Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.11

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे दशमः सर्गः ॥ ३,१० ॥ ॐ श्रीरामः पृच्छति इदंरूपम् इदं दृश्यं जगन् नामास्ति भासुरम् । महाप्रलयसम्पत्तौ भो ब्रह्मन् क्व नु गच्छति

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe daśamaḥ sargaḥ || 3,10 || oṃ śrīrāmaḥ pṛcchati idaṃrūpam idaṃ dṛśyaṃ jagan nāmāsti bhāsuram / mahāpralayasampattau bho brahman kva nu gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठो ऽप्य् एतत्सदृशं किञ्चित् पृच्छति कुत आयाति कीदृग् वा वन्ध्यापुत्रः क्व गच्छति । क्व याति कुत आयाति वद वा व्योमकाननम्

śrīvasiṣṭho 'py etatsadṛśaṃ kiñcit pṛcchati kuta āyāti kīdṛg vā vandhyāputraḥ kva gacchati / kva yāti kuta āyāti vada vā vyomakānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामो ऽत्रोत्तरं दधाति वन्ध्यापुत्रो व्योमवनं नैवास्ति न भविष्यति । कीदृशी दृश्यता तस्य कीदृशी तस्य नास्तिता

śrīrāmo 'trottaraṃ dadhāti vandhyāputro vyomavanaṃ naivāsti na bhaviṣyati / kīdṛśī dṛśyatā tasya kīdṛśī tasya nāstitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः श्रीरामोक्तम् उत्तरं दृष्टान्तीकृत्योत्तरम् आह वन्ध्यापुत्रव्योमवने यथा न स्तः कदाचन । जगदाद्य् अखिलं दृश्यं तथा नास्ति कदाचन

śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmoktam uttaraṃ dṛṣṭāntīkṛtyottaram āha vandhyāputravyomavane yathā na staḥ kadācana / jagadādy akhilaṃ dṛśyaṃ tathā nāsti kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितम् आह न चोत्पन्नं न च ध्वंसि यत् किलादौ न विद्यते । उत्पत्तिः कीदृशी तस्य नाशशब्दस्य का कथा

phalitam āha na cotpannaṃ na ca dhvaṃsi yat kilādau na vidyate / utpattiḥ kīdṛśī tasya nāśaśabdasya kā kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः पुनः पृच्छति वन्ध्यापुत्रनभोवृक्षकल्पना तावद् अस्ति हि । सा यथा नाशजन्माढ्या तथैवेदं न किं भवेत्

śrīrāmaḥ punaḥ pṛcchati vandhyāputranabhovṛkṣakalpanā tāvad asti hi / sā yathā nāśajanmāḍhyā tathaivedaṃ na kiṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्र स्त्रियि दृष्टस्य पुत्रस्यारोपेण युक्तैव वन्ध्यापुत्रकल्पनात्र तु दृश्यस्य क्व यत्रापि सत्तैव नास्तीति न तत्कल्पना युक्तेत्य् उत्तरं श्रीवसिष्ठो भङ्ग्यान्तरेणाह फुल्लस्यातुलभुः सम्यग् आलकैः कुरु कोलनम् । निरन्वया यथैवोक्तिर् जगत्सत्ता तथैव हि

anyatra striyi dṛṣṭasya putrasyāropeṇa yuktaiva vandhyāputrakalpanātra tu dṛśyasya kva yatrāpi sattaiva nāstīti na tatkalpanā yuktety uttaraṃ śrīvasiṣṭho bhaṅgyāntareṇāha phullasyātulabhuḥ samyag ālakaiḥ kuru kolanam / niranvayā yathaivoktir jagatsattā tathaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरन्वयत्वम् एव दृष्टान्तान्तरैः प्रतिपादयति यथा सौवर्णकटके दृश्यमानम् अपि स्फुटम् । कटकत्वं तु नास्त्य् एव जगत्त्वं तु तथा परे

niranvayatvam eva dṛṣṭāntāntaraiḥ pratipādayati yathā sauvarṇakaṭake dṛśyamānam api sphuṭam / kaṭakatvaṃ tu nāsty eva jagattvaṃ tu tathā pare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशे च यथा नास्ति शून्यत्वं व्यतिरेकवत् । जगत्त्वं ब्रह्मणि तथा नास्त्य् एवाप्य् उपलब्धिमत्

ākāśe ca yathā nāsti śūnyatvaṃ vyatirekavat / jagattvaṃ brahmaṇi tathā nāsty evāpy upalabdhimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कज्जलान् न यथा कार्ष्ण्यं श्वैत्यं च न यथा हिमात् । पृथग् एवं भवेद् बुद्धं जगन् नास्ति परे पदे

kajjalān na yathā kārṣṇyaṃ śvaityaṃ ca na yathā himāt / pṛthag evaṃ bhaved buddhaṃ jagan nāsti pare pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा शैत्यं च शशिनो न हिमाद् व्यतिरिच्यते । ब्रह्मणो न तथा सर्गो विद्यते व्यतिरेकवान्

yathā śaityaṃ ca śaśino na himād vyatiricyate / brahmaṇo na tathā sargo vidyate vyatirekavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणिगुणनिदर्शनेनैक्यम् उक्त्वा जगतो भ्रमसिद्धतया ऐक्यं कथयति मरुनद्यां यथा तोयं द्वितीयेन्दौ यथेन्दुता । नास्त्य् एवैवं जगन् नास्ति दृष्टम् अप्य् अमलात्मनि

guṇiguṇanidarśanenaikyam uktvā jagato bhramasiddhatayā aikyaṃ kathayati marunadyāṃ yathā toyaṃ dvitīyendau yathendutā / nāsty evaivaṃ jagan nāsti dṛṣṭam apy amalātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अप्य् एतद् एव दृष्टान्तान्तरेण दृढयति संविद्विलोचनालोको भात्य् अयं संविदम्बरे । जगदाख्ये ऽमले व्योम्नि दृष्टिमुक्तावली यथा

punar apy etad eva dṛṣṭāntāntareṇa dṛḍhayati saṃvidvilocanāloko bhāty ayaṃ saṃvidambare / jagadākhye 'male vyomni dṛṣṭimuktāvalī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदाकाशे चिदाकाशश् चित्त्वाद् यः कचति स्वयम् । तद् एव तेन रूपं स्वं जगद् इत्य् अवबुध्यते

cidākāśe cidākāśaś cittvād yaḥ kacati svayam / tad eva tena rūpaṃ svaṃ jagad ity avabudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतम् अनुसरति आदाव् एव हि यन् नास्ति कारणासम्भवात् स्वयम् । वर्तमाने ऽपि तन् नास्ति नाशः स्यात् तत्र कीदृशः

prakṛtam anusarati ādāv eva hi yan nāsti kāraṇāsambhavāt svayam / vartamāne 'pi tan nāsti nāśaḥ syāt tatra kīdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु परमात्मलक्षणस्य कारणस्य सद्भावात् कारणासम्भवः कथम् उदेत्य् । अत्राह क्वासम्भवद्भूतजाड्यं पृथ्व्यादेर् जडवस्तुनः । कारणं भवितुं शक्तं छायाया आतपो यथा

nanu paramātmalakṣaṇasya kāraṇasya sadbhāvāt kāraṇāsambhavaḥ katham udety | atrāha kvāsambhavadbhūtajāḍyaṃ pṛthvyāder jaḍavastunaḥ / kāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ chāyāyā ātapo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु कारणाभावे ऽपि जगद् अस्तु इत्य् । अत्राह कारणाभावतः कार्यं नेदं तत् किञ्चनोदितम् । यत् तत्कारणम् एवास्ति तद् एवेत्थम् अवस्थितम्

nanu kāraṇābhāve 'pi jagad astu ity | atrāha kāraṇābhāvataḥ kāryaṃ nedaṃ tat kiñcanoditam / yat tatkāraṇam evāsti tad evettham avasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजातम् एव यद् भाति संविदो भानम् एव तत् । यज् जगद् दृश्यते स्वप्ने संवित्कचनम् एव तत्

ajātam eva yad bhāti saṃvido bhānam eva tat / yaj jagad dṛśyate svapne saṃvitkacanam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित्कचनम् एवान्तर् यथा स्वप्नजगद्भ्रमः । सर्गादौ ब्रह्मणि तथा जगत्कचनम् आततम्

saṃvitkacanam evāntar yathā svapnajagadbhramaḥ / sargādau brahmaṇi tathā jagatkacanam ātatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् इदं दृश्यते किञ्चित् तत् सद् एवात्मनि स्थितम् । नास्तम् एति न चोदेति जगत् किञ्चित् कदाचन

yad idaṃ dṛśyate kiñcit tat sad evātmani sthitam / nāstam eti na codeti jagat kiñcit kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा द्रवत्वं सलिलं स्पन्दत्वं पवनो यथा । यथा प्रकाश आभासो ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा

yathā dravatvaṃ salilaṃ spandatvaṃ pavano yathā / yathā prakāśa ābhāso brahmaiva trijagat tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पुरम् इवास्ते ऽन्तर् विद् एव स्वप्नसंविदि । तथा जगद् इवाभाति स्वात्मैव परमात्मनि

yathā puram ivāste 'ntar vid eva svapnasaṃvidi / tathā jagad ivābhāti svātmaiva paramātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्रीरामः पृच्छति एवं चेत् तत् कथं ब्रह्मन् सुघनप्रत्ययं वद । इदं दृश्यविषं जातम् असत्स्वप्नानुभूतिवत्

atra śrīrāmaḥ pṛcchati evaṃ cet tat kathaṃ brahman sughanapratyayaṃ vada / idaṃ dṛśyaviṣaṃ jātam asatsvapnānubhūtivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यात्यन्तासम्भवं विना मुक्तिम् अमन्यमानः तम् एव विस्तरेण पृच्छति सति दृश्ये किल द्रष्टा सति द्रष्टरि दृश्यता । एकसत्त्वे द्वयोर् बन्धो मुक्तिर् एकक्षये द्वयोः

dṛśyātyantāsambhavaṃ vinā muktim amanyamānaḥ tam eva vistareṇa pṛcchati sati dṛśye kila draṣṭā sati draṣṭari dṛśyatā / ekasattve dvayor bandho muktir ekakṣaye dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तत्रापि किं पुनः पुनः दृश्यात्यन्ताभावम् एव पृच्छसीत्य् । अत्राह अत्यन्तासम्भवो यावद् बुद्धो दृश्यस्य नाक्षयः । तावद् द्रष्टुर् अद्रष्टृत्वं न सम्भवति मोक्षदम्

nanu tatrāpi kiṃ punaḥ punaḥ dṛśyātyantābhāvam eva pṛcchasīty | atrāha atyantāsambhavo yāvad buddho dṛśyasya nākṣayaḥ / tāvad draṣṭur adraṣṭṛtvaṃ na sambhavati mokṣadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु दृश्यात्यन्ताभावे तव किं प्रयोजनं । दृश्यध्वंसेनापि कार्यसिद्धेर् इत्य् । अत्राह दृश्यं चेत् सम्भवत्य् आदौ पश्चात् क्षयम् उपागतम् । तद् दृश्यस्मरणानर्थरूपो बन्धो न नश्यति

nanu dṛśyātyantābhāve tava kiṃ prayojanaṃ | dṛśyadhvaṃsenāpi kāryasiddher ity | atrāha dṛśyaṃ cet sambhavaty ādau paścāt kṣayam upāgatam / tad dṛśyasmaraṇānartharūpo bandho na naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु नष्टस्य दृश्यस्य का स्मृतिर् भवतीत्य् । अत्राह यत्र क्वचन संस्थस्य स्वादर्शस्येव चिद्गतेः । प्रतिबिम्बो लगत्य् एव सर्गस्मृतिमयो ह्य् अयम्

nanu naṣṭasya dṛśyasya kā smṛtir bhavatīty | atrāha yatra kvacana saṃsthasya svādarśasyeva cidgateḥ / pratibimbo lagaty eva sargasmṛtimayo hy ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि मुक्तिः कदा सम्भवतीत्य् । अत्राह आदाव् एव हि नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्य् एव चेत् स्वयम् । द्रष्टृदृश्यभ्रमाभावात् तत् सम्भवति मुक्तता

tarhi muktiḥ kadā sambhavatīty | atrāha ādāv eva hi notpannaṃ dṛśyaṃ nāsty eva cet svayam / draṣṭṛdṛśyabhramābhāvāt tat sambhavati muktatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नम् उपसंहरति तस्माद् असम्भवन्मुक्तेर् मम प्रोत्साहयुक्तितः । अत्यन्तासम्भवं दृश्ये कथयात्मविदां वर

praśnam upasaṃharati tasmād asambhavanmukter mama protsāhayuktitaḥ / atyantāsambhavaṃ dṛśye kathayātmavidāṃ vara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठ उत्तरम् आह असद् एव यथा भाति जगत् सर्वात्मकं तथा । शृण्व् अहं कथया राम दीर्घया कथयामि ते

śrīvasiṣṭha uttaram āha asad eva yathā bhāti jagat sarvātmakaṃ tathā / śṛṇv ahaṃ kathayā rāma dīrghayā kathayāmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु किमर्थं दीर्घया कथया कथयसीत्य् । अत्राह व्यवसायकथावाक्यैर् यावत् तन् नानुवर्णितम् । न विश्राम्यति ते तावद् धृदि पांसुर् यथा ह्रदे

nanu kimarthaṃ dīrghayā kathayā kathayasīty | atrāha vyavasāyakathāvākyair yāvat tan nānuvarṇitam / na viśrāmyati te tāvad dhṛdi pāṃsur yathā hrade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु दृश्यात्यन्ताभावज्ञानेन किं मम सेत्स्यतीत्य् । अत्राह अत्यन्ताभावम् अस्यास् त्वं जगत्सर्गभ्रमस्थितेः । बुद्ध्वैकध्याननिष्ठात्मा व्यवहारं करिष्यसि

nanu dṛśyātyantābhāvajñānena kiṃ mama setsyatīty | atrāha atyantābhāvam asyās tvaṃ jagatsargabhramasthiteḥ / buddhvaikadhyānaniṣṭhātmā vyavahāraṃ kariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ततो ऽपि किम् इत्य् अपेक्षायां फलान्तरम् अपि कथयति भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचलाचलाः । दृशस् त्वां वेधयिष्यन्ति न महाद्रिम् इवेषवः

nanu tato 'pi kim ity apekṣāyāṃ phalāntaram api kathayati bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ / dṛśas tvāṃ vedhayiṣyanti na mahādrim iveṣavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यात्यन्ताभावकथनं प्रतिजानीते स एषो ऽस्त्य् एक एवात्मा न द्वितीयास्ति कल्पना । जगद् अत्र यथोत्पन्नं तत् ते वक्ष्यामि राघव

dṛśyātyantābhāvakathanaṃ pratijānīte sa eṣo 'sty eka evātmā na dvitīyāsti kalpanā / jagad atra yathotpannaṃ tat te vakṣyāmi rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गान्तश्लोकेनैतत् सङ्गृह्णाति तस्माद् इमानि सकलानि विजृम्भितानि यो हीदम् अङ्ग सकले सकलं महात्मा । रूपावलोकनमनोमननप्रकाश- कोशास्पदं स्वयम् उदेति च लीयते च

sargāntaślokenaitat saṅgṛhṇāti tasmād imāni sakalāni vijṛmbhitāni yo hīdam aṅga sakale sakalaṃ mahātmā / rūpāvalokanamanomananaprakāśa- kośāspadaṃ svayam udeti ca līyate ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.