Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.110

परस्मात् कारणाद् आदौ चिच् चेत्यपदपातिनी । कलनापदम् आसाद्य कलङ्ककलनान्तरम्

parasmāt kāraṇād ādau cic cetyapadapātinī / kalanāpadam āsādya kalaṅkakalanāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्स्व् एव विमोहेषु रामैवम्प्रायवृत्तिषु । घनेषु तुच्छताम् एत्य चिराय परिमज्जति

asatsv eva vimoheṣu rāmaivamprāyavṛttiṣu / ghaneṣu tucchatām etya cirāya parimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद् एव मनोवृत्तिर् म्लाना विस्तारयत्य् अलम् । दुःखं दोषसहस्रेण वेतालम् इव बालकः

asad eva manovṛttir mlānā vistārayaty alam / duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālam iva bālakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद् एव हि महादुःखम् असत्तां नयति क्षणम् । निष्कलङ्का मनोवृत्तिर् अन्धकारम् इवार्करुक्

sad eva hi mahāduḥkham asattāṃ nayati kṣaṇam / niṣkalaṅkā manovṛttir andhakāram ivārkaruk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयद् अभ्याशतां दूरम् अभ्याशं दूरतां नयत् । मनो वल्गति भूतेषु बालो बालखगेष्व् इव

nayad abhyāśatāṃ dūram abhyāśaṃ dūratāṃ nayat / mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभयं भयम् अज्ञस्य चेतसो वासनावतः । दूरतो मुग्धपान्थस्य स्थाणुर् याति पिशाचताम्

abhayaṃ bhayam ajñasya cetaso vāsanāvataḥ / dūrato mugdhapānthasya sthāṇur yāti piśācatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शत्रुत्वं शङ्कते मित्रे कलङ्कमलिनं मनः । मदाविष्टमतिर् जन्तुर् भ्रमत् पश्यति भूतलम्

śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ / madāviṣṭamatir jantur bhramat paśyati bhūtalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्याकुले हि मनसि शशिनो जायते ऽशनिः । अमृतं विषभावेन भुक्तं याति विषक्रियाम्

paryākule hi manasi śaśino jāyate 'śaniḥ / amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरपत्तननिर्माणम् असत् सद् इव पश्यति । वासनावलितं चेतस् स्वप्नवज् जाग्रद् एव हि

purapattananirmāṇam asat sad iva paśyati / vāsanāvalitaṃ cetas svapnavaj jāgrad eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहैककारणं जन्तोर् मनसो वासनोल्बणा । उत्खातव्या प्रयत्नेन मूलच्छेदेन चैव सा

mohaikakāraṇaṃ jantor manaso vāsanolbaṇā / utkhātavyā prayatnena mūlacchedena caiva sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनावागुराकृष्टो मनोहरिणको नृणाम् । परां विवशताम् एति संसारवनगुल्मके

vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām / parāṃ vivaśatām eti saṃsāravanagulmake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनोच्छिन्ना विचारेण जीवस्य ज्ञेन वासना । निरभ्रस्येव सूर्यस्य तस्यालोको विराजते

yenocchinnā vicāreṇa jīvasya jñena vāsanā / nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस् त्वं मन एवेदं नरं विद्धि न देहकम् । जडो देहो मनस् त्व् अत्र न जडं नाजडं विदुः

atas tvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam / jaḍo deho manas tv atra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् कृतं मनसा राम तत् कृतं विद्धि राघव । यत् त्यक्तं मनसा राम तत् त्यक्तं विद्धि राघव

yat kṛtaṃ manasā rāma tat kṛtaṃ viddhi rāghava / yat tyaktaṃ manasā rāma tat tyaktaṃ viddhi rāghava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोमात्रं जगत् कृत्स्नं मनः पर्वतमण्डलम् । मनो व्योम मनो भूमिर् मनो वायुर् मनो महान्

manomātraṃ jagat kṛtsnaṃ manaḥ parvatamaṇḍalam / mano vyoma mano bhūmir mano vāyur mano mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो यदि पदार्थं तु तद्भावेन न योजयेत् । ततस् सूर्यादयो ऽप्य् एते न प्रकाशाः कदाचन

mano yadi padārthaṃ tu tadbhāvena na yojayet / tatas sūryādayo 'py ete na prakāśāḥ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो मोहम् उपादत्ते यस्यासौ मूढ उच्यते । शरीरे मोहम् आपन्ने न शवे मूढ उच्यते

mano moham upādatte yasyāsau mūḍha ucyate / śarīre moham āpanne na śave mūḍha ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः पश्यद् भवत्य् अक्षि शृण्वच् श्रवणतां गतम् । त्वग्भावं स्पर्शनाद् एति घ्राणताम् एति शिङ्घनात्

manaḥ paśyad bhavaty akṣi śṛṇvac śravaṇatāṃ gatam / tvagbhāvaṃ sparśanād eti ghrāṇatām eti śiṅghanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसनाद् रसताम् एति विचित्रास्व् अत्र वृत्तिषु । नाटके नटवद् देहे मन एवाभिवर्तते

rasanād rasatām eti vicitrāsv atra vṛttiṣu / nāṭake naṭavad dehe mana evābhivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघु दीर्घं करोत्य् एतत् सत्तासत्तां च गच्छति । कटुतां नयति स्वादु रिपुं नयति मित्रताम्

laghu dīrghaṃ karoty etat sattāsattāṃ ca gacchati / kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एव प्रतिभासो ऽस्य चेतसो वृत्तिवर्तिनः । तत् सद् एव हि प्रत्यक्षं तन्मात्रानुभवाद् इह

ya eva pratibhāso 'sya cetaso vṛttivartinaḥ / tat sad eva hi pratyakṣaṃ tanmātrānubhavād iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिभासवशाद् एव स्वप्नार्थलितचेतसः । हरिश्चन्द्रस्य सम्पन्ना रात्रिर् द्वादशवार्षिकी

pratibhāsavaśād eva svapnārthalitacetasaḥ / hariścandrasya sampannā rātrir dvādaśavārṣikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तानुभाववशतो मुहूर्तत्वं गतं युगम् । इन्द्रद्युम्नस्य वैरिञ्चपुराभ्यन्तरवर्तिनः

cittānubhāvavaśato muhūrtatvaṃ gataṃ yugam / indradyumnasya vairiñcapurābhyantaravartinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोज्ञया मनोवृत्त्या सुखतां याति रौरवम् । प्रातःप्राप्यस्वराज्यस्य सुबद्धस्येव बन्धनम्

manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam / prātaḥprāpyasvarājyasya subaddhasyeva bandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिते मनसि सर्वैव विजितैवेन्द्रियावली । शीर्यते च यथा तन्तौ दग्धे सौक्तिकमालिका

jite manasi sarvaiva vijitaivendriyāvalī / śīryate ca yathā tantau dagdhe sauktikamālikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतस् स्थितया स्वच्छरूपया निर्विकारया । समया सूक्ष्मया नित्यं चिच्छक्त्या साक्षिभूतया

sarvatas sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā / samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभावानुगतया न चेत्यार्थविभिन्नया । रामात्मसत्तयामूकम् अपि देहसमं जडम्

sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā / rāmātmasattayāmūkam api dehasamaṃ jaḍam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो ऽन्तर् वल्गति व्यस्तमननैषणम् ऊर्जया । बहिर्गिरिसरिद्व्योमसमुद्रपुरलीलया

mano 'ntar valgati vyastamananaiṣaṇam ūrjayā / bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाग्रच् चाभिमतं वस्तु नयत्य् अमृतमृष्टताम् । अनीहितं च विषतां नयत्य् अमृतम् अप्य् अलम्

jāgrac cābhimataṃ vastu nayaty amṛtamṛṣṭatām / anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayaty amṛtam apy alam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसृज्य सर्वभावानाम् अलम् आत्मचमत्कृतिम् । मनस् त्व् अभिमताकारं रूपं सृजति वस्तुषु

prasṛjya sarvabhāvānām alam ātmacamatkṛtim / manas tv abhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्देषु वायुताम् एति प्रकाशेषु प्रकाशताम् । द्रवेषु द्रवताम् एति चिच्छक्तिच्छुरितं मनः

spandeṣu vāyutām eti prakāśeṣu prakāśatām / draveṣu dravatām eti cicchakticchuritaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्यां कठिनताम् एति शून्यवृत्तिषु शून्यताम् । सर्वत्रेच्छास्थितौ याति चिच्छक्तिच्छुरितं मनः

pṛthvyāṃ kaṭhinatām eti śūnyavṛttiṣu śūnyatām / sarvatrecchāsthitau yāti cicchakticchuritaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लं कृष्णीकरोत्य् एतत् कृष्णं नयति शुक्लताम् । विनैव देशकालाभ्यां शक्तिं पश्यास्य चेतसः

śuklaṃ kṛṣṇīkaroty etat kṛṣṇaṃ nayati śuklatām / vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् अन्यत्र संसक्ते चर्वितस्यापि जिह्वया । भोजनस्यातिमृष्टस्य न स्वादो ह्य् अनुभूयते

manasy anyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā / bhojanasyātimṛṣṭasya na svādo hy anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चित्तदृष्टं तद् दृष्टं न दृष्टं तदलोकितम् । अन्धकारे यथा रूपम् इन्द्रियं निर्मनस् तथा

yac cittadṛṣṭaṃ tad dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam / andhakāre yathā rūpam indriyaṃ nirmanas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियेण विनोदेति मनो नेन्द्रियम् उन्मनः । इन्द्रियाणि प्रसूतानि मनसो नेन्द्रियान् मनः

indriyeṇa vinodeti mano nendriyam unmanaḥ / indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyān manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तभिन्नयोर् ऐक्यं येषाम् चित्तशरीरयोः । ज्ञातज्ञेया महात्मानो नमस्यास् ते सुपण्डिताः

atyantabhinnayor aikyaṃ yeṣām cittaśarīrayoḥ / jñātajñeyā mahātmāno namasyās te supaṇḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमोल्लासिधम्मिला हेलावलितलोचना । काष्ठकुड्योपमाङ्गेषु लग्नाप्य् अमनसो ऽङ्गना

kusumollāsidhammilā helāvalitalocanā / kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpy amanaso 'ṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् अन्यत्र संसक्ते वीतरागेण कानने । क्रव्यादचर्वितो ऽङ्गस्थस् स्वकरो ऽपि न लक्षितः

manasy anyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane / kravyādacarvito 'ṅgasthas svakaro 'pi na lakṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखीकर्तुं सुदुःखानि दुःखीकर्तुं सुखानि च । सुखेनैवाशु युज्यन्ते मनसो ऽतिशयान् मुनेः

sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca / sukhenaivāśu yujyante manaso 'tiśayān muneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् अन्यत्र संसक्ते कथ्यमानापि यत्नतः । लता परशुकृत्तेव कथा विच्छिद्यते बत

manasy anyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ / latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् अद्रितटारूढे गृहस्थेनापि जन्तुना । श्वभ्राभ्रकन्दरभ्रान्तिदुःखं समनुभूयते

manasy adritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā / śvabhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनस्य् उल्लसिते स्वप्ने हृद्य् एव पुरपर्वताः । आकाश इव विस्तीर्णे दृश्यन्ते निर्मिताः क्षणात्

manasy ullasite svapne hṛdy eva puraparvatāḥ / ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो विलुलितं स्वप्ने हृद्य् एवाद्रिपुरावलीम् । तनोति चलितो ऽम्भोधिर् वीचीचयम् इवात्मनि

mano vilulitaṃ svapne hṛdy evādripurāvalīm / tanoti calito 'mbhodhir vīcīcayam ivātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर् अब्धेर् जलाद् यद्वत् तरङ्गापीडवीचयः । देहान्तर् मनसस् तद्वत् स्वप्नाद्रिपुरराजयः

antar abdher jalād yadvat taraṅgāpīḍavīcayaḥ / dehāntar manasas tadvat svapnādripurarājayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कुरस्य यथा पत्त्रलतापुष्पफलश्रियः । मनसो ऽस्य तथा जाग्रत्स्वप्नविभ्रमभूतयः

aṅkurasya yathā pattralatāpuṣpaphalaśriyaḥ / manaso 'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतिरिक्ता यथा हेम्नो न हैमवनिता तथा । जाग्रत्स्वप्नक्रियालक्ष्मीर् व्यतिरिक्ता न चेतसः

vyatiriktā yathā hemno na haimavanitā tathā / jāgratsvapnakriyālakṣmīr vyatiriktā na cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धाराकणोर्मिफेनश्रीर् यथा संलक्ष्यते ऽम्भसः । तथा विचित्रविभवा नानातेयं हि चेतसः

dhārākaṇormiphenaśrīr yathā saṃlakṣyate 'mbhasaḥ / tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वचित्तवृत्तिर् एवेयं जाग्रत्स्वप्नदृशोदिता । रसावेशाद् उपादत्ते शैलूष इव भूमिकाम्

svacittavṛttir eveyaṃ jāgratsvapnadṛśoditā / rasāveśād upādatte śailūṣa iva bhūmikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डालत्वं हि लवणः प्रतिभासवशाद् यथा । तथेदं जगद् आभोगि मनोमननमात्रकम्

caṇḍālatvaṃ hi lavaṇaḥ pratibhāsavaśād yathā / tathedaṃ jagad ābhogi manomananamātrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् यत् संवेद्यते किञ्चित् तेन तेनाशु भूयते । मनोमनननिर्माणं यथेच्छसि तथा कुरु

yad yat saṃvedyate kiñcit tena tenāśu bhūyate / manomanananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानापुरसरिच्छैलरूपताम् एत्य देहिनाम् । तनोत्य् अन्तस्स्थम् एवेदं जाग्रत्स्वप्नभ्रमं मनः

nānāpurasaricchailarūpatām etya dehinām / tanoty antasstham evedaṃ jāgratsvapnabhramaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरत्वाद् दैत्यताम् एति नागत्वान् नगताम् अपि । प्रतिभासवशाच् चित्तम् आपदं लवणो यथा

suratvād daityatām eti nāgatvān nagatām api / pratibhāsavaśāc cittam āpadaṃ lavaṇo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरत्वाद् एति नारीत्वं पितृत्वात् पुत्रतां पुनः । यथा क्षिप्रं प्रति नटस् स्वसङ्कल्पात् तथा मनः

naratvād eti nārītvaṃ pitṛtvāt putratāṃ punaḥ / yathā kṣipraṃ prati naṭas svasaṅkalpāt tathā manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पतः प्रम्रियते सङ्कल्पाज् जायते पुनः । मनश् चिरतराभ्यस्ताज् जीवताम् एत्य् अनाकृति

saṅkalpataḥ pramriyate saṅkalpāj jāyate punaḥ / manaś ciratarābhyastāj jīvatām ety anākṛti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो मननसम्मूढम् ऊढवासनमारुतात् । सङ्कल्पाद् योनिम् आयाति सुखं दुःखं भयाभये

mano mananasammūḍham ūḍhavāsanamārutāt / saṅkalpād yonim āyāti sukhaṃ duḥkhaṃ bhayābhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं दुःखं च मनसि तिले तैलम् इव स्थितम् । तद् देशकालवशतो घनं वा तनु वा भवेत्

sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailam iva sthitam / tad deśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैलं तिलस्य च क्रान्त्या स्फुटताम् एति शाश्वतीम् । चेतसो मननासङ्गाद् घनीभूते सुखासुखे

tailaṃ tilasya ca krāntyā sphuṭatām eti śāśvatīm / cetaso mananāsaṅgād ghanībhūte sukhāsukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालाभिधानेन राम सङ्कल्प एव हि । कथ्यते तद्वशाद् यस्माद् देशकालौ स्थितिं गतौ

deśakālābhidhānena rāma saṅkalpa eva hi / kathyate tadvaśād yasmād deśakālau sthitiṃ gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशाम्यत्य् उल्लसत्य् एति याति नन्दति वल्गति । मनश् शरीरसङ्कल्पे फलिते न शरीरकम्

praśāmyaty ullasaty eti yāti nandati valgati / manaś śarīrasaṅkalpe phalite na śarīrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानास्फालसमुल्लासैस् स्वसङ्कल्पोपकल्पितैः । मनो वल्गति देहे ऽस्मिन् स्वश्ववार इवाजिरे

nānāsphālasamullāsais svasaṅkalpopakalpitaiḥ / mano valgati dehe 'smin svaśvavāra ivājire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चापले प्रसरस् तस्माद् अन्तर् येन न दीयते । मनो विनयम् आधत्ते तस्यालान इव द्विपः

cāpale prasaras tasmād antar yena na dīyate / mano vinayam ādhatte tasyālāna iva dvipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्पन्दते मनो यस्य शस्त्रस्तम्भ इवोत्तमः । सद्वस्तुनो ऽसौ पुरुषश् शिष्टाः कर्दमकीटकाः

na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ / sadvastuno 'sau puruṣaś śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याचापलतां यातं मन एकत्र संस्थितम् । अनुत्तमपदेनासौ ध्यानेनानुगतो ऽनघः

yasyācāpalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam / anuttamapadenāsau dhyānenānugato 'naghaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयमान् मनसश् शान्तिम् एति संसारसम्भ्रमः । मन्दरे ऽस्पन्दतां याते यथा क्षीरमहार्णवः

saṃyamān manasaś śāntim eti saṃsārasambhramaḥ / mandare 'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसो वृद्धयो या या भोगसङ्कल्पविभ्रमैः । संसारविषवृक्षस्य ता एवाङ्कुरयोनयः

manaso vṛddhayo yā yā bhogasaṅkalpavibhramaiḥ / saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं चलत्कुवलयं वलयन्त एते मूढा महाजडजवे मदमोहमन्दाः । आवर्तवर्तिनि विलूनविशीर्णचित्ताश् चक्रभ्रमे पुरुषदुर्भ्रमराः पतन्ति

cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ / āvartavartini vilūnaviśīrṇacittāś cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.