Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.1

श्रीरामाय नमः । ॐ कृत्वा चित्तं स्वबोधस्मरणविनिहतं प्रौढमोहान्धकारं स्मृत्वा ज्ञानप्रदां तां सुमहितविभवां श्रीगुरोः पादुकां च । ध्यात्वा विघ्नान्तकं तं शिवसुतम् अनघं श्रीगणेशं सुरेशम् उत्पत्त्याख्यावगाहिप्रकरणविवृतिस् तन्यते भास्करेण ॥ एवं मुमुक्षुव्यवहाराख्ये प्रकरणे वक्ष्यमाणोपदेशाधिकारित्वसम्पादननिमित्तं व्यवहारं प्रतिपाद्य तच्छ्रवणमात्रेण च श्रीरामं प्राप्ततदनुष्ठानफलं विभाव्य प्रपञ्चस्यानुत्पत्तिसतत्त्वोत्पत्तिज्ञानम् उपादेयभूतमोक्षप्राप्तौ मूलकारणतया निश्चित्य तदुपपादकम् उत्पत्तिप्रकरणम् आरभमाणः वक्ष्यमाणब्रह्मैकत्वाश्रयणेन गुरुशिष्यभावानुपपत्तिं पुरस्कृत्य स्वव्यतिरिक्तशिष्योपदेशभावेन परप्रयुक्तं चोद्यम् अभिशङ्कमानः तदुद्धारनिमित्तभूतं ब्रह्मैकत्वे ऽपि स्वप्नदृष्टान्तेन पदार्थभेदग्राहकं ब्रह्मविदनुभवं प्रथमं कथयति ॥ वाग्भाभिर् ब्रह्मविद् ब्रह्म भाति स्वप्न इवात्मनि । यद्-इदं-तत्-स्व-शब्दार्थैर् यो यद् वेत्ति स वेत्तु तत्

śrīrāmāya namaḥ | oṃ kṛtvā cittaṃ svabodhasmaraṇavinihataṃ prauḍhamohāndhakāraṃ smṛtvā jñānapradāṃ tāṃ sumahitavibhavāṃ śrīguroḥ pādukāṃ ca / dhyātvā vighnāntakaṃ taṃ śivasutam anaghaṃ śrīgaṇeśaṃ sureśam utpattyākhyāvagāhiprakaraṇavivṛtis tanyate bhāskareṇa // evaṃ mumukṣuvyavahārākhye prakaraṇe vakṣyamāṇopadeśādhikāritvasampādananimittaṃ vyavahāraṃ pratipādya tacchravaṇamātreṇa ca śrīrāmaṃ prāptatadanuṣṭhānaphalaṃ vibhāvya prapañcasyānutpattisatattvotpattijñānam upādeyabhūtamokṣaprāptau mūlakāraṇatayā niścitya tadupapādakam utpattiprakaraṇam ārabhamāṇaḥ vakṣyamāṇabrahmaikatvāśrayaṇena guruśiṣyabhāvānupapattiṃ puraskṛtya svavyatiriktaśiṣyopadeśabhāvena paraprayuktaṃ codyam abhiśaṅkamānaḥ taduddhāranimittabhūtaṃ brahmaikatve 'pi svapnadṛṣṭāntena padārthabhedagrāhakaṃ brahmavidanubhavaṃ prathamaṃ kathayati || vāgbhābhir brahmavid brahma bhāti svapna ivātmani / yad-idaṃ-tat-sva-śabdārthair yo yad vetti sa vettu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्तब्रह्मविदनुभवाश्रयणेन शङ्काविषयीकृतं परप्रयुक्तं चोद्यं परिहरति न्यायेनानेन सर्वस्मिन् सर्गे ब्रह्माम्बरे सति । किम् इदं कस्य वक्षीति चोद्यचञ्चुर् निराकृतः

proktabrahmavidanubhavāśrayaṇena śaṅkāviṣayīkṛtaṃ paraprayuktaṃ codyaṃ pariharati nyāyenānena sarvasmin sarge brahmāmbare sati / kim idaṃ kasya vakṣīti codyacañcur nirākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शङ्कितचोद्यनिरासं कृत्वा स्वोपदेशं प्रति श्रोतॄन् संमुखीकरोति अहं तावद् यथाज्ञानं यथावस्तु यथाक्रमम् । यथास्वभावं वच्मीदं तत् सर्वं श्रूयतां बुधाः

evaṃ śaṅkitacodyanirāsaṃ kṛtvā svopadeśaṃ prati śrotṝn saṃmukhīkaroti ahaṃ tāvad yathājñānaṃ yathāvastu yathākramam / yathāsvabhāvaṃ vacmīdaṃ tat sarvaṃ śrūyatāṃ budhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं श्रवणयोग्यं बुधवर्गं संमुखीकृत्योत्पत्तिप्रकरणतात्पर्यार्थं श्लोकेन सङ्गृह्य कथयति स्वप्नवत् पश्यति जगच् चिन्नभो देहविन्मयम् । स्वप्नसंसारदृष्टान्ता इहैवान्तः समन्विताः

evaṃ śravaṇayogyaṃ budhavargaṃ saṃmukhīkṛtyotpattiprakaraṇatātparyārthaṃ ślokena saṅgṛhya kathayati svapnavat paśyati jagac cinnabho dehavinmayam / svapnasaṃsāradṛṣṭāntā ihaivāntaḥ samanvitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुमुक्षुव्यवहारोक्तिमयात् प्रकरणाद् अनु । अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं परिकथ्यते

mumukṣuvyavahāroktimayāt prakaraṇād anu / athotpattiprakaraṇaṃ mayedaṃ parikathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञातप्रकरणारम्भं करोति बन्धो ऽयं दृश्यसद्भावो दृश्याभावे न बन्धनम् । न सम्भवति दृश्यं तु यथेदं तच् छृणु क्रमात्

pratijñātaprakaraṇārambhaṃ karoti bandho 'yaṃ dṛśyasadbhāvo dṛśyābhāve na bandhanam / na sambhavati dṛśyaṃ tu yathedaṃ tac chṛṇu kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु किमर्थम् उत्पत्तिप्रकरणम् एव प्रथमं कथयसीत्य् अपेक्षायाम् आह उत्पद्यते यो जगति स एव किल वर्धते । स एव मोक्षम् आप्नोति स्वर्गं वा नरकं च वा

nanu kimartham utpattiprakaraṇam eva prathamaṃ kathayasīty apekṣāyām āha utpadyate yo jagati sa eva kila vardhate / sa eva mokṣam āpnoti svargaṃ vā narakaṃ ca vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ततः किम् इत्य् । अत्राह अतस् तेष्व् अवबोधार्थं तत् तावत् कथयाम्य् अहम् । उत्पत्तिं संसृताव् एति पूर्वम् एव हि यो यथा

nanu tataḥ kim ity | atrāha atas teṣv avabodhārthaṃ tat tāvat kathayāmy aham / utpattiṃ saṃsṛtāv eti pūrvam eva hi yo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तावत् सङ्क्षेपकथनं प्रतिजानीते इदं प्रकरणार्थं त्वं सङ्क्षेपाच् छृणु राघव । ततः प्रकथयिष्यामि विस्तरं ते यथेप्सितम्

tatra tāvat saṅkṣepakathanaṃ pratijānīte idaṃ prakaraṇārthaṃ tvaṃ saṅkṣepāc chṛṇu rāghava / tataḥ prakathayiṣyāmi vistaraṃ te yathepsitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञातां सङ्क्षेपतः जगदुत्पत्तिं कथयिष्यन् प्रपञ्चाक्रान्तबुद्धेः शिष्यस्य विधिमुखेन मूलकारणस्वरूपकथनम् अयुक्तं ज्ञात्वा स्थूणानिखननन्यायम् आश्रित्य जगन्नाशमुखेन मूलकारणस्वरूपं कथयितुं प्रस्तौति यद् इदं दृश्यते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । । तत् सुषुप्त इव स्वप्नः कल्पान्ते प्रविनश्यति

pratijñātāṃ saṅkṣepataḥ jagadutpattiṃ kathayiṣyan prapañcākrāntabuddheḥ śiṣyasya vidhimukhena mūlakāraṇasvarūpakathanam ayuktaṃ jñātvā sthūṇānikhanananyāyam āśritya jagannāśamukhena mūlakāraṇasvarūpaṃ kathayituṃ prastauti yad idaṃ dṛśyate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam | / tat suṣupta iva svapnaḥ kalpānte pravinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यत् किञ्चिद् अवशिष्यते

tatas stimitagambhīraṃ na tejo na tamas tatam / anākhyam anabhivyaktaṃ yat kiñcid avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यदि तत् तत्त्वम् अनाख्यम् अस्ति तत् कथं बुधैः तस्य तत्त्वस्य ऋतं आत्मेत्यादिकाः सञ्ज्ञाः कृताः इत्य् । अत्राह ऋतम् आत्मा परं ब्रह्म सत्यम् इत्यादिका बुधैः । कल्पिता व्यवहारार्थं यस्य सञ्ज्ञा महात्मनः

nanu yadi tat tattvam anākhyam asti tat kathaṃ budhaiḥ tasya tattvasya ṛtaṃ ātmetyādikāḥ sañjñāḥ kṛtāḥ ity | atrāha ṛtam ātmā paraṃ brahma satyam ityādikā budhaiḥ / kalpitā vyavahārārthaṃ yasya sañjñā mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तत् ईदृशं भवतु । किं तत इत्य् । अत्राह स तथाभूत एवात्मा स्वयम् अन्य इवोल्लसन् । जीवताम् उपयातीव भाविनामकदर्थनाम्

nanu tat īdṛśaṃ bhavatu | kiṃ tata ity | atrāha sa tathābhūta evātmā svayam anya ivollasan / jīvatām upayātīva bhāvināmakadarthanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना तस्यैव जीवत्वानन्तरभाविनीं मनस्तां कथयति ततः स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । मनो भवति मौनात्म मननान् मन्थरीभवन्

adhunā tasyaiva jīvatvānantarabhāvinīṃ manastāṃ kathayati tataḥ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ / mano bhavati maunātma mananān mantharībhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति मनः सम्पद्यते तेन महतः परमात्मनः । सुस्थिराद् अस्थिराकारस् तरङ्ग इव वारिधेः

phalitaṃ kathayati manaḥ sampadyate tena mahataḥ paramātmanaḥ / susthirād asthirākāras taraṅga iva vāridheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसः उत्पत्तिम् उक्त्वा तत्कार्यभूतस्य जगतः उत्पत्तिं कथयति तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति नित्यशः । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेव वितन्यते

manasaḥ utpattim uktvā tatkāryabhūtasya jagataḥ utpattiṃ kathayati tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati nityaśaḥ / teneyam indrajālaśrīr vitateva vitanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्मोत्थान् मनसः सृष्ट्युत्थानकथनफलम् आह यथा कटकशब्दार्थः पृथक्त्वार्हो ऽस्ति कानके । न नाम कटके तद्वज् जगच्छब्दार्थता परे

paramātmotthān manasaḥ sṛṣṭyutthānakathanaphalam āha yathā kaṭakaśabdārthaḥ pṛthaktvārho 'sti kānake / na nāma kaṭake tadvaj jagacchabdārthatā pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढबुद्धिषु सङ्क्रमणार्थं पुनर् अप्य् एतद् एव कथयति ब्रह्मण्य् एवास्त्य् अनन्यात्म यथास्थितम् इदं जगत् । न जगच्छब्दकार्थो ऽस्ति हेम्नीव कटकादिता

mūḍhabuddhiṣu saṅkramaṇārthaṃ punar apy etad eva kathayati brahmaṇy evāsty ananyātma yathāsthitam idaṃ jagat / na jagacchabdakārtho 'sti hemnīva kaṭakāditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्त्वसाधिकाम् अत एवोक्तार्थदार्ढ्यकारिणीं मनसः सकाशात् जगदुत्पत्तिम् अनुवदति असतैवासती तापनद्येव लहरी चला । मनसैवेन्द्रजालश्रीर् जागती प्रवितन्यते

asattvasādhikām ata evoktārthadārḍhyakāriṇīṃ manasaḥ sakāśāt jagadutpattim anuvadati asataivāsatī tāpanadyeva laharī calā / manasaivendrajālaśrīr jāgatī pravitanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जागतीम् इन्द्रजालश्रियं विशिनष्टि अविद्या संसृतिर् बन्धो माया मोहो महत् तमः । कल्पितानीति नामानि यस्याः सकलवेदिभिः

jāgatīm indrajālaśriyaṃ viśinaṣṭi avidyā saṃsṛtir bandho māyā moho mahat tamaḥ / kalpitānīti nāmāni yasyāḥ sakalavedibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धस्य तावद् रूपं त्वं कथ्यमानम् इदं शृणु । ततस् स्वरूपं मोक्षस्य ज्ञास्यसीन्दुसमानन

bandhasya tāvad rūpaṃ tvaṃ kathyamānam idaṃ śṛṇu / tatas svarūpaṃ mokṣasya jñāsyasīndusamānana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धस्वरूपं कथयति द्रष्टुर् दृश्यत्वसत्ताङ्ग बन्ध इत्य् अभिधीयते । द्रष्टा दृश्यवशाद् बद्धो दृश्याभावाद् विमुच्यते

bandhasvarūpaṃ kathayati draṣṭur dṛśyatvasattāṅga bandha ity abhidhīyate / draṣṭā dṛśyavaśād baddho dṛśyābhāvād vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दृश्यस्वरूपं कथयति जगत् त्वम् अहम् इत्यादि सर्गात्मा दृश्यम् उच्यते । यावद् एतत् सम्भवति तावन् मोक्षो न विद्यते

tatra dṛśyasvarūpaṃ kathayati jagat tvam aham ityādi sargātmā dṛśyam ucyate / yāvad etat sambhavati tāvan mokṣo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेदम् इति वचनकथनमात्रेणैव शान्तदृश्यत्वाभिमानयुक्तं शिष्यं प्रति आह नेदं नेदम् इति व्यर्थैः प्रलापैर् नोपशाम्यति । सङ्कल्पजनकैर् दृश्यव्याधिः प्रत्युत वर्धते

nedam iti vacanakathanamātreṇaiva śāntadṛśyatvābhimānayuktaṃ śiṣyaṃ prati āha nedaṃ nedam iti vyarthaiḥ pralāpair nopaśāmyati / saṅkalpajanakair dṛśyavyādhiḥ pratyuta vardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नेदम् इति वचनमात्रेण दृश्यशान्तिः मा भवतु । तर्कादिभिः तच्छान्तिं साधयामः इत्य् । अत्राह न च तर्कभरक्षोदैर् न तीर्थनियमादिभिः । सतो दृश्यस्य जगतो यस्माद् एते विचारकाः

nanu nedam iti vacanamātreṇa dṛśyaśāntiḥ mā bhavatu | tarkādibhiḥ tacchāntiṃ sādhayāmaḥ ity | atrāha na ca tarkabharakṣodair na tīrthaniyamādibhiḥ / sato dṛśyasya jagato yasmād ete vicārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तर्काः सद् अपि जगत् पर्यन्ते भागतः अनित्यत्वेन कथयन्तीति तेषाम् अपि भागतः दृश्यशान्त्युपपादकत्वम् अस्त्य् एवेत्य् । अत्राह जगद् दृश्यं तु यद्य् अस्ति न शाम्यत्य् एव तत् क्वचित् । नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः

nanu tarkāḥ sad api jagat paryante bhāgataḥ anityatvena kathayantīti teṣām api bhāgataḥ dṛśyaśāntyupapādakatvam asty evety | atrāha jagad dṛśyaṃ tu yady asti na śāmyaty eva tat kvacit / nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यपरमार्थसत्त्वे दोषम् आह अचेत्यचित्स्वरूपात्मा यत्र यत्रैष तिष्ठति । द्रष्टा तत्रास्य दृश्यश्रीः समुदेत्य् अप्य् अणूदरे

dṛśyaparamārthasattve doṣam āha acetyacitsvarūpātmā yatra yatraiṣa tiṣṭhati / draṣṭā tatrāsya dṛśyaśrīḥ samudety apy aṇūdare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तपोध्यानादिभिः सत्यदृश्यशान्त्यभिमानग्रस्तान् प्रति कथयति द्रष्टुर् अस्ति जगद् दृश्यं तत् प्रमृष्टम् इदं मया । त्यक्तं तपोध्यानजपैर् इति काञ्चिकतृप्तिवत्

atha tapodhyānādibhiḥ satyadṛśyaśāntyabhimānagrastān prati kathayati draṣṭur asti jagad dṛśyaṃ tat pramṛṣṭam idaṃ mayā / tyaktaṃ tapodhyānajapair iti kāñcikatṛptivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु दृश्यं सत्यं भवतु । मोक्षावस्थायां दृश्यान् निर्गतस्यात एव विशेषगुणासंवेदनपात्रतां गतस्यातिसूक्ष्मस्य जीवस्येदं दृश्यं किं करोति । न हि सुप्तस्य बाह्यजगत्कृतं व्याकुलत्वं दृश्यते इत्य् । अत्राह यदि नाम जगद् दृश्यम् अस्ति तत् प्रतिबिम्बति । परमाणूदरे ऽप्य् अस्मिंश् चिदादर्शे न संशयः

nanu dṛśyaṃ satyaṃ bhavatu | mokṣāvasthāyāṃ dṛśyān nirgatasyāta eva viśeṣaguṇāsaṃvedanapātratāṃ gatasyātisūkṣmasya jīvasyedaṃ dṛśyaṃ kiṃ karoti | na hi suptasya bāhyajagatkṛtaṃ vyākulatvaṃ dṛśyate ity | atrāha yadi nāma jagad dṛśyam asti tat pratibimbati / paramāṇūdare 'py asmiṃś cidādarśe na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् एतद् इत्य् । अत्राह यत्र तत्र स्थितं राम यथादर्शे प्रबिम्बति । अद्रिद्यूर्वीनदीशादि चिदादर्शे तथैव हि

katham etad ity | atrāha yatra tatra sthitaṃ rāma yathādarśe prabimbati / adridyūrvīnadīśādi cidādarśe tathaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च मोक्षाभावप्रसङ्ग इत्य् अभिप्रायेणाह ततस् तत्र पुनर् दुःखं जरा मरणजन्मनी । भावाभावग्रहोत्सर्गाः स्थूलसूक्ष्मचलाचलाः

tathā ca mokṣābhāvaprasaṅga ity abhiprāyeṇāha tatas tatra punar duḥkhaṃ jarā maraṇajanmanī / bhāvābhāvagrahotsargāḥ sthūlasūkṣmacalācalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भवतु दृश्यं परमार्थसत् । तथापि समाधिपराणाम् अनर्थम् उत्पादयितुं कास्य शक्तिर् इत्य् । अत्राह इदं प्रमार्जितं दृश्यं मया नात्राहम् आस्थितः । एतद् एवाक्षयं बीजं समाधौ संसृतिस्मृतेः

nanu bhavatu dṛśyaṃ paramārthasat | tathāpi samādhiparāṇām anartham utpādayituṃ kāsya śaktir ity | atrāha idaṃ pramārjitaṃ dṛśyaṃ mayā nātrāham āsthitaḥ / etad evākṣayaṃ bījaṃ samādhau saṃsṛtismṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं जगत्सत्यत्ववाच्यभ्युपगतदृश्योपरमस्वरूपस्य समाधेः दृश्यबीजधारत्वमात्रम् एवास्त्य् । अपि तु कार्यकरणे असामर्थ्यम् अप्य् अस्तीत्य् अभिप्रायेणाह सति त्व् अस्मिञ् जगद्दृश्ये निर्विकल्पसमाधिना । न चाक्षयसुषुप्तत्वं तुर्यं वाप्य् उपपद्यते

na kevalaṃ jagatsatyatvavācyabhyupagatadṛśyoparamasvarūpasya samādheḥ dṛśyabījadhāratvamātram evāsty | api tu kāryakaraṇe asāmarthyam apy astīty abhiprāyeṇāha sati tv asmiñ jagaddṛśye nirvikalpasamādhinā / na cākṣayasuṣuptatvaṃ turyaṃ vāpy upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपपत्तिम् एव साधयति व्युत्थाने हि समाधीनां सुषुप्तान्त इवाखिलम् । जगद्दुःखम् इदम् भाति यथास्थितम् अखण्डितम्

anupapattim eva sādhayati vyutthāne hi samādhīnāṃ suṣuptānta ivākhilam / jagadduḥkham idam bhāti yathāsthitam akhaṇḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेनायातां समाधेः निष्फलतां कथयति प्राप्तं भवति हे राम तत् किं नाम समाधिभिः । भूयो ऽनर्थनिपाते ऽपि क्षणसाम्ये हि किं सुखम्

etenāyātāṃ samādheḥ niṣphalatāṃ kathayati prāptaṃ bhavati he rāma tat kiṃ nāma samādhibhiḥ / bhūyo 'narthanipāte 'pi kṣaṇasāmye hi kiṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु समाधौ सततं लीनस्य व्युत्थानाभावेन कथं भूयः जरादुःखप्रादुर्भावः स्याद् इत्य् । अत्राह यदि वापि समाधाने निर्विकल्पे स्थितिं व्रजेत् । तद् अक्षयसुषुप्ताभं तन् मन्ये नामलं पदम्

nanu samādhau satataṃ līnasya vyutthānābhāvena kathaṃ bhūyaḥ jarāduḥkhaprādurbhāvaḥ syād ity | atrāha yadi vāpi samādhāne nirvikalpe sthitiṃ vrajet / tad akṣayasuṣuptābhaṃ tan manye nāmalaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यसत्यत्ववादिनः निर्विकल्पसमाधिर् एव न सम्भवति । स्थितिव्रजनस्य तु का कथेत्य् अभिप्रायेणाह प्राप्यते सति दृश्ये ऽस्मिन् न च तन् नाम केनचित् । यत्र तत्र किलायाति चित्तभ्रान्त्या जगद्भ्रमः

dṛśyasatyatvavādinaḥ nirvikalpasamādhir eva na sambhavati | sthitivrajanasya tu kā kathety abhiprāyeṇāha prāpyate sati dṛśye 'smin na ca tan nāma kenacit / yatra tatra kilāyāti cittabhrāntyā jagadbhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु दृश्यसत्यत्वे निश्चितस्यापि यथा तथा प्रयुक्तेन धारणोपायेन न किञ्चिद् भानरूपो निर्विकल्पसमाधिः सिध्यत्य् एवेत्य् । अत्राह द्रष्टाथ यदि पाषाणरूपतां भावयन् बलात् । किलास्ते तत् तदन्ते ऽपि भूयो ऽस्योदेति दृश्यता

nanu dṛśyasatyatve niścitasyāpi yathā tathā prayuktena dhāraṇopāyena na kiñcid bhānarūpo nirvikalpasamādhiḥ sidhyaty evety | atrāha draṣṭātha yadi pāṣāṇarūpatāṃ bhāvayan balāt / kilāste tat tadante 'pi bhūyo 'syodeti dṛśyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाषाणरूपतागमनस्यासम्भवं कथयति न च पाषाणतातुल्या निर्विकल्पसमाधयः । केषाञ्चित् स्थितिम् आयान्ति सर्वैर् इत्य् अनुभूयते

pāṣāṇarūpatāgamanasyāsambhavaṃ kathayati na ca pāṣāṇatātulyā nirvikalpasamādhayaḥ / keṣāñcit sthitim āyānti sarvair ity anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथातथासिद्धस्यापि पाषाणभावस्य न परमपदत्वं युक्तं जडत्वानपायाद् । इति कथयति न च पाषाणतातुल्या रूढिं याताः समाधयः । भवन्त्य् अग्र्यं पदं शान्तं चिद्रूपम् अजम् अव्ययम्

yathātathāsiddhasyāpi pāṣāṇabhāvasya na paramapadatvaṃ yuktaṃ jaḍatvānapāyād | iti kathayati na ca pāṣāṇatātulyā rūḍhiṃ yātāḥ samādhayaḥ / bhavanty agryaṃ padaṃ śāntaṃ cidrūpam ajam avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तम् उपसंहरति तस्माद् यदीदं सद् दृश्यं तन् न शाम्येत् कदाचन । शाम्येत् तपोजपध्यानैर् दृढम् इत्य् अज्ञकल्पना

pūrvoktam upasaṃharati tasmād yadīdaṃ sad dṛśyaṃ tan na śāmyet kadācana / śāmyet tapojapadhyānair dṛḍham ity ajñakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलीनवल्लरीरूपं यथा पद्माक्षकोटरे । आस्ते कमलिनीबीजं तथा द्रष्टरि दृश्यधीः

ālīnavallarīrūpaṃ yathā padmākṣakoṭare / āste kamalinībījaṃ tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा रसः पदार्थेषु यथा तैलं तिलादिषु । कुसुमेषु यथामोदस् तथा द्रष्टरि दृश्यधीः

yathā rasaḥ padārtheṣu yathā tailaṃ tilādiṣu / kusumeṣu yathāmodas tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यत्र स्थितस्यापि कर्पूरादेस् सुगन्धता । यथोदेति तथा दृश्यं चिद्धातोर् उदरे जगत्

yatra yatra sthitasyāpi karpūrādes sugandhatā / yathodeti tathā dṛśyaṃ ciddhātor udare jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चात्र तव स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः

yathā cātra tava svapnasaṅkalpaś cittarājyadhīḥ / svānubhūtyaiva dṛṣṭāntas tasmād dhṛdy asti dṛśyabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका

tasmāc cittavikalpasthaḥ piśāco bālakaṃ yathā / vinihanty evam eṣāntar draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः

yathāṅkuro 'ntar bījasya saṃsthito deśakālataḥ / karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanoty evaṃ hi dṛśyadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यस्य हृद्य् एव चमत्कृतिर् यथा सदोदितास्त्य् अस्तमयोज्झितोदरे । द्रव्यस्य चिन्मात्रशरीरिणस् तथा स्वभावभूतास्त्य् उदरे जगत्स्थितिः

dravyasya hṛdy eva camatkṛtir yathā sadoditāsty astamayojjhitodare / dravyasya cinmātraśarīriṇas tathā svabhāvabhūtāsty udare jagatsthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.