Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·3·3.111
अस्य चित्तमहाव्याधेश् चिकित्सायां वरौषधम् । स्वायत्तं शृणु युक्त्यात्मसुसाधं स्वात्मनि स्थितम्
asya cittamahāvyādheś cikitsāyāṃ varauṣadham / svāyattaṃ śṛṇu yuktyātmasusādhaṃ svātmani sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेनैव पौरुषेणाशु स्वसंवेदनरूपिणा । यत्नेन चित्तवेतालस् त्यक्त्वेष्टं वस्तु जीयते
svenaiva pauruṣeṇāśu svasaṃvedanarūpiṇā / yatnena cittavetālas tyaktveṣṭaṃ vastu jīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्यजन्न् अभिमतं वस्तु यस् तिष्ठति निरामयः । जितम् एव मनस् तेन कुदान्त इव दन्तिना
tyajann abhimataṃ vastu yas tiṣṭhati nirāmayaḥ / jitam eva manas tena kudānta iva dantinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसंवेदनयत्नेन पाल्यते चित्तबालकः । अवस्तुनो वस्तुनि च योज्यते बोध्यते ऽपि च
svasaṃvedanayatnena pālyate cittabālakaḥ / avastuno vastuni ca yojyate bodhyate 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शास्त्रसङ्गमधीरेण चिन्तातप्तम् अतापिना । छिन्द्धि त्वम् अयसेवायो मनसैव मनो मुने
śāstrasaṅgamadhīreṇa cintātaptam atāpinā / chinddhi tvam ayasevāyo manasaiva mano mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयत्नेन यथा बाल इतश् चेतश् च युज्यते । भव्यैस् तथैव चेतो ऽन्तः किम् इवात्रातिदुष्करम्
ayatnena yathā bāla itaś cetaś ca yujyate / bhavyais tathaiva ceto 'ntaḥ kim ivātrātiduṣkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्कर्मणि समाक्रान्तम् उदर्कोदयदायिनि । स्वपौरुषेणैव मनश् चेतनेन नियोजयेत्
satkarmaṇi samākrāntam udarkodayadāyini / svapauruṣeṇaiva manaś cetanena niyojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायत्तम् एकान्तहितं स्वेप्सितत्यागवेदनम् । यस्य दुष्करतां यातं धिक् तं पुरुषकीटकम्
svāyattam ekāntahitaṃ svepsitatyāgavedanam / yasya duṣkaratāṃ yātaṃ dhik taṃ puruṣakīṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरम्यं रम्यरूपेण भावयित्वा स्वसंविदा । मल्लेनेव शिशुश् चित्तम् अयत्नेनैव जीयते
aramyaṃ ramyarūpeṇa bhāvayitvā svasaṃvidā / malleneva śiśuś cittam ayatnenaiva jīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पौरुषेण प्रयत्नेन चित्तम् आश्व् एव जीयते । अचित्तेनासपत्नेन पदं ब्रह्मणि धीयते
pauruṣeṇa prayatnena cittam āśv eva jīyate / acittenāsapatnena padaṃ brahmaṇi dhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायत्तं च सुसाधं च स्वचित्ताक्रान्तिमात्रकम् । शक्नुवन्ति न ये कर्तुं धिक् तान् पुरुषजम्बुकान्
svāyattaṃ ca susādhaṃ ca svacittākrāntimātrakam / śaknuvanti na ye kartuṃ dhik tān puruṣajambukān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपौरुषैकसाध्येन स्वेप्सितत्यागरूपिणा । मनःप्रशममन्त्रेण विनास्ति न शुभा गतिः
svapauruṣaikasādhyena svepsitatyāgarūpiṇā / manaḥpraśamamantreṇa vināsti na śubhā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोमारणमात्रेण साध्येन स्वात्मसंविदा । निस्सपत्नम् अनाद्यन्तम् अनिङ्गनम् इहोष्यताम्
manomāraṇamātreṇa sādhyena svātmasaṃvidā / nissapatnam anādyantam aniṅganam ihoṣyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईप्सितावेदनाङ्ग्यां तु मनःप्रशमनश्रियि । गुरूपदेशशास्त्रार्थमन्त्राद्या युक्तयस् तृणम्
īpsitāvedanāṅgyāṃ tu manaḥpraśamanaśriyi / gurūpadeśaśāstrārthamantrādyā yuktayas tṛṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं सर्वगतं शान्तं ब्रह्म सम्पद्यते तदा । असङ्कल्पनशस्त्रेण च्छिन्नं चित्तगदं यदा
sarvaṃ sarvagataṃ śāntaṃ brahma sampadyate tadā / asaṅkalpanaśastreṇa cchinnaṃ cittagadaṃ yadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वसंवेदनसाध्ये ऽस्मिन् सङ्कल्पानर्थनाशने । शान्तस्याच्छाभ्रवपुषि पुंसः केव कदर्थना
svasaṃvedanasādhye 'smin saṅkalpānarthanāśane / śāntasyācchābhravapuṣi puṃsaḥ keva kadarthanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनं दैवम् अनादृत्य मूढसङ्कल्पकल्पितम् । पुरुषार्थेन संवित्त्या नय चित्तम् अचित्तताम्
nūnaṃ daivam anādṛtya mūḍhasaṅkalpakalpitam / puruṣārthena saṃvittyā naya cittam acittatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां महापदवीम् एकां काम् अप्य् अनुसरंश् चिरम् । चित्तं चिद्भक्षितं कृत्वा चित्त्वाद् अपि परं भव
tāṃ mahāpadavīm ekāṃ kām apy anusaraṃś ciram / cittaṃ cidbhakṣitaṃ kṛtvā cittvād api paraṃ bhava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवभावनया मुक्तो युक्तः परमया धिया । धारयात्मानम् अव्यग्रो ऽग्रस्तचित्तं चितः परम्
bhavabhāvanayā mukto yuktaḥ paramayā dhiyā / dhārayātmānam avyagro 'grastacittaṃ citaḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परं पौरुषम् आश्रित्य नीत्वा चित्तम् अचित्तताम् । तां महापदवीम् एहि यत्र नासि न चेतरत्
paraṃ pauruṣam āśritya nītvā cittam acittatām / tāṃ mahāpadavīm ehi yatra nāsi na cetarat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवेदनविपर्यासरूपिणारिर् इवाबलः । जेतुम् आशु मनो राम पौरुषेनैव शक्यते
saṃvedanaviparyāsarūpiṇārir ivābalaḥ / jetum āśu mano rāma pauruṣenaiva śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुद्वेगश् श्रियो मूलम् अनुद्वेगात् प्रवर्तते । जन्तोर् मनोजयो येन त्रिलोकीविजयस् तृणम्
anudvegaś śriyo mūlam anudvegāt pravartate / jantor manojayo yena trilokīvijayas tṛṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शस्त्रदहनोत्पातपाता यस्यां मनाग् अपि । स्वभावमात्रव्यावृत्तौ तस्यां केव कदर्थना
na śastradahanotpātapātā yasyāṃ manāg api / svabhāvamātravyāvṛttau tasyāṃ keva kadarthanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि स्ववेदनाक्रान्ताव् अशक्ता ये नराधमाः । कथं व्यवहरिष्यन्ति व्यवहारदशासु ते
api svavedanākrāntāv aśaktā ye narādhamāḥ / kathaṃ vyavahariṣyanti vyavahāradaśāsu te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुमान् दृतो ऽस्मि जातो ऽस्मि जीवामीति कुदृष्टयः । चेतसो वृत्तयो यान्ति चपलस्यासदुत्थिताः
pumān dṛto 'smi jāto 'smi jīvāmīti kudṛṣṭayaḥ / cetaso vṛttayo yānti capalasyāsadutthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कश्चनेह म्रियते जायते नेह कश्चन । स्वयं वेत्ति मृतिं देहे लोकम् अन्यं गतं मनः
na kaścaneha mriyate jāyate neha kaścana / svayaṃ vetti mṛtiṃ dehe lokam anyaṃ gataṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो यातं परे लोके स्फुरत्य् अन्यतया मनः । न नश्यत्य् एतद् आमोक्षम् अतो मृतिभयं कुतः
ito yātaṃ pare loke sphuraty anyatayā manaḥ / na naśyaty etad āmokṣam ato mṛtibhayaṃ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहरूपेण विचरद् इहलोके परत्र च । चित्तम् आमोक्षम् आस्ते ऽस्य रूपम् अन्यन् न विद्यते
deharūpeṇa vicarad ihaloke paratra ca / cittam āmokṣam āste 'sya rūpam anyan na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुते भ्रातरि भृत्यादौ क्लेश आक्रमणं नृणाम् । न स्वचित्ते स्वचैतन्यव्यावृत्त्यात्मेति मे मतिः
sute bhrātari bhṛtyādau kleśa ākramaṇaṃ nṛṇām / na svacitte svacaitanyavyāvṛttyātmeti me matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस्ताच् च भूयो भूयो विचारितम् । यावन् नास्ति किलोपायश् चित्तोपशमनाद् ऋते
tiryag ūrdhvam adhastāc ca bhūyo bhūyo vicāritam / yāvan nāsti kilopāyaś cittopaśamanād ṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋते पथ्ये तते शुद्धे बोधे हृद्य् उदिते चिति । मनोविलयमात्रेण विश्रान्तिर् उपजायते
ṛte pathye tate śuddhe bodhe hṛdy udite citi / manovilayamātreṇa viśrāntir upajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यायते हृदयाकाशे चितिश् चिच्चक्रधारया । मनो मारय निश्शङ्कं त्वां प्रमथ्नन्ति नाधयः
dhyāyate hṛdayākāśe citiś ciccakradhārayā / mano māraya niśśaṅkaṃ tvāṃ pramathnanti nādhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि रम्यम् अरम्यत्वे त्वया संविदितं विदा । छिन्नान्य् एव तद् अङ्गानि चित्तस्येति मतिर् मम
yadi ramyam aramyatve tvayā saṃviditaṃ vidā / chinnāny eva tad aṅgāni cittasyeti matir mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं सो ऽहम् इदं तन् मे एतावन्मात्रकं मनः । तदभावनमात्रेण दात्रेणेव विलूयते
ayaṃ so 'ham idaṃ tan me etāvanmātrakaṃ manaḥ / tadabhāvanamātreṇa dātreṇeva vilūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिन्नाभ्रम् अमले व्योम्नि यथा शरदि धूयते । निर्विकल्पे परे तत्त्वे तथा निर्वासनं मनः
chinnābhram amale vyomni yathā śaradi dhūyate / nirvikalpe pare tattve tathā nirvāsanaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वहन्ति यत्र शस्त्राग्निपवनास् तत्र भीर् भवेत् । स्वायत्ते मृदुनि स्वच्छे किम् असङ्कल्पने भयम्
vahanti yatra śastrāgnipavanās tatra bhīr bhavet / svāyatte mṛduni svacche kim asaṅkalpane bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं श्रेय इदं नेति सिद्धम् आबालम् अक्षतम् । बालं पुत्रम् इवोदारे मनश् श्रेयसि योजयेत्
idaṃ śreya idaṃ neti siddham ābālam akṣatam / bālaṃ putram ivodāre manaś śreyasi yojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षपञ्चाननं चेतस्सिंहं संसृतिबृंहणम् । घ्नन्ति ये ते जयन्तीह निर्वाणपदपातिनः
akṣapañcānanaṃ cetassiṃhaṃ saṃsṛtibṛṃhaṇam / ghnanti ye te jayantīha nirvāṇapadapātinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भीमास् सम्भ्रमदायिन्यस् सङ्कल्पकलनाद् इमाः । विपदस् सम्प्रसूयन्ते मृगतृष्णा मरोर् इव
bhīmās sambhramadāyinyas saṅkalpakalanād imāḥ / vipadas samprasūyante mṛgatṛṣṇā maror iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पान्तपवना वान्तु यन्तु चैकत्वम् अर्णवाः । तपन्तु द्वादशादित्या नास्ति निर्मनसः क्षतिः
kalpāntapavanā vāntu yantu caikatvam arṇavāḥ / tapantu dvādaśādityā nāsti nirmanasaḥ kṣatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनोबीजात् समुद्यन्ति शुभाशुभफलप्रदाः । संसारषण्डका एते लोकसप्तकपल्लवाः
manobījāt samudyanti śubhāśubhaphalapradāḥ / saṃsāraṣaṇḍakā ete lokasaptakapallavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असङ्कल्पनमात्रैकसाध्ये सकलसिद्धये । असङ्कल्पाभिसाम्राज्ये तिष्ठावष्टम्भतत्परः
asaṅkalpanamātraikasādhye sakalasiddhaye / asaṅkalpābhisāmrājye tiṣṭhāvaṣṭambhatatparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयच्छत्य् उत्तमानन्दं क्षीयमाणं मनः क्रमात् । कषक्षीणाङ्गको ऽङ्गारो यथाङ्गारक्षयार्थिनः
prayacchaty uttamānandaṃ kṣīyamāṇaṃ manaḥ kramāt / kaṣakṣīṇāṅgako 'ṅgāro yathāṅgārakṣayārthinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि ब्रह्मकुटीलक्ष्यं मनसश् चेत् समीहितम् । तद् अणोर् अन्तरे व्यक्तं विभक्तं परिदृश्यते
api brahmakuṭīlakṣyaṃ manasaś cet samīhitam / tad aṇor antare vyaktaṃ vibhaktaṃ paridṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्कल्पमात्रविभवेन कृतात्यनर्थं सङ्कल्पशान्तिविभवेन सुसाधितार्थम् । सन्तोषमात्रविभवेन मनो विजित्य नित्योदितेन जयम् एहि निरीहितेन
saṅkalpamātravibhavena kṛtātyanarthaṃ saṅkalpaśāntivibhavena susādhitārtham / santoṣamātravibhavena mano vijitya nityoditena jayam ehi nirīhitena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमपावनया विमनस्तया समतया मतयात्मविदाम् अति । शमितया मितयान्तर् अहन्तया यद् अवशिष्टम् अजं पदम् अस्तु तत्
paramapāvanayā vimanastayā samatayā matayātmavidām ati / śamitayā mitayāntar ahantayā yad avaśiṣṭam ajaṃ padam astu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.