इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे एकादशः सर्गः ॥ ३,११ ॥ ॐ । वक्ष्यामीति प्रतिज्ञां सम्पादयति एतस्मात् परमाच् छान्तात् पदात् परमपावनात् । यथेदम् उत्थितं विश्वं तच् छृणूत्तमया धिया
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe ekādaśaḥ sargaḥ || 3,11 || oṃ | vakṣyāmīti pratijñāṃ sampādayati etasmāt paramāc chāntāt padāt paramapāvanāt / yathedam utthitaṃ viśvaṃ tac chṛṇūttamayā dhiyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव कथयति सुषुप्तं स्वप्नवद् भाति भाति ब्रह्मैव सर्गवत् । सर्वम् एकं च तच् छान्तं तत्र तावत् क्रमं शृणु
tad eva kathayati suṣuptaṃ svapnavad bhāti bhāti brahmaiva sargavat / sarvam ekaṃ ca tac chāntaṃ tatra tāvat kramaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमम् एव कथयति तस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्याततचिन्मणेः । सत्तामात्रात्म कचनं यद् अजस्रं स्वभावतः
kramam eva kathayati tasyānantaprakāśātmarūpasyātatacinmaṇeḥ / sattāmātrātma kacanaṃ yad ajasraṃ svabhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् आत्मनि स्वयं किञ्चिच् चेत्यताम् इव गच्छति । अगृहीतात्मकं संविदीहामर्षणसूचकम्
tad ātmani svayaṃ kiñcic cetyatām iva gacchati / agṛhītātmakaṃ saṃvidīhāmarṣaṇasūcakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाविनामार्थकलनैः किञ्चिदूहितरूपकम् । आकाशाद् अणु शुद्धं च सर्वस्मिन् भाविबोधनम्
bhāvināmārthakalanaiḥ kiñcidūhitarūpakam / ākāśād aṇu śuddhaṃ ca sarvasmin bhāvibodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् सा परमा सत्ता सतीतश् चेतनोन्मुखी । चिन्नामयोग्या भवति किञ्चिल्लभ्यतया तया
tatas sā paramā sattā satītaś cetanonmukhī / cinnāmayogyā bhavati kiñcillabhyatayā tayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घनसंवेदनात् पश्चाद् भाविजीवादिनामिका । सा भवत्य् आत्मकलना यदा यान्ती परात् पदात्
ghanasaṃvedanāt paścād bhāvijīvādināmikā / sā bhavaty ātmakalanā yadā yāntī parāt padāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतैकभावनामात्रसारा संसरणोन्मुखी । तदा वस्तुस्वभावेन तन्वस् तिष्ठन्ति ताम् इमाः
svataikabhāvanāmātrasārā saṃsaraṇonmukhī / tadā vastusvabhāvena tanvas tiṣṭhanti tām imāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समनन्तरम् एतस्याः खसत्तोदेति शून्यता । शब्दादिगुणबीजं सा भविष्यदभिधार्थदा
samanantaram etasyāḥ khasattodeti śūnyatā / śabdādiguṇabījaṃ sā bhaviṣyadabhidhārthadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहन्तोदेति तदनु सह वै कालसत्तया । भविष्यदभिधार्थे ते बीजं मुख्यं जगत्स्थितेः
ahantodeti tadanu saha vai kālasattayā / bhaviṣyadabhidhārthe te bījaṃ mukhyaṃ jagatsthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याश् शक्तेः परायास् तु स्वसंवेदनमात्रकम् । एतज् जालम् असद्रूपं सद् इवोदेति विस्फुरत्
tasyāś śakteḥ parāyās tu svasaṃvedanamātrakam / etaj jālam asadrūpaṃ sad ivodeti visphurat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम्प्रायात्मिका सा चिद् बीजं सङ्कल्पशाखिनः । तत्राप्य् अहङ्कारकरस् स तत्स्पन्दतया मरुत्
evamprāyātmikā sā cid bījaṃ saṅkalpaśākhinaḥ / tatrāpy ahaṅkārakaras sa tatspandatayā marut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद् अहन्तावती व्योमशब्दतन्मात्रभावनात् । स्वतो घनीभूय शनैः खतन्मात्रं भवत्य् अलम्
cid ahantāvatī vyomaśabdatanmātrabhāvanāt / svato ghanībhūya śanaiḥ khatanmātraṃ bhavaty alam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाविनामार्थरूपं तद् बीजं शब्दौघशाखिनः । पदवाक्यप्रमाणाढ्यवेदवृन्दविकारि तत्
bhāvināmārtharūpaṃ tad bījaṃ śabdaughaśākhinaḥ / padavākyapramāṇāḍhyavedavṛndavikāri tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् उदेष्यत्य् अखिला जगच्छ्रीश् शब्दरूपिणः । शब्दौघनिर्मितार्थौघपरिणामविसारिणी
tasmād udeṣyaty akhilā jagacchrīś śabdarūpiṇaḥ / śabdaughanirmitārthaughapariṇāmavisāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद् एवम्परिवारा सा जीवशब्देन कथ्यते । भाविशब्दार्थजालेन बीजं भूतौघशाखिनः
cid evamparivārā sā jīvaśabdena kathyate / bhāviśabdārthajālena bījaṃ bhūtaughaśākhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्दशविधं भूतजातम् आवलिताम्बरम् । जगज्जठरयन्त्रौघं प्रसरिष्यति वै ततः
caturdaśavidhaṃ bhūtajātam āvalitāmbaram / jagajjaṭharayantraughaṃ prasariṣyati vai tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असम्प्राप्ताभिधासारा चिज् जीवत्वात् स्फुरद्वपुः । या सैव स्पर्शतन्मात्रं भावनाद् भवति क्षणात्
asamprāptābhidhāsārā cij jīvatvāt sphuradvapuḥ / yā saiva sparśatanmātraṃ bhāvanād bhavati kṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पवनस्कन्धविस्तारं बीजं स्पर्शैकशाखिनः । सर्वभूतक्रियास्पन्दस् तस्मात् सम्प्रसरिष्यति
pavanaskandhavistāraṃ bījaṃ sparśaikaśākhinaḥ / sarvabhūtakriyāspandas tasmāt samprasariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यश् चिद्विलासेन प्रकाशो ऽनुभवाद् भवेत् । तेजस्तन्मात्रकं तत्तद्भविष्यदभिधार्थदम्
tatra yaś cidvilāsena prakāśo 'nubhavād bhavet / tejastanmātrakaṃ tattadbhaviṣyadabhidhārthadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् सूर्यादिविजृम्भाभिर् बीजम् आलोकशाखिनः । तस्माद् रूपविभेदेन संसारः प्रसरिष्यति
tat sūryādivijṛmbhābhir bījam ālokaśākhinaḥ / tasmād rūpavibhedena saṃsāraḥ prasariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवच् चतुर्णाम् अवतस् ततस् सत इवासतः । स्वदनं तस्य सङ्घस्य रसतन्मात्रम् उच्यते
bhavac caturṇām avatas tatas sata ivāsataḥ / svadanaṃ tasya saṅghasya rasatanmātram ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाविवारिविलासात्म तद् बीजं रसशाखिनः । अन्योऽन्यास्वदनेनास्मात् संसारः प्रसरिष्यति
bhāvivārivilāsātma tad bījaṃ rasaśākhinaḥ / anyo'nyāsvadanenāsmāt saṃsāraḥ prasariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भविष्यद्गन्धसङ्कल्पनामासौ कलनात्मका । सङ्कल्पात्मा ससौगन्धतन्मात्रत्वं प्रयच्छति
bhaviṣyadgandhasaṅkalpanāmāsau kalanātmakā / saṅkalpātmā sasaugandhatanmātratvaṃ prayacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाविभूगोलकत्वेन बीजम् आकृतिशाखिनः । सर्वाधारात्मनस् तस्मात् संसारः प्रसरिष्यति
bhāvibhūgolakatvena bījam ākṛtiśākhinaḥ / sarvādhārātmanas tasmāt saṃsāraḥ prasariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिता विभाव्यमानानि तन्मात्राणि परस्परम् । स्वयं परिणतान्य् अन्तर् अम्बुनीव निरन्तरम्
citā vibhāvyamānāni tanmātrāṇi parasparam / svayaṃ pariṇatāny antar ambunīva nirantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैतानि विमिश्राणि विविक्तानि पुनर् यथा । न शुद्धान्य् उपलभ्यन्ते सर्वनाशान्तम् एव हि
tathaitāni vimiśrāṇi viviktāni punar yathā / na śuddhāny upalabhyante sarvanāśāntam eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवित्तिमात्ररूपाणि स्थितानि गगनोदरे । भवन्ति वटजालानि यथा बीजकणान्तरे
saṃvittimātrarūpāṇi sthitāni gaganodare / bhavanti vaṭajālāni yathā bījakaṇāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसवं परिपश्यन्ति शतशाखं स्फुरन्ति च । परमाण्वन्तरे मान्ति क्षणात् कल्पीभवन्ति च
prasavaṃ paripaśyanti śataśākhaṃ sphuranti ca / paramāṇvantare mānti kṣaṇāt kalpībhavanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवर्तम् एव धावन्ति निर्विवर्तानि सन्ति च । चिद्वेदितानि सर्वाणि क्षणात् पिण्डीभवन्ति हि
vivartam eva dhāvanti nirvivartāni santi ca / cidveditāni sarvāṇi kṣaṇāt piṇḍībhavanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्मात्रगणम् एतत् सा स्वसङ्कल्पात्मकं चितिः । वेदनावसरे ऽण्वौघम् अनाकारैव पश्यति
tanmātragaṇam etat sā svasaṅkalpātmakaṃ citiḥ / vedanāvasare 'ṇvaugham anākāraiva paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बीजं जगत्सु ननु पञ्चकमात्रम् अस्य बीजं परा व्यवहिता चितिशक्तिर् आद्या । तज्जं तद् एव भवतीति सदानुभूतं चिन्मात्रम् एकम् अजम् आद्यम् अतो जगच्छ्रीः
bījaṃ jagatsu nanu pañcakamātram asya bījaṃ parā vyavahitā citiśaktir ādyā / tajjaṃ tad eva bhavatīti sadānubhūtaṃ cinmātram ekam ajam ādyam ato jagacchrīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.