्तमाः । पौरुषेणैव यत्नेन याता देवेन्द्रतुल्यताम्
dainyadāridryaduḥkhārtā api sādho narottamāḥ / pauruṣeṇaiva yatnena yātā devendratulyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान्तो विभवाढ्या ये नानाश्चर्यसमाश्रयाः । पौरुषेणैव दोषेण नरकातिथितां गताः
mahānto vibhavāḍhyā ye nānāścaryasamāśrayāḥ / pauruṣeṇaiva doṣeṇa narakātithitāṃ gatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावाभावसहस्रेषु दशासु विविधासु च । स्वपौरुषवशाद् एव विवृत्ता भूतजातयः
bhāvābhāvasahasreṣu daśāsu vividhāsu ca / svapauruṣavaśād eva vivṛttā bhūtajātayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रतो गुरुतश् चैव स्वतश् चेति त्रिसिद्धिता । सर्वत्र पुरुषार्थस्य न दैवस्य कदाचन
śāstrato gurutaś caiva svataś ceti trisiddhitā / sarvatra puruṣārthasya na daivasya kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । यत्नेन चित्तम् इत्य् आशु सर्वशास्त्रार्थसंग्रहः
aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet / yatnena cittam ity āśu sarvaśāstrārthasaṃgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यच् छ्रेयो यद् अतुच्छं च यद् अपायविवर्जितम् । तत् तद् आचर यत्नेन पुत्रेति गुरवः स्थिताः
yac chreyo yad atucchaṃ ca yad apāyavivarjitam / tat tad ācara yatnena putreti guravaḥ sthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा प्रयत्नो मे फलम् आशु तथा तथा । इत्य् अहं पौरुषाद् एव फलभाङ् न तु दैवतः
yathā yathā prayatno me phalam āśu tathā tathā / ity ahaṃ pauruṣād eva phalabhāṅ na tu daivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषाद् दृश्यते सिद्धिः पौरुषं धीमतां क्रमः । दैवम् आश्वासनामात्रं दुःखपेलवबुद्धिषु
pauruṣād dṛśyate siddhiḥ pauruṣaṃ dhīmatāṃ kramaḥ / daivam āśvāsanāmātraṃ duḥkhapelavabuddhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षप्रमुखान् नित्यं प्रमाणं पौरुषः क्रमः । फलतो दृश्यते लोके देशान्तरगमादिकात्
pratyakṣapramukhān nityaṃ pramāṇaṃ pauruṣaḥ kramaḥ / phalato dṛśyate loke deśāntaragamādikāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोक्ता तृप्यति नाभोक्ता गन्ता गच्छति नागतिः । वक्ता वक्ति न चावक्ता पौरुषं सफलं नृणाम्
bhoktā tṛpyati nābhoktā gantā gacchati nāgatiḥ / vaktā vakti na cāvaktā pauruṣaṃ saphalaṃ nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषेण दुरन्तेभ्यः संकटेभ्यः सुबुद्धयः । समुत्तरन्त्य् अयत्नेन न तु मूकतयानया
pauruṣeṇa durantebhyaḥ saṃkaṭebhyaḥ subuddhayaḥ / samuttaranty ayatnena na tu mūkatayānayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो यो यथा प्रयतते स स तद्वत् फलैकभाक् । न तु तूष्णीं स्थितेनेह केनचित् प्राप्यते फलम्
yo yo yathā prayatate sa sa tadvat phalaikabhāk / na tu tūṣṇīṃ sthiteneha kenacit prāpyate phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभेन पुरुषार्थेन शुभम् आसाद्यते फलम् । अशुभेनाशुभं राम यथेच्छसि तथा कुरु
śubhena puruṣārthena śubham āsādyate phalam / aśubhenāśubhaṃ rāma yathecchasi tathā kuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषार्थफलप्राप्तिर् देशकालवशाद् इह । प्राप्ता चिरेण शीघ्रं वा यासौ दैवम् इति स्मृता
puruṣārthaphalaprāptir deśakālavaśād iha / prāptā cireṇa śīghraṃ vā yāsau daivam iti smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दैवं दृश्यते दृष्ट्या न च लोकान्तरे स्थितम् । उक्तं दैवाभिधानेन स्वं लोके कर्मणः फलम्
na daivaṃ dṛśyate dṛṣṭyā na ca lokāntare sthitam / uktaṃ daivābhidhānena svaṃ loke karmaṇaḥ phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषो जायते लोके वर्धते क्षीयते पुनः । न तत्र दृश्यते दैवं जरायौवनबाल्यवान्
puruṣo jāyate loke vardhate kṣīyate punaḥ / na tatra dṛśyate daivaṃ jarāyauvanabālyavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशाद् देशान्तरप्राप्तिर् हस्तस्थद्रव्यधारणम् । व्यापारश् च तथाङ्गानां पौरुषेण न दैवतः
deśād deśāntaraprāptir hastasthadravyadhāraṇam / vyāpāraś ca tathāṅgānāṃ pauruṣeṇa na daivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थप्रापककार्यैकप्रयत्नपरता बुधैः । प्रोक्ता पौरुषशब्देन सर्वम् आसाद्यते ऽनया
arthaprāpakakāryaikaprayatnaparatā budhaiḥ / proktā pauruṣaśabdena sarvam āsādyate 'nayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थप्राप्तिकार्यैकप्रयत्नपरता तु या । सोक्ता प्रोन्मत्तचेष्टेति न किंचित् प्राप्यते ऽनया
anarthaprāptikāryaikaprayatnaparatā tu yā / soktā pronmattaceṣṭeti na kiṃcit prāpyate 'nayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियायाः स्पन्दधर्मिण्याः स्वार्थसाधकता स्वयम् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रतीक्ष्णयोन्नीयते धिया
kriyāyāḥ spandadharmiṇyāḥ svārthasādhakatā svayam / sādhusaṅgamasacchāstratīkṣṇayonnīyate dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तं समतानन्दं परमार्थं स्वकं विदुः । तद् येभ्यः प्राप्यते यत्नात् सेव्यास् ते शास्त्रसाधवः
anantaṃ samatānandaṃ paramārthaṃ svakaṃ viduḥ / tad yebhyaḥ prāpyate yatnāt sevyās te śāstrasādhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सच्छास्त्रादिगुणो मत्या सच्छास्त्रादिगुणान् मतिः । वर्धेते ते मिथो ऽभ्यासात् सरोब्दाव् इव कालतः
sacchāstrādiguṇo matyā sacchāstrādiguṇān matiḥ / vardhete te mitho 'bhyāsāt sarobdāv iva kālataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आबाल्याद् अलम् अभ्यस्तैः शास्त्रसत्संगमादिभिः । गुणैः पुरुषयत्नेन स्वो ऽर्थः संप्राप्यते हितः
ābālyād alam abhyastaiḥ śāstrasatsaṃgamādibhiḥ / guṇaiḥ puruṣayatnena svo 'rthaḥ saṃprāpyate hitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषेण जिता दैत्याः स्थापिता भुवनक्रियाः । रचितानि जगन्तीह विष्णुना न तु दैवतः
pauruṣeṇa jitā daityāḥ sthāpitā bhuvanakriyāḥ / racitāni jagantīha viṣṇunā na tu daivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन श्रीरामस्य पौरुषं कर्तव्यत्वेनोपदिशति जगति पुरुषकारकारणे ऽस्मिन् कुरु रघुनाथ चिरं तथा प्रयत्नम् । व्रजसि तरुसरीसृपाभिधानां सुभग यथा न दशाम् अशङ्कम् एव
sargāntaślokena śrīrāmasya pauruṣaṃ kartavyatvenopadiśati jagati puruṣakārakāraṇe 'smin kuru raghunātha ciraṃ tathā prayatnam / vrajasi tarusarīsṛpābhidhānāṃ subhaga yathā na daśām aśaṅkam eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.