Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·2·2.9
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायां मुमुक्षुप्रकरणे ऽष्टमः सर्गः ॥ २,८ ॥ ॐ अत्र श्रीरामः पृच्छति भगवन् सर्वधर्मज्ञ प्रतिष्ठाम् अलम् आगतम् । यल् लोके तद् वद ब्रह्मन् दैवम् एवं किम् उच्यते
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyāṃ mumukṣuprakaraṇe 'ṣṭamaḥ sargaḥ || 2,8 || oṃ atra śrīrāmaḥ pṛcchati bhagavan sarvadharmajña pratiṣṭhām alam āgatam / yal loke tad vada brahman daivam evaṃ kim ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति पौरुषं सर्वकार्याणां कर्तृ राघव नेतरत् । फलभोक्तृ च सर्वत्र न दैवं तत्र कारणम्
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati pauruṣaṃ sarvakāryāṇāṃ kartṛ rāghava netarat / phalabhoktṛ ca sarvatra na daivaṃ tatra kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवं न किंचित् कुरुते न च भुङ्क्ते न विद्यते । न दृश्यते नाद्रियते केवलं कल्पनेदृशी
daivaṃ na kiṃcit kurute na ca bhuṅkte na vidyate / na dṛśyate nādriyate kevalaṃ kalpanedṛśī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धस्य पौरुषेणेह फलस्य फलशालिनाम् । शुभाशुभा वा संपत्तिर् दैवशब्देन कथ्यते
siddhasya pauruṣeṇeha phalasya phalaśālinām / śubhāśubhā vā saṃpattir daivaśabdena kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषोपरता नित्यम् इष्टानिष्टस्य वस्तुनः । प्राप्तिर् इष्टाप्य् अनिष्टा वा दैवशब्देन कथ्यते
pauruṣoparatā nityam iṣṭāniṣṭasya vastunaḥ / prāptir iṣṭāpy aniṣṭā vā daivaśabdena kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावी त्व् अवश्यम् एवार्थः पुरुषार्थैकसाधनः । यः सो ऽस्मिंल् लोकसंघाते दैवशब्देन कथ्यते
bhāvī tv avaśyam evārthaḥ puruṣārthaikasādhanaḥ / yaḥ so 'smiṃl lokasaṃghāte daivaśabdena kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु राघव लोकस्य कस्यचित् किंचिद् एव हि । दैवम् आकाशकल्पं हि करोति न करोति वा
na tu rāghava lokasya kasyacit kiṃcid eva hi / daivam ākāśakalpaṃ hi karoti na karoti vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषार्थस्य सिद्धस्य शुभाशुभफलोदये । इदम् इत्थं स्थितिर् इति योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते
puruṣārthasya siddhasya śubhāśubhaphalodaye / idam itthaṃ sthitir iti yoktis tad daivam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं ममाभवद् बुद्धिर् इत्थं मे निश्चयो ह्य् अभूत् । इति कर्मफलावाप्तौ योक्तिस् तद् दैवम् उच्यते
itthaṃ mamābhavad buddhir itthaṃ me niścayo hy abhūt / iti karmaphalāvāptau yoktis tad daivam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टानिष्टफलप्राप्ताव् एवम् इत्यर्थवाचकम् । आश्वासनामात्रवचो दैवम् इत्य् एव कथ्यते
iṣṭāniṣṭaphalaprāptāv evam ityarthavācakam / āśvāsanāmātravaco daivam ity eva kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामः पृच्छति भगवन् सर्वधर्मज्ञ प्राग् यत् कर्मोपसंचितम् । । तद् एतद् दैवम् इत्य् उक्तम् अपमृष्टं कथं त्वया
śrīrāmaḥ pṛcchati bhagavan sarvadharmajña prāg yat karmopasaṃcitam | / tad etad daivam ity uktam apamṛṣṭaṃ kathaṃ tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति साधु राघव जानासि शृणु वक्ष्यामि ते ऽखिलम् । दैवं नास्तीति ते येन स्थिरा बुद्धिर् भविष्यति
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati sādhu rāghava jānāsi śṛṇu vakṣyāmi te 'khilam / daivaṃ nāstīti te yena sthirā buddhir bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव कथयति या मग्ना वासना पूर्वं बभूव किल भूरिशः । सैवेयं कर्मभावेन नॄणां परिणतिं गता
tad eva kathayati yā magnā vāsanā pūrvaṃ babhūva kila bhūriśaḥ / saiveyaṃ karmabhāvena nṝṇāṃ pariṇatiṃ gatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्तुर् यद्वासनो नाम तत्कर्मा भवति क्षणात् । अन्यकर्मान्यभावश् चेत्य् एतन् नैवोपपद्यते
jantur yadvāsano nāma tatkarmā bhavati kṣaṇāt / anyakarmānyabhāvaś cety etan naivopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामगो ग्रामम् आप्नोति पत्तनार्थी च पत्तनम् । यो यो यद्वासनस् तत् तत् स स प्रयतते तथा
grāmago grāmam āpnoti pattanārthī ca pattanam / yo yo yadvāsanas tat tat sa sa prayatate tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एव तीव्रसंवेगाद् इह कर्म कृतं पुरा । तद् एव दैवशब्देन पर्यायेण हि कथ्यते
yad eva tīvrasaṃvegād iha karma kṛtaṃ purā / tad eva daivaśabdena paryāyeṇa hi kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसंहारं करोति एवं दैवं स्वकर्माणि कर्म प्रौढा स्ववासना । वासना मनसो नान्या मनो हि पुरुषः स्मृतः
upasaṃhāraṃ karoti evaṃ daivaṃ svakarmāṇi karma prauḍhā svavāsanā / vāsanā manaso nānyā mano hi puruṣaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अप्य् एतद् एव कथयति यद् दैवं तानि कर्माणि कर्म साधो मनो हि तत् । मनो हि पुरुषस् तस्माद् दैवं नास्तीति निश्चयः
punar apy etad eva kathayati yad daivaṃ tāni karmāṇi karma sādho mano hi tat / mano hi puruṣas tasmād daivaṃ nāstīti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकम् एव मनो जन्तोर् यथा प्रयतते हि यत् । नूनं तत् तद् अवाप्नोति स्वत एव न दैवतः
ekam eva mano jantor yathā prayatate hi yat / nūnaṃ tat tad avāpnoti svata eva na daivataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनश् चित्तं वासना च कर्म दैवं स्वनिश्चयः । राम पुंनिश्चयस्यैताः संज्ञाः सद्भिर् उदाहृताः
manaś cittaṃ vāsanā ca karma daivaṃ svaniścayaḥ / rāma puṃniścayasyaitāḥ saṃjñāḥ sadbhir udāhṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंनामा हि पुरुषो दृढभावनया यथा । नित्यं प्रयतते राम फलम् आप्नोत्य् अलं तथा
evaṃnāmā hi puruṣo dṛḍhabhāvanayā yathā / nityaṃ prayatate rāma phalam āpnoty alaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसंहारं करोति एवं पुरुषकारेण सर्वम् एव रघूद्वह । प्राप्यते नेतरेणेह तस्मात् स शुभदो ऽस्तु ते
upasaṃhāraṃ karoti evaṃ puruṣakāreṇa sarvam eva raghūdvaha / prāpyate netareṇeha tasmāt sa śubhado 'stu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामः पृच्छति प्राक्तनं वासनाजालं नियोजयति मां यथा । मुने तथैव तिष्ठामि कृपणः किं करोम्य् अहम्
śrīrāmaḥ pṛcchati prāktanaṃ vāsanājālaṃ niyojayati māṃ yathā / mune tathaiva tiṣṭhāmi kṛpaṇaḥ kiṃ karomy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति अत एव हि हे राम श्रेयः प्राप्नोषि शाश्वतम् । स्वप्रयत्नोपनीतेन पौरुषेणैव नान्यथा
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati ata eva hi he rāma śreyaḥ prāpnoṣi śāśvatam / svaprayatnopanītena pauruṣeṇaiva nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधो वासनाव्यूहः शुभश् चैवाशुभश् च ते । प्राक्तनो विद्यते राम द्वयोर् एकतरो ऽथ वा
dvividho vāsanāvyūhaḥ śubhaś caivāśubhaś ca te / prāktano vidyate rāma dvayor ekataro 'tha vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनौघेन शुद्धेन तत्र चेद् अद्य नीयसे । तत् क्रमेण शुभेनैव पदं प्राप्नोषि शाश्वतम्
vāsanaughena śuddhena tatra ced adya nīyase / tat krameṇa śubhenaiva padaṃ prāpnoṣi śāśvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चेद् अशुभो भावस् त्वां योजयति सङ्कटे । प्राक्तनस् तद् असौ यत्नाज् जेतव्यो भवता बलात्
atha ced aśubho bhāvas tvāṃ yojayati saṅkaṭe / prāktanas tad asau yatnāj jetavyo bhavatā balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् अन्यः चेतनारूपः कश्चिन् मां प्रेरयति । तत् कथम् अहं स्वयं किंचित् कर्तुं शक्नोमीत्य् । अत्राह प्राज्ञ चेतनामात्रस् त्वं न देहस् त्वं जडात्मकः । तद् एव चेतस्य् अन्येन चेत् तत् त्वं क्वेव विद्यसे
nanv anyaḥ cetanārūpaḥ kaścin māṃ prerayati | tat katham ahaṃ svayaṃ kiṃcit kartuṃ śaknomīty | atrāha prājña cetanāmātras tvaṃ na dehas tvaṃ jaḍātmakaḥ / tad eva cetasy anyena cet tat tvaṃ kveva vidyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अपि पूर्वश्लोकोत्तरार्धनिश्चितम् अर्थम् एव कथयति अन्यस् त्वां चेतयति चेत् तत् त्वय्य् असति को ऽपरः । कम् इमं चेतयेत् तस्माद् अनवस्था न वास्तवी
punar api pūrvaślokottarārdhaniścitam artham eva kathayati anyas tvāṃ cetayati cet tat tvayy asati ko 'paraḥ / kam imaṃ cetayet tasmād anavasthā na vāstavī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतम् अनुसरति शुभाशुभाभ्यां मार्गाभ्यां वहन्ती वासनासरित् । पौरुषेण प्रयत्नेन योजनीया शुभे पथि
prakṛtam anusarati śubhāśubhābhyāṃ mārgābhyāṃ vahantī vāsanāsarit / pauruṣeṇa prayatnena yojanīyā śubhe pathi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभेषु समाविष्टं शुभेष्व् एवावतारयेत् । स्वमनः पुरुषार्थेन बलेन बलिनां वर
aśubheṣu samāviṣṭaṃ śubheṣv evāvatārayet / svamanaḥ puruṣārthena balena balināṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुभाच् चलितं याति शुभं तस्माद् अपीतरत् । जन्तोश् चित्तं तु पशुवत् तस्मात् तत् पालयेद् बलात्
aśubhāc calitaṃ yāti śubhaṃ tasmād apītarat / jantoś cittaṃ tu paśuvat tasmāt tat pālayed balāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समतासान्त्वनेनाशु न द्राग् इति शनैः शनैः । पौरुषेण प्रयत्नेन पालयेच् चित्तबालकम्
samatāsāntvanenāśu na drāg iti śanaiḥ śanaiḥ / pauruṣeṇa prayatnena pālayec cittabālakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वासनौघस् त्वया पूर्वम् अभ्यासेन घनीकृतः । शुभो वाप्य् अशुभो राम शुभम् अद्य घनीकुरु
vāsanaughas tvayā pūrvam abhyāsena ghanīkṛtaḥ / śubho vāpy aśubho rāma śubham adya ghanīkuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रागभ्यासवशाद् याता यदा ते वासनोदयम् । तदाभ्यासस्य साफल्यं विद्धि त्वम् अरिमर्दन
prāgabhyāsavaśād yātā yadā te vāsanodayam / tadābhyāsasya sāphalyaṃ viddhi tvam arimardana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीम् अपि ते याति घनतां वासनानघ । अभ्यासवशतस् तस्माच् छुभाभ्यासम् उपाहर
idānīm api te yāti ghanatāṃ vāsanānagha / abhyāsavaśatas tasmāc chubhābhyāsam upāhara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं चेद् घनतां याता नाभ्यासात् तव वासना । वर्धिष्यते तु नेदानीम् अपि तात सुखी भव
pūrvaṃ ced ghanatāṃ yātā nābhyāsāt tava vāsanā / vardhiṣyate tu nedānīm api tāta sukhī bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदिग्धायाम् अपि भृशं शुभम् एव समाहर । अस्यां तु वासनावृद्धौ शुभाद् दोषो न कश्चन
saṃdigdhāyām api bhṛśaṃ śubham eva samāhara / asyāṃ tu vāsanāvṛddhau śubhād doṣo na kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्देहस्यायुक्ततां कथयति यद् यद् अभ्यस्यते लोके तन्मयेनैव भूयते । इत्य् आकुमारं प्रज्ञेषु दृष्टं सन्देहवर्जितम्
sandehasyāyuktatāṃ kathayati yad yad abhyasyate loke tanmayenaiva bhūyate / ity ākumāraṃ prajñeṣu dṛṣṭaṃ sandehavarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभवासनया युक्तस् तद् अत्र भव भूतये । परं पौरुषम् आश्रित्य विजित्येन्द्रियपञ्चकम्
śubhavāsanayā yuktas tad atra bhava bhūtaye / paraṃ pauruṣam āśritya vijityendriyapañcakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अव्युत्पन्नमना यावद् भवान् अज्ञाततत्पदः । गुरुशास्त्रप्रमाणैस् तु निर्णीतं तावद् आचर
avyutpannamanā yāvad bhavān ajñātatatpadaḥ / guruśāstrapramāṇais tu nirṇītaṃ tāvad ācara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कषायपाकेन नूनं विज्ञातवस्तुना । शुभो ऽप्य् असौ त्वया त्याज्यो भावनौघो निराधिना
tataḥ kaṣāyapākena nūnaṃ vijñātavastunā / śubho 'py asau tvayā tyājyo bhāvanaugho nirādhinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन श्रीरामस्यावस्थानम् अनुष्ठेयत्वेनोपदिशति यद् अतिसुभगम् आर्यसेवितं तच् छुभम् अनुसृत्य मनोज्ञभावबुद्ध्या । अधिगमय पदं सदाविशोकं तद् अनु तद् अप्य् अवमुच्य साधु तिष्ठ
sargāntaślokena śrīrāmasyāvasthānam anuṣṭheyatvenopadiśati yad atisubhagam āryasevitaṃ tac chubham anusṛtya manojñabhāvabuddhyā / adhigamaya padaṃ sadāviśokaṃ tad anu tad apy avamucya sādhu tiṣṭha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.