Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.14

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे त्रयोदशः सर्गः ॥ ३,१३ ॥ ॐ । एवं जगतो ऽत्यन्ताभावं परमात्मैकमयतां च पुनः पुनः उक्त्वा तावन्मात्रम् एव साधनीयं ज्ञात्वा पुनर् अपि तद् एव कथयति इत्थं जगद् अहन्तादि दृश्यं जातं न किञ्चन । अजातत्वाच् च नास्त्य् एव यच् चास्ति परम् एव तत्

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe trayodaśaḥ sargaḥ || 3,13 || oṃ | evaṃ jagato 'tyantābhāvaṃ paramātmaikamayatāṃ ca punaḥ punaḥ uktvā tāvanmātram eva sādhanīyaṃ jñātvā punar api tad eva kathayati itthaṃ jagad ahantādi dṛśyaṃ jātaṃ na kiñcana / ajātatvāc ca nāsty eva yac cāsti param eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तर्हि पूर्वं साधिता जीवता कथम् अस्तीत्य् । अत्राह परमाकाश एवासौ जीवतां चेतति स्वयम् । निःस्पन्दाम्भोधिजठरे सलिलं स्पन्दताम् इव

nanu tarhi pūrvaṃ sādhitā jīvatā katham astīty | atrāha paramākāśa evāsau jīvatāṃ cetati svayam / niḥspandāmbhodhijaṭhare salilaṃ spandatām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव नानाभङ्गीभिः प्रतिपादयति आकाशरूपम् अजहद् एव वेत्तीव दृश्यताम् । स्वप्नसङ्कल्पशैलादाव् इव चिद्वृत्तिर् आन्तरी

etad eva nānābhaṅgībhiḥ pratipādayati ākāśarūpam ajahad eva vettīva dṛśyatām / svapnasaṅkalpaśailādāv iva cidvṛttir āntarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्यादिरहितो देहो यो विराडात्मनो महान् । आतिवाहिक एवासौ चिन्मात्राच्छनभोमयः

pṛthvyādirahito deho yo virāḍātmano mahān / ātivāhika evāsau cinmātrācchanabhomayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षयस्वप्नशैलाभः स्थिरस्वप्नपुरोपमः । चित्रकृत्स्थितचित्तस्थचित्रसैन्यसमाकृतिः

akṣayasvapnaśailābhaḥ sthirasvapnapuropamaḥ / citrakṛtsthitacittasthacitrasainyasamākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिखातमहास्तम्भपुत्रिकौघसमोपमः । ब्रह्माकाशे ऽनिखातात्मा सुस्तम्भे सालभञ्जकः

anikhātamahāstambhaputrikaughasamopamaḥ / brahmākāśe 'nikhātātmā sustambhe sālabhañjakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यः प्रजापतिः पूर्वं स्वयम्भूर् इति विश्रुतः । प्राक्तनानां स्वकार्याणाम् अभावाद् अपकारणः

ādyaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ svayambhūr iti viśrutaḥ / prāktanānāṃ svakāryāṇām abhāvād apakāraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाप्रलयपर्यन्तेष्व् आद्याः किल पितामहाः । मुच्यन्ते सर्व एवातः प्राक्तनं कर्म तेषु किम्

mahāpralayaparyanteṣv ādyāḥ kila pitāmahāḥ / mucyante sarva evātaḥ prāktanaṃ karma teṣu kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्तव्य एव कुड्यात्मा दृश्यो ऽदृश्यश् च संस्थितः । न च दृश्यं न च द्रष्टा न स्रष्टा सर्वम् एव च

moktavya eva kuḍyātmā dṛśyo 'dṛśyaś ca saṃsthitaḥ / na ca dṛśyaṃ na ca draṣṭā na sraṣṭā sarvam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिच्छन्दः पदार्थानां सर्वेषाम् एष एव सः । अस्माद् उदेति जीवाली दीपाली दीपकाद् इव

praticchandaḥ padārthānāṃ sarveṣām eṣa eva saḥ / asmād udeti jīvālī dīpālī dīpakād iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्प एव सङ्कल्पात् किलैति क्ष्मादिवर्जितः । क्ष्मादिमान् इव निष्कुड्यः स्वप्नात् स्वप्नान्तरं यथा

saṅkalpa eva saṅkalpāt kilaiti kṣmādivarjitaḥ / kṣmādimān iva niṣkuḍyaḥ svapnāt svapnāntaraṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माद् एव प्रतिच्छन्दाज् जीवाः सम्प्रसरन्त्य् अमी । सहकारिकारणानाम् अभावाच् च स एव ते

asmād eva praticchandāj jīvāḥ samprasaranty amī / sahakārikāraṇānām abhāvāc ca sa eva te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहकारिकारणानाम् अभावे कार्यकारणम् । एकम् एतद् अतो नान्यः परस्मात् सर्गविभ्रमः

sahakārikāraṇānām abhāve kāryakāraṇam / ekam etad ato nānyaḥ parasmāt sargavibhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मैवाद्यो विराडात्मा विराडात्मैव सर्गता । जीवाकाशः स एवेत्थं स्थितः पृथ्व्याद्य् असद् यतः

brahmaivādyo virāḍātmā virāḍātmaiva sargatā / jīvākāśaḥ sa evetthaṃ sthitaḥ pṛthvyādy asad yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवाकाश इति श्रुत्वा किञ्चित् संशयम् आपन्नः श्रीरामः पृच्छति किं स्यात् परिमितो जीवराशिर् आहो अनन्तकः । आहोस्विद् अस्त्य् अनन्तात्मा जीवपिण्डो ऽचलोपमः

jīvākāśa iti śrutvā kiñcit saṃśayam āpannaḥ śrīrāmaḥ pṛcchati kiṃ syāt parimito jīvarāśir āho anantakaḥ / āhosvid asty anantātmā jīvapiṇḍo 'calopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु किं तव राशिपिण्डत्वयोः प्रश्नेनेत्य् आशङ्क्याह धाराः पयोमुच इव शीकरा इव वारिधेः । कणास् तप्तायस इव कस्मान् निर्यान्ति जीवकाः

nanu kiṃ tava rāśipiṇḍatvayoḥ praśnenety āśaṅkyāha dhārāḥ payomuca iva śīkarā iva vāridheḥ / kaṇās taptāyasa iva kasmān niryānti jīvakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नम् उपसंहरति इति मे भगवन् ब्रूहि जीवजालविनिर्णयम् । ज्ञातम् एतन् मया प्रायस् तद् एव प्रकटीकुरु

praśnam upasaṃharati iti me bhagavan brūhi jīvajālavinirṇayam / jñātam etan mayā prāyas tad eva prakaṭīkuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठ उत्तरम् आह एक एव न जीवो ऽस्ति राशीनां सम्भवः कुतः । शशशृङ्गं समुड्डीय प्रयातीतीव ते वचः

śrīvasiṣṭha uttaram āha eka eva na jīvo 'sti rāśīnāṃ sambhavaḥ kutaḥ / śaśaśṛṅgaṃ samuḍḍīya prayātītīva te vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वम् एतत् पृष्टं निराकरोति न जीवो ऽस्ति न जीवानां राशयः सन्ति राघव । न चैकः पर्वतप्रख्यो जीवपिण्डो ऽस्ति कश्चन

sarvam etat pṛṣṭaṃ nirākaroti na jīvo 'sti na jīvānāṃ rāśayaḥ santi rāghava / na caikaḥ parvataprakhyo jīvapiṇḍo 'sti kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीःप्रकारेण निश्चयम् अस्य कर्तव्यत्वेन कथयति जीवशब्दार्थकलनाः समस्तकलनान्विताः । न च काश्चन सन्तीति निश्चयो ऽस्तु तवाचलः

āśīḥprakāreṇa niścayam asya kartavyatvena kathayati jīvaśabdārthakalanāḥ samastakalanānvitāḥ / na ca kāścana santīti niścayo 'stu tavācalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु जीवादीनां प्रत्यक्षेण स्फुरणात् कथम् अयं निश्चयः युक्तः स्याद् इत्य् । अत्राह शुद्धं चिन्मात्रम् अमलं ब्रह्मास्तीह हि सर्वगम् । तद् यथा सर्वशक्तित्वाद् विन्दते यां स्वयं कलाम्

nanu jīvādīnāṃ pratyakṣeṇa sphuraṇāt katham ayaṃ niścayaḥ yuktaḥ syād ity | atrāha śuddhaṃ cinmātram amalaṃ brahmāstīha hi sarvagam / tad yathā sarvaśaktitvād vindate yāṃ svayaṃ kalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिन्मात्रानुक्रमेणैव सम्प्रफुल्तां लताम् इव । ननु मूर्ताम् अमूर्तां वा ताम् एवाशु प्रपश्यति

cinmātrānukrameṇaiva sampraphultāṃ latām iva / nanu mūrtām amūrtāṃ vā tām evāśu prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु यदि ब्रह्म जीवादि पश्यति तदा तद्भिन्नम् एवैतत् स्यात् । स्वभिन्नस्यैव दृष्टिगोचरत्वाद् इत्य् । अत्राह जीवो बुद्धिः क्रियास्पन्दो मनो द्वित्वैक्यम् इत्य् अपि । स्वसत्तां प्रकचन्तीं तां नियोजयति वेदने

nanu yadi brahma jīvādi paśyati tadā tadbhinnam evaitat syāt | svabhinnasyaiva dṛṣṭigocaratvād ity | atrāha jīvo buddhiḥ kriyāspando mano dvitvaikyam ity api / svasattāṃ prakacantīṃ tāṃ niyojayati vedane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ब्रह्मसत्ता कथं जीवादिभावेन स्फुरतीत्य् । अत्राह साबुद्धैवं भवत्य् एव भवेद् ब्रह्मैव बोधतः । अबोधः प्रेक्षया याति नाशं न तु स बुध्यते

nanu brahmasattā kathaṃ jīvādibhāvena sphuratīty | atrāha sābuddhaivaṃ bhavaty eva bhaved brahmaiva bodhataḥ / abodhaḥ prekṣayā yāti nāśaṃ na tu sa budhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव दृष्टान्तेन दृढीकरोति यथान्धकारो दीपेन प्रेक्ष्यमाणः प्रणश्यति । न चास्य ज्ञायते तत्त्वम् अबोधस्यैवम् एव हि

etad eva dṛṣṭāntena dṛḍhīkaroti yathāndhakāro dīpena prekṣyamāṇaḥ praṇaśyati / na cāsya jñāyate tattvam abodhasyaivam eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवस्य ब्रह्मत्वम् उपसंहरति एवं ब्रह्मैव जीवात्मा निर्विभागो निरन्तरः । सर्वशक्तिर् अनाद्यन्तो महाचित्साररूपधृत्

jīvasya brahmatvam upasaṃharati evaṃ brahmaiva jīvātmā nirvibhāgo nirantaraḥ / sarvaśaktir anādyanto mahācitsārarūpadhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथैव भेदकलनां निराकरोति सर्वानन्ततया त्व् अस्य न काचिद् भेदकल्पना । विद्यते या हि कलना सा तद् एवानुभूतितः

sarvathaiva bhedakalanāṃ nirākaroti sarvānantatayā tv asya na kācid bhedakalpanā / vidyate yā hi kalanā sā tad evānubhūtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्रीरामः पृच्छति एवम् एतत् कथं ब्रह्मन्न् एकजीवेच्छयाखिलाः । जगज्जीवा न युज्यन्ते महाजीवैकतावशात्

atra śrīrāmaḥ pṛcchati evam etat kathaṃ brahmann ekajīvecchayākhilāḥ / jagajjīvā na yujyante mahājīvaikatāvaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठ उत्तरम् आह महाजीवात्म तद् ब्रह्म सर्वशक्तिमयात्मकम् । स्थितं यथेच्छम् एवेह निर्विभागं निरन्तरम्

śrīvasiṣṭha uttaram āha mahājīvātma tad brahma sarvaśaktimayātmakam / sthitaṃ yatheccham eveha nirvibhāgaṃ nirantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ब्रह्म यथेच्छं स्थितं भवतु । ततः किम् इत्य् । अत्राह यद् एवेच्छति तत् तस्य भवत्य् आशु महात्मनः । पूर्वं तु नश्यतीच्छा चिद् अतो द्वित्वम् उदेति तत्

nanu brahma yathecchaṃ sthitaṃ bhavatu | tataḥ kim ity | atrāha yad evecchati tat tasya bhavaty āśu mahātmanaḥ / pūrvaṃ tu naśyatīcchā cid ato dvitvam udeti tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्वोदयानन्तरं शक्तिक्रियाक्रमकरणं कथयति पश्चाद् द्वित्वविभक्तानां स्वशक्तीनां प्रकल्पितः । अनेनेत्थं हि भवतीत्य् एवं तेन क्रियाक्रमः

dvitvodayānantaraṃ śaktikriyākramakaraṇaṃ kathayati paścād dvitvavibhaktānāṃ svaśaktīnāṃ prakalpitaḥ / anenetthaṃ hi bhavatīty evaṃ tena kriyākramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पन्नं स्वेष्टं कथयति शक्त्याद्यया तया ब्राह्म्या नियमो यः प्रकल्पितः । तं विना नोदयो ऽन्यासां प्रधानेच्छैव रोहति

sampannaṃ sveṣṭaṃ kathayati śaktyādyayā tayā brāhmyā niyamo yaḥ prakalpitaḥ / taṃ vinā nodayo 'nyāsāṃ pradhānecchaiva rohati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव नानारचनाभिः कथयति यस्या जीवाभिधानायाः शक्त्या येच्छा फलत्य् असौ । प्रधानशक्तिनियमानुष्ठानेन विना न तु

etad eva nānāracanābhiḥ kathayati yasyā jīvābhidhānāyāḥ śaktyā yecchā phalaty asau / pradhānaśaktiniyamānuṣṭhānena vinā na tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानशक्तिनियमः सुप्रतिष्ठो भवेन् न चेत् । तत् फलं शक्त्यशक्तत्वान् नेहितानां क्वचिद् भवेत्

pradhānaśaktiniyamaḥ supratiṣṭho bhaven na cet / tat phalaṃ śaktyaśaktatvān nehitānāṃ kvacid bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतम् अनुसरति एवं ब्रह्म महाजीवो विद्यते ऽन्तादिवर्जितः । जीवत्कोटिमहाकोटी भवत्य् अथ न किञ्चन

prakṛtam anusarati evaṃ brahma mahājīvo vidyate 'ntādivarjitaḥ / jīvatkoṭimahākoṭī bhavaty atha na kiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ब्रह्म केन जीवतां यातीत्य् । अत्राह चेत्यसंवेदनाज् जीवो भवत्य् आयाति संसृतिम् । तदसंवेदनाद् रूपं शमम् आयाति संसृतेः

nanu brahma kena jīvatāṃ yātīty | atrāha cetyasaṃvedanāj jīvo bhavaty āyāti saṃsṛtim / tadasaṃvedanād rūpaṃ śamam āyāti saṃsṛteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु संसृत्युपशमेन जीवस्य किं सम्पद्यत इत्य् । अत्राह एवं कनिष्ठजीवानां ज्येष्ठजीवक्रियाक्रमैः । समुदेत्य् आद्यजीवत्वं ताम्राणाम् इव हेमता

nanu saṃsṛtyupaśamena jīvasya kiṃ sampadyata ity | atrāha evaṃ kaniṣṭhajīvānāṃ jyeṣṭhajīvakriyākramaiḥ / samudety ādyajīvatvaṃ tāmrāṇām iva hematā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वतरोक्तं स्मरति अत्रानन्ते पराकाशे इत्थम् एष गणो ऽप्य् असन् । खात्मैव सन्न् इवोदेति चिच्चमत्करणात्मकः

pūrvataroktaṃ smarati atrānante parākāśe ittham eṣa gaṇo 'py asan / khātmaiva sann ivodeti ciccamatkaraṇātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु चमत्करणार्थम् अन्यापेक्षाया अवश्यम्भावात् कुतो ऽस्याः स्वतन्त्रादीत्य् । अत्राह स्वयम् एव चमत्कारो यः समागम्यते चिता । भविष्यन्नामदेहादि तद् अहम्भावनं विदुः

nanu camatkaraṇārtham anyāpekṣāyā avaśyambhāvāt kuto 'syāḥ svatantrādīty | atrāha svayam eva camatkāro yaḥ samāgamyate citā / bhaviṣyannāmadehādi tad ahambhāvanaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतं चिदैक्यं बहुविस्तरेण कथयति चितो यः स्याच् चिदालोकस् तन्मयत्वाद् अनन्तकः । स एष भुवनाभोग इति तस्याः प्रबिम्बति

prakṛtaṃ cidaikyaṃ bahuvistareṇa kathayati cito yaḥ syāc cidālokas tanmayatvād anantakaḥ / sa eṣa bhuvanābhoga iti tasyāḥ prabimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिणामविकारादिशब्दैः सैव चिद् अव्यया । तादृग्रूप्याद् अभेद्यापि स्वशक्त्यैव विबुध्यते

pariṇāmavikārādiśabdaiḥ saiva cid avyayā / tādṛgrūpyād abhedyāpi svaśaktyaiva vibudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविच्छिन्नविलासात्म स्वतो यत् स्वदनं चितः । अचेत्यस्य प्रकाशस्य जगद् इत्य् एव तत् स्थितम्

avicchinnavilāsātma svato yat svadanaṃ citaḥ / acetyasya prakāśasya jagad ity eva tat sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशाद् अपि सूक्ष्मैषा या शक्तिर् वितता चितः । सा स्वभावत एवैनाम् अहन्तां परिपश्यति

ākāśād api sūkṣmaiṣā yā śaktir vitatā citaḥ / sā svabhāvata evainām ahantāṃ paripaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मन्य् आत्मात्मनैवास्या यत् प्रस्फुरति वारिवत् । जगदन्तम् अहन्ताणुं तद् एवासौ प्रपश्यति

ātmany ātmātmanaivāsyā yat prasphurati vārivat / jagadantam ahantāṇuṃ tad evāsau prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चमत्कारकरी चारु यच् चमत्कुरुते चितिः । इयं स्वात्मनि तस्यैव जगन्नाम कृतं ततम्

camatkārakarī cāru yac camatkurute citiḥ / iyaṃ svātmani tasyaiva jagannāma kṛtaṃ tatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितश् चित्त्वम् अहङ्कारः सैव राघव कल्पना । तन्मात्रादि चिद् एवातो द्वित्वैकत्वे क्व संस्थिते

citaś cittvam ahaṅkāraḥ saiva rāghava kalpanā / tanmātrādi cid evāto dvitvaikatve kva saṃsthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं चिदेकमयत्वं सर्वस्य प्रसाध्य भेदत्यागं शिष्यं प्रति अनुष्ठेयत्वेन विदधाति जीवहेताव् असन्त्यागे त्वं चाहं चेति सन्त्यज । शेषं सदसतोर् मध्ये भवेत्यर्थात्मको भवेत्

evaṃ cidekamayatvaṃ sarvasya prasādhya bhedatyāgaṃ śiṣyaṃ prati anuṣṭheyatvena vidadhāti jīvahetāv asantyāge tvaṃ cāhaṃ ceti santyaja / śeṣaṃ sadasator madhye bhavetyarthātmako bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शिष्यं प्रति अभेदं विधेयत्वेनोक्त्वा तत्कृपया पुनर् अप्य् अभेदम् एव कथयति चिता यथादौ कलिता स्वसत्ता सा तथोदिता । अभिन्ना दृश्यते व्योम्नः सत्तासत्ते ऽथ वेद्म्य् अहम्

evaṃ śiṣyaṃ prati abhedaṃ vidheyatvenoktvā tatkṛpayā punar apy abhedam eva kathayati citā yathādau kalitā svasattā sā tathoditā / abhinnā dṛśyate vyomnaḥ sattāsatte 'tha vedmy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्खं खं जगदीहाः खं खम् अब्धिविबुधाचलाः । खाकारचिच्चमत्काररूपत्वान् नान्यद् अस्ति हि

citkhaṃ khaṃ jagadīhāḥ khaṃ kham abdhivibudhācalāḥ / khākāraciccamatkārarūpatvān nānyad asti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यद्विलासस् तस्मात् स न कदाचन भिद्यते । अपि सावयवात् तत्त्वात् कैवानवयवे कथा

yo yadvilāsas tasmāt sa na kadācana bhidyate / api sāvayavāt tattvāt kaivānavayave kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु चितः जगद्रूपत्वे ऽपि तद्ग्राहिण्या अन्यस्याश् चितः सद्भावात् नाभेदमयतेत्य् । अत्राह चितेर् नित्यम् अचेत्यायाश् चिन् नास्त्य् अवितताकृतेः । यद् रूपं जगतो रूपं तत्तत्स्फुरणरूपिणः

nanu citaḥ jagadrūpatve 'pi tadgrāhiṇyā anyasyāś citaḥ sadbhāvāt nābhedamayatety | atrāha citer nityam acetyāyāś cin nāsty avitatākṛteḥ / yad rūpaṃ jagato rūpaṃ tattatsphuraṇarūpiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो बुद्धिर् अहङ्कारो भूतानि गिरयो दिशः । इति पर्यायरचना चितस् तत्त्वाज् जगत्स्थितेः

mano buddhir ahaṅkāro bhūtāni girayo diśaḥ / iti paryāyaracanā citas tattvāj jagatsthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितश् चित्त्वं जगद् विद्धि नाजगच् चित्त्वम् अस्ति हि । अजगत्त्वाद् अचिच् चित् स्याद् भावाभेदाज् जगत् कुतः

citaś cittvaṃ jagad viddhi nājagac cittvam asti hi / ajagattvād acic cit syād bhāvābhedāj jagat kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितेर् मरिचबीजस्य निजा यान्तश् चमत्कृतिः । सैवैषा जीवतन्मात्रमात्रं जगद् इति स्थिता

citer maricabījasya nijā yāntaś camatkṛtiḥ / saivaiṣā jīvatanmātramātraṃ jagad iti sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त्वात् स्वशक्तिकचनं यद् अहम्भावनं चितेः । जीवः स्पन्दात्मकर्मात्मा भविष्यदभिधो ह्य् असौ

cittvāt svaśaktikacanaṃ yad ahambhāvanaṃ citeḥ / jīvaḥ spandātmakarmātmā bhaviṣyadabhidho hy asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चिच् चित्त्वेन कलनं सुसम्पाद्याभिधार्थदिक् । व्यवच्छेदविकारैस् तद् भिद्यते ऽतो न विद्यते

yac cic cittvena kalanaṃ susampādyābhidhārthadik / vyavacchedavikārais tad bhidyate 'to na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु भवतु चिदेकमयत्वं सर्वस्य । तदंशभूतयोः कर्तृकर्मणोस् तु परस्परं भेदो दुर्निवार इत्य् । अत्राह चित्स्पन्दरूपिणोर् अस्ति न भेदः कर्तृकर्मणोः । स्पन्दमात्रं भवेत् कर्म स एव पुरुषः स्मृतः

nanu bhavatu cidekamayatvaṃ sarvasya | tadaṃśabhūtayoḥ kartṛkarmaṇos tu parasparaṃ bhedo durnivāra ity | atrāha citspandarūpiṇor asti na bhedaḥ kartṛkarmaṇoḥ / spandamātraṃ bhavet karma sa eva puruṣaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य जीवादेर् वर्गस्यैकत्वं साधयति जीवश् चित्त्वे परिस्पन्दः पुंसां चित्तं स एव च । मनस् त्व् इन्द्रियरूपं सन् नानानानैव गच्छति

sarvasya jīvāder vargasyaikatvaṃ sādhayati jīvaś cittve parispandaḥ puṃsāṃ cittaṃ sa eva ca / manas tv indriyarūpaṃ san nānānānaiva gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्ताशेषविशेषं हि चित्प्रकाशच्छटा जगत् । कार्यकारणकादित्वं तस्माद् अन्यन् न विद्यते

śāntāśeṣaviśeṣaṃ hi citprakāśacchaṭā jagat / kāryakāraṇakāditvaṃ tasmād anyan na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच्छेद्यो ऽहम् अदाह्यो ऽहम् अक्लेद्यो ऽशोष्य एव च । नित्यस् सततगस् स्थाणुर् अचलो ऽहम् इति स्थितम्

acchedyo 'ham adāhyo 'ham akledyo 'śoṣya eva ca / nityas satatagas sthāṇur acalo 'ham iti sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु चिदेकमयत्वे सति वादिनः किमर्थं विवदन्ति इत्य् । अत्राह विवदन्ते यथा ह्य् अत्र विवदन्ते तथा भ्रमैः । भ्रमन्तो न वयं त्व् एते जाता विगतविभ्रमाः

nanu cidekamayatve sati vādinaḥ kimarthaṃ vivadanti ity | atrāha vivadante yathā hy atra vivadante tathā bhramaiḥ / bhramanto na vayaṃ tv ete jātā vigatavibhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अपि चिदेकमयत्वम् एव कथयति दृश्ये मूर्ते ऽज्ञसंरूढे विकारादि पृथग् भवेत् । नामूर्ते तज्ज्ञकचिते चित्खे सदसदात्मनि

punar api cidekamayatvam eva kathayati dṛśye mūrte 'jñasaṃrūḍhe vikārādi pṛthag bhavet / nāmūrte tajjñakacite citkhe sadasadātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तत्त्वं चेत्यरसतः शक्तीः कालादिनामिकाः । तनोत्य् आकाशविशदाश् चिन्मधुश्रीः स्वमञ्जरीः

cittattvaṃ cetyarasataḥ śaktīḥ kālādināmikāḥ / tanoty ākāśaviśadāś cinmadhuśrīḥ svamañjarīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावेन चिन्मात्रस्य चेत्यरूपतया स्फुरणं कथयति स्वयं विचित्रं स्फुरति चित्कञ्चुकम् अनाहतम् । स्वयं विचित्रं कचति चिद्रत्नम् अपकारणम्

svabhāvena cinmātrasya cetyarūpatayā sphuraṇaṃ kathayati svayaṃ vicitraṃ sphurati citkañcukam anāhatam / svayaṃ vicitraṃ kacati cidratnam apakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं विलक्षणस्पन्दश् चिद्वायुर् अजडात्मकः । स्वयं विचित्रवलनं चिद्वारि न निखातगम्

svayaṃ vilakṣaṇaspandaś cidvāyur ajaḍātmakaḥ / svayaṃ vicitravalanaṃ cidvāri na nikhātagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं विचित्रधातूच्चैश् चिच्छृङ्गम् अपनिर्मितम् । स्वयं चित्ररसोल्लासा चिज्ज्योत्स्ना सततोदिता

svayaṃ vicitradhātūccaiś cicchṛṅgam apanirmitam / svayaṃ citrarasollāsā cijjyotsnā satatoditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं सदैव प्रकटश् चिदालोको ऽमलात्मकः । स्वयम् अस्तङ्गतेवाज्ञे ज्ञे ज्ञानाद् उदिता चितिः

svayaṃ sadaiva prakaṭaś cidāloko 'malātmakaḥ / svayam astaṅgatevājñe jñe jñānād uditā citiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं जडेषु जाड्येन पदं सौषुप्तम् आगता । स्वयं स्पन्दि तथास्पन्दि चित्त्वाच् चितिमहानभः

svayaṃ jaḍeṣu jāḍyena padaṃ sauṣuptam āgatā / svayaṃ spandi tathāspandi cittvāc citimahānabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणिनि गुणवत् चिति जगतः सदसत्त्वं कथयति चित्प्रकाशप्रकाशो हि जगद् अस्ति च नास्ति च । चिदाकाशैकशून्यत्वं जगद् अस्ति च नास्ति च

guṇini guṇavat citi jagataḥ sadasattvaṃ kathayati citprakāśaprakāśo hi jagad asti ca nāsti ca / cidākāśaikaśūnyatvaṃ jagad asti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदालोकमहारूपं जगद् अस्ति च नास्ति च । चिन्मारुतघनस्पन्दो जगद् अस्ति च नास्ति च

cidālokamahārūpaṃ jagad asti ca nāsti ca / cinmārutaghanaspando jagad asti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्घनध्वान्तकृष्णत्वं जगद् अस्ति च नास्ति च । चिदर्कालोकदिवसो जगद् अस्ति च नास्ति च

cidghanadhvāntakṛṣṇatvaṃ jagad asti ca nāsti ca / cidarkālokadivaso jagad asti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तं दृढयितुं सर्वथा चिद्गुणत्वम् एव जगतः कथयति चित्कज्जलरजःशैलपरमाणुर् जगद्भ्रमः । चिदग्न्यौष्ण्यं जगल्लेखा जगच् चिच्छङ्खशुक्लता

pūrvoktaṃ dṛḍhayituṃ sarvathā cidguṇatvam eva jagataḥ kathayati citkajjalarajaḥśailaparamāṇur jagadbhramaḥ / cidagnyauṣṇyaṃ jagallekhā jagac cicchaṅkhaśuklatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगच् चिच्छैलजठरं चिज्जलद्रवता जगत् । जगच् चिदिक्षुमाधुर्यं चित्क्षीरस्निग्धता जगत्

jagac cicchailajaṭharaṃ cijjaladravatā jagat / jagac cidikṣumādhuryaṃ citkṣīrasnigdhatā jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगच् चिद्धिमशीतत्वं चिज्ज्वालाज्वलनं जगत् । जगच् चित्सर्पिषि स्नेहो वीचिश् चित्सरितो जगत्

jagac ciddhimaśītatvaṃ cijjvālājvalanaṃ jagat / jagac citsarpiṣi sneho vīciś citsarito jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगच् चित्क्षौद्रमाधुर्यं जगच् चित्कनकाङ्गदम् । जगच् चित्पुष्पसौगन्ध्यं चिल्लताग्रफलं जगत्

jagac citkṣaudramādhuryaṃ jagac citkanakāṅgadam / jagac citpuṣpasaugandhyaṃ cillatāgraphalaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितम् आह चित्सत्तैव जगत्सत्ता जगत्सत्तैव चिद्वपुः । अत्र भेदविकारादि न खे मलम् इव स्थितम्

phalitam āha citsattaiva jagatsattā jagatsattaiva cidvapuḥ / atra bhedavikārādi na khe malam iva sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगतः सदसन्मयताम् उपसंहरति इतीदं सन्मयत्वेन सदसद् भुवनत्रयम् । अविकल्प्यतदात्मत्वात् सत्तासत्ते तद् एव वा

jagataḥ sadasanmayatām upasaṃharati itīdaṃ sanmayatvena sadasad bhuvanatrayam / avikalpyatadātmatvāt sattāsatte tad eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु जगद्ब्रह्मणोर् अवयवावयविभावो ऽस्तु इत्य् । अत्राह अवयवावयविताशब्दार्थौ शशशृङ्गवत् । अनुभूत्यपलापाय कल्पितौ यैर् धिग् अस्तु तान्

nanu jagadbrahmaṇor avayavāvayavibhāvo 'stu ity | atrāha avayavāvayavitāśabdārthau śaśaśṛṅgavat / anubhūtyapalāpāya kalpitau yair dhig astu tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विद्यते जगद् यत्र साद्रिद्यूर्वीनदीश्वरम् । चिदेकत्वात् प्रसङ्गः स्यात् कस् तत्रेतरविभ्रमे

na vidyate jagad yatra sādridyūrvīnadīśvaram / cidekatvāt prasaṅgaḥ syāt kas tatretaravibhrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितः सर्वमयत्वं शिलादृष्टान्तेन कथयति शिलाहृदयपीनापि स्वाकाशविशदैव चित् । धत्ते ऽन्तर् अखिलं शान्तं सन्निवेषं यथा शिला

citaḥ sarvamayatvaṃ śilādṛṣṭāntena kathayati śilāhṛdayapīnāpi svākāśaviśadaiva cit / dhatte 'ntar akhilaṃ śāntaṃ sanniveṣaṃ yathā śilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तथाप्य् अहं प्रष्टा भिन्न एवास्म्य् । अन्यथा प्रश्नायोगाद् इत्य् । अत्राह पदार्थनिकराकाशे त्वम् आकाशलवोपमः । त्वत्तामत्तात्मतात्वत्तामत्तोल्लेखा न सन्ति ते

nanu tathāpy ahaṃ praṣṭā bhinna evāsmy | anyathā praśnāyogād ity | atrāha padārthanikarākāśe tvam ākāśalavopamaḥ / tvattāmattātmatātvattāmattollekhā na santi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पल्लवदृष्टान्तेन प्रकृतं चितः सर्वमयत्वं कथयति पल्लवान्तरलेखौघसन्निवेशवद् आततम् । अन्यानन्यात्मकम् इदं धत्ते ऽन्तश् चित् स्वभावतः

pallavadṛṣṭāntena prakṛtaṃ citaḥ sarvamayatvaṃ kathayati pallavāntaralekhaughasanniveśavad ātatam / anyānanyātmakam idaṃ dhatte 'ntaś cit svabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तकारणौघानां कारणादिपितामहम् । स्वभावतो ऽकारणात्म चित्त्वं विद्ध्य् अनुभूतितः

samastakāraṇaughānāṃ kāraṇādipitāmaham / svabhāvato 'kāraṇātma cittvaṃ viddhy anubhūtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु जगद्वत् चिद् अपि असत्यैव भवत्व् इत्य् । अत्राह न चासत्त्वम् अचेत्यायाश् चितो वाचापि सिध्यति । यद् अस्ति तद् उदेतीति दृष्टं बीजाद् इवाङ्कुरम्

nanu jagadvat cid api asatyaiva bhavatv ity | atrāha na cāsattvam acetyāyāś cito vācāpi sidhyati / yad asti tad udetīti dṛṣṭaṃ bījād ivāṅkuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गान्तश्लोकेन पूर्वोक्तं सङ्गृह्णाति गगनम् इव सुशून्यभेदम् अस्ति त्रिभुवनम् अङ्ग महाचितो ऽन्तर् अस्याः । परमपदमयं समस्तदृश्यं त्व् इदम् इति निश्चयवान् भवानुभूतेः

sargāntaślokena pūrvoktaṃ saṅgṛhṇāti gaganam iva suśūnyabhedam asti tribhuvanam aṅga mahācito 'ntar asyāḥ / paramapadamayaṃ samastadṛśyaṃ tv idam iti niścayavān bhavānubhūteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवाल्मीकिर् भरद्वाजं प्रति तत्रत्यं सर्गान्तश्लोकेन दिनावसानं कथयति इत्य् उक्तवत्य् अथ मुनौ दिवसो जगाम सायन्तनाय विधये ऽस्तम् इनो जगाम । स्नातुं सभा कृतनमस्करणा जगाम श्यामाक्षये रविकरैश् च सहाजगाम

śrīvālmīkir bharadvājaṃ prati tatratyaṃ sargāntaślokena dināvasānaṃ kathayati ity uktavaty atha munau divaso jagāma sāyantanāya vidhaye 'stam ino jagāma / snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma śyāmākṣaye ravikaraiś ca sahājagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.