Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.13

परमे ब्रह्मणि स्फारे समे समसमस्थितौ । अनुत्पन्ननभस्तेजस्तमस्सत्तादिकात्मनि

parame brahmaṇi sphāre same samasamasthitau / anutpannanabhastejastamassattādikātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं चेत्यत्वकलनं स्वचेत्यांशस्य चेतनात् । उदेति चित्त्वकलनं चितिशक्तित्वचेतनात्

pūrvaṃ cetyatvakalanaṃ svacetyāṃśasya cetanāt / udeti cittvakalanaṃ citiśaktitvacetanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो जीवत्वकलनं चेत्यसम्पोषचेतनात् । ततो ऽहम्भावकलनं चेत्यैकपरतावशात्

tato jīvatvakalanaṃ cetyasampoṣacetanāt / tato 'hambhāvakalanaṃ cetyaikaparatāvaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो बुद्धित्वकलनम् अहन्तापरिणामतः । एतद् एव मनस्तादिशब्दतन्मात्रकादिमत्

tato buddhitvakalanam ahantāpariṇāmataḥ / etad eva manastādiśabdatanmātrakādimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औच्छून्याद् अन्यतन्मात्रभावनाद् भूतरूपिणः । अयम् इत्थं महागुल्मो जगदादिर् विलोक्यते

aucchūnyād anyatanmātrabhāvanād bhūtarūpiṇaḥ / ayam itthaṃ mahāgulmo jagadādir vilokyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झगित्य् एव क्रमेणेति स्वप्ने पुरम् इवाकृतम् । महाकाशमहाटव्याम् उद्भूयोद्भूय नश्यताम्

jhagity eva krameṇeti svapne puram ivākṛtam / mahākāśamahāṭavyām udbhūyodbhūya naśyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्करञ्जकुञ्जानां बीजम् एतद् अवापजम् । नापेक्षते किञ्चिद् अपि क्षितिवार्यनिलादिकम्

jagatkarañjakuñjānāṃ bījam etad avāpajam / nāpekṣate kiñcid api kṣitivāryanilādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् चिदात्मकं पश्चात् किलोर्व्यादि करिष्यति । स्वप्नसंवित्पुरम् इव चिन्मात्रात्मकम् एव तत्

etac cidātmakaṃ paścāt kilorvyādi kariṣyati / svapnasaṃvitpuram iva cinmātrātmakam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगदाद्यङ्कुरं यत्रतत्रस्थम् अपि मुञ्चति । जगतः पञ्चकं बीजं पञ्चकस्य चिद् अव्यया

jagadādyaṅkuraṃ yatratatrastham api muñcati / jagataḥ pañcakaṃ bījaṃ pañcakasya cid avyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् बीजं तत् फलं विद्धि तस्माद् ब्रह्ममयं जगत् । एवम् एष महाकाशे सर्गादौ पञ्चको गणः

yad bījaṃ tat phalaṃ viddhi tasmād brahmamayaṃ jagat / evam eṣa mahākāśe sargādau pañcako gaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिच्छक्त्याकाशभूतात्मा कल्पितो ऽस्ति न वास्तवः । अनेनोच्छूनताम् एत्य यद् अपीदं वितन्यते

cicchaktyākāśabhūtātmā kalpito 'sti na vāstavaḥ / anenocchūnatām etya yad apīdaṃ vitanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अप्य् आकाशरूपात्म कलनात्म न सन्मयम् । न क्वचिन् नाम तत् सिद्धं यद् असिद्धेन साध्यते

tad apy ākāśarūpātma kalanātma na sanmayam / na kvacin nāma tat siddhaṃ yad asiddhena sādhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरूपं यद् विकल्पात्म कथं तत् सत्यताम् इयात् । अथ चेत् पञ्चकं ब्रह्म ब्रह्मात्मकतया तया

kharūpaṃ yad vikalpātma kathaṃ tat satyatām iyāt / atha cet pañcakaṃ brahma brahmātmakatayā tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् पञ्चकविधिप्रौढो ब्रह्मैव त्रिजगद्भ्रमः । यथा स्फुरति सर्गादाव् एष पञ्चकसम्भवः

tat pañcakavidhiprauḍho brahmaiva trijagadbhramaḥ / yathā sphurati sargādāv eṣa pañcakasambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवाद्येह भूतत्वे याति कारणतां स्वयम् । एवं न जायते किञ्चिज् जगज् जातं च लक्ष्यते

tathaivādyeha bhūtatve yāti kāraṇatāṃ svayam / evaṃ na jāyate kiñcij jagaj jātaṃ ca lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नसङ्कल्पपुरवद् असत् सद् अनुभूयते । ब्रह्माकाशः पराकाशो जीवाकाशत्वम् आत्मनि

svapnasaṅkalpapuravad asat sad anubhūyate / brahmākāśaḥ parākāśo jīvākāśatvam ātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वेत्त्य् अवदातात्मा पृथ्व्यादीनाम् असम्भवात् । इत्य् एष जीवः कथितो व्योम्नि खात्मा यथोदितः

iti vetty avadātātmā pṛthvyādīnām asambhavāt / ity eṣa jīvaḥ kathito vyomni khātmā yathoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवाकाशस् त्व् इमं देहं यथा विन्दति तच् छृणु । जीवाकाशः खम् एवासौ तस्मिंस् तु परमाम्बरे

jīvākāśas tv imaṃ dehaṃ yathā vindati tac chṛṇu / jīvākāśaḥ kham evāsau tasmiṃs tu paramāmbare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र तेजःकणो ऽस्मीति स्वयं चेतति चिन्तया । तम् एवोच्छूनम् इव सद् भावयत्य् आत्मनाम्बरे

atra tejaḥkaṇo 'smīti svayaṃ cetati cintayā / tam evocchūnam iva sad bhāvayaty ātmanāmbare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद् एव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर् यथा शशम् । तम् एव भावयन् द्रष्टृदृश्यरूपतया स्थितः । एक एव द्विताम् एति स्वप्ने स्वमृतिबोद्धृवत्

asad eva sadākāraṃ saṅkalpendur yathā śaśam / tam eva bhāvayan draṣṭṛdṛśyarūpatayā sthitaḥ / eka eva dvitām eti svapne svamṛtiboddhṛvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्चित् स्थौल्यम् इवादत्ते ततस् तारकतां विदन् । यथाभावित्वम् अत्रार्थभाविताच् चित्स्वरूपतः

kiñcit sthaulyam ivādatte tatas tārakatāṃ vidan / yathābhāvitvam atrārthabhāvitāc citsvarūpataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ख एव खात्मा सततो ऽप्य् अयं सो ऽहम् इति स्वयम् । चित्त्वात् प्रत्ययम् आदत्ते स्वप्ने त्वम् इव पान्थताम्

kha eva khātmā satato 'py ayaṃ so 'ham iti svayam / cittvāt pratyayam ādatte svapne tvam iva pānthatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारकाकारम् आकारं भाविदेहाभिधं ततः । भावयन् याति तद्भावं चित्तं चेत्यार्थताम् इव

tārakākāram ākāraṃ bhāvidehābhidhaṃ tataḥ / bhāvayan yāti tadbhāvaṃ cittaṃ cetyārthatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परित्यज्येव तद् बाह्यं ततस् तारककोटरे । अन्तर् भाति बहिस्स्थो ऽपि पर्वतो मकुरे यथा

parityajyeva tad bāhyaṃ tatas tārakakoṭare / antar bhāti bahisstho 'pi parvato makure yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूपसंस्थं यथा देहं समुद्गकगतं च वा । स्वप्नसङ्कल्पयोस् संविद् वेत्त्य् एवं जीवको ऽणुके

kūpasaṃsthaṃ yathā dehaṃ samudgakagataṃ ca vā / svapnasaṅkalpayos saṃvid vetty evaṃ jīvako 'ṇuke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरूपतारकान्तस्स्थो जीवो यच् चेतति स्वयम् । तद् एतद् बुद्धिचित्तादि ज्ञानसन्तानरूपकम्

kharūpatārakāntasstho jīvo yac cetati svayam / tad etad buddhicittādi jñānasantānarūpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवाकाशस् ततस् तत्र तारकाकाशकोशगः । प्रेक्षे ऽहम् इति भावेन द्रष्टुं प्रसरतीव खे

jīvākāśas tatas tatra tārakākāśakośagaḥ / prekṣe 'ham iti bhāvena draṣṭuṃ prasaratīva khe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो रन्ध्रद्वयेनेव भाविबाह्याभिधं पुनः । येन पश्यति तन् नेत्रयुग्मं नाम्ना भविष्यति

tato randhradvayeneva bhāvibāhyābhidhaṃ punaḥ / yena paśyati tan netrayugmaṃ nāmnā bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन स्पृशति सास्य त्वग् यच् छृणोति श्रुतिस् तु सा । येन जिघ्रति तद् घ्राणं स स्वम् आत्मनि पश्यति

yena spṛśati sāsya tvag yac chṛṇoti śrutis tu sā / yena jighrati tad ghrāṇaṃ sa svam ātmani paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तस्य स्वदनं पश्चाद् रसनाम्नोल्लसिष्यति । यत् स्पन्दति स तद् वायुचेष्टाः कर्मेन्द्रियव्रजम्

tat tasya svadanaṃ paścād rasanāmnollasiṣyati / yat spandati sa tad vāyuceṣṭāḥ karmendriyavrajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपालोकमनस्कारजातम् इत्य् एव भावयन् । आतिवाहिकदेहात्मा तिष्ठत्य् अम्बरम् अम्बरे

rūpālokamanaskārajātam ity eva bhāvayan / ātivāhikadehātmā tiṣṭhaty ambaram ambare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उच्छूनतां तस्मिन् भावयंस् तेजसः कणे । असत्यं सत्यसङ्काशं ब्रह्मास्ते जीवशब्दधृत्

evam ucchūnatāṃ tasmin bhāvayaṃs tejasaḥ kaṇe / asatyaṃ satyasaṅkāśaṃ brahmāste jīvaśabdadhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । आतिवाहिकदेहात्मा चित्तदेहाम्बराकृतिः

itthaṃ sa jīvaśabdārthakalanākulatāṃ gataḥ / ātivāhikadehātmā cittadehāmbarākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकल्पनात आकारम् अण्डसंस्थं प्रपश्यति । कश्चिज् जलगतं वेत्ति कश्चित् सम्राट्स्वरूपिणम्

svakalpanāta ākāram aṇḍasaṃsthaṃ prapaśyati / kaścij jalagataṃ vetti kaścit samrāṭsvarūpiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाविब्रह्माण्डकलनं पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । आत्मगर्भगृहं चित्ताद् यथा सङ्कल्पितात्मकः

bhāvibrahmāṇḍakalanaṃ paśyaty anubhavaty api / ātmagarbhagṛhaṃ cittād yathā saṅkalpitātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालक्रियाद्रव्यकलनावेदनं स तत् । भावयञ् शब्दनिर्माता शब्दैर् बध्नाति कल्पितैः

deśakālakriyādravyakalanāvedanaṃ sa tat / bhāvayañ śabdanirmātā śabdair badhnāti kalpitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतिवाहिकदेहो ऽसाव् इत्य् असत्ये जगद्भ्रमे । असत्य एव कचति स्वप्नेषूड्डयनं यथा

ātivāhikadeho 'sāv ity asatye jagadbhrame / asatya eva kacati svapneṣūḍḍayanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अनुद्भूत एवासौ स्वयम्भूस् स्वयम् उत्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा प्रभुर् आद्यः प्रजापतिः

ity anudbhūta evāsau svayambhūs svayam utthitaḥ / ātivāhikadehātmā prabhur ādyaḥ prajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्न् अपि सम्पन्ने ब्रह्माण्डाकारिणि भ्रमे । न किञ्चिद् अपि सम्पन्नं न च जातं न दृश्यते

etasminn api sampanne brahmāṇḍākāriṇi bhrame / na kiñcid api sampannaṃ na ca jātaṃ na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् ब्रह्माकाशम् आकाशम् एव स्थितम् अशङ्कितम् । सङ्कल्पनगराकारम् एतत् सद् अपि नैव सत्

tad brahmākāśam ākāśam eva sthitam aśaṅkitam / saṅkalpanagarākāram etat sad api naiva sat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिर्मितम् अनङ्गं च एतद् खे चित्रम् उत्थितम् । अकृतं चानुभूतं च न सत्यं सत्यवत् स्थितम्

anirmitam anaṅgaṃ ca etad khe citram utthitam / akṛtaṃ cānubhūtaṃ ca na satyaṃ satyavat sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाकल्पे विमुक्तत्वाद् ब्रह्मादीनाम् असंशयम् । स्मृतिर् न प्राक्तनी काचित् कारणं सा स्वयम्भुवः

mahākalpe vimuktatvād brahmādīnām asaṃśayam / smṛtir na prāktanī kācit kāraṇaṃ sā svayambhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन यादृक् स्वयम्भूस् स्यात् तादृक् तज्जम् इदं स्मृतम् । अनाद्यनुभवस् त्व् इत्थं य एवावनितादिभिः

tena yādṛk svayambhūs syāt tādṛk tajjam idaṃ smṛtam / anādyanubhavas tv itthaṃ ya evāvanitādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नानुभूतं पृथ्व्यादि प्रबोधे यादृशं भवेत् । स्मृतं सद् व्योममात्रात्म सर्वदैवेदृशं जगत्

svapnānubhūtaṃ pṛthvyādi prabodhe yādṛśaṃ bhavet / smṛtaṃ sad vyomamātrātma sarvadaivedṛśaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यत्र यथा तोये द्रवत्वं नाम विद्यते । तत्र तत्र तथा नान्यस् सर्गो ऽस्ति परमात्मनि

yatra yatra yathā toye dravatvaṃ nāma vidyate / tatra tatra tathā nānyas sargo 'sti paramātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टिर् एवम् इयं प्रौढा सर्ग एवम् अयं स्थितः । ब्रह्माण्डं नाम भात्य् एव व्योमात्मैवापनिर्मितिः

sṛṣṭir evam iyaṃ prauḍhā sarga evam ayaṃ sthitaḥ / brahmāṇḍaṃ nāma bhāty eva vyomātmaivāpanirmitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यम् एवम् इदं शान्तं खात्म निर्भित्ति निर्भ्रमम् । निराधारं निराधेयम् अद्वैतं चैक्यवर्जितम्

dṛśyam evam idaṃ śāntaṃ khātma nirbhitti nirbhramam / nirādhāraṃ nirādheyam advaitaṃ caikyavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगत्संविदि जातायाम् अपि जातं न किञ्चन । परमाकाशम् आशून्यम् अच्छम् एव व्यवस्थितम्

jagatsaṃvidi jātāyām api jātaṃ na kiñcana / paramākāśam āśūnyam accham eva vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंहारखे त्व् आसीद् यद् एव तद् अवस्थितम् । नाधेयं तत्र नाधारो न च दृश्यं न द्रष्टृता

sarvasaṃhārakhe tv āsīd yad eva tad avasthitam / nādheyaṃ tatra nādhāro na ca dṛśyaṃ na draṣṭṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्डं नास्ति न ब्रह्मा न च ब्रह्माण्डिका क्वचित् । न जगन् नास्ति जगती शान्तम् एवाखिलं स्थितम्

brahmāṇḍaṃ nāsti na brahmā na ca brahmāṇḍikā kvacit / na jagan nāsti jagatī śāntam evākhilaṃ sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मैव कचति स्वच्छम् इत्थम् आत्मात्मनात्मनि । चित्त्वाद् द्रवत्वात् सलिलम् इवावर्ततयात्मनि

brahmaiva kacati svaccham ittham ātmātmanātmani / cittvād dravatvāt salilam ivāvartatayātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असद् एवेदम् आभाति सद् इवेहानुभूयते । विनश्यत्य् असद् एवान्ते स्वप्ने स्वमरणं यथा

asad evedam ābhāti sad ivehānubhūyate / vinaśyaty asad evānte svapne svamaraṇaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगदत्यन्ताभावं विस्तरेणोक्त्वा सिद्धान्तभूतं ब्रह्ममयत्वं तस्य कथयति अथ वाजस्वरूपत्वात् सदैवेदम् अनामयम् । अखण्डितम् अनाद्यन्तं ज्ञातमात्राम्बरोदरम्

jagadatyantābhāvaṃ vistareṇoktvā siddhāntabhūtaṃ brahmamayatvaṃ tasya kathayati atha vājasvarūpatvāt sadaivedam anāmayam / akhaṇḍitam anādyantaṃ jñātamātrāmbarodaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गान्तश्लोकेन पूर्वोक्तं सङ्गृह्णाति आकाश एव परमे प्रथमः प्रजेशो नित्यं स्वयं कचति शून्यतया समानः । स ह्य् आतिवाहिकवपुर् न तु भूतरूपी पृथ्व्यादि तेन न सद् अस्ति यदा न जातम्

sargāntaślokena pūrvoktaṃ saṅgṛhṇāti ākāśa eva parame prathamaḥ prajeśo nityaṃ svayaṃ kacati śūnyatayā samānaḥ / sa hy ātivāhikavapur na tu bhūtarūpī pṛthvyādi tena na sad asti yadā na jātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.