इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे चतुर्दशः सर्गः ॥ ३,१४ ॥ ॐ श्रीवसिष्ठः पूर्वदिने कथ्यमानम् उपस्तौति जगद् आकाशम् एवेदं यथा हि व्योम्नि मौक्तिकम् । विमले भाति खात्मैव जगच् चिद्गगने तथा
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe caturdaśaḥ sargaḥ || 3,14 || oṃ śrīvasiṣṭhaḥ pūrvadine kathyamānam upastauti jagad ākāśam evedaṃ yathā hi vyomni mauktikam / vimale bhāti khātmaiva jagac cidgagane tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुत्कीर्णैव भातीव त्रिजगत्सालभञ्जिका । चित्स्तम्भे न च सोत्कीर्णा न चोत्कर्तात्र विद्यते
anutkīrṇaiva bhātīva trijagatsālabhañjikā / citstambhe na ca sotkīrṇā na cotkartātra vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्रे ऽन्तर् जलास्पन्दाः स्वभावाद् अच्युता अपि । विदि वेद्या भवन्तीव परे दृश्यविदस् तथा
samudre 'ntar jalāspandāḥ svabhāvād acyutā api / vidi vedyā bhavantīva pare dṛśyavidas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलान्तर्गतसूर्याभाजालकारचनान्य् अपि । जगद्भानं प्रति स्थूलान्य् अणुं प्रति यथाचलाः
jalāntargatasūryābhājālakāracanāny api / jagadbhānaṃ prati sthūlāny aṇuṃ prati yathācalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तं दृष्टान्तस्थूलत्वं दृढयति जगद्भानम् अभानाभं ब्रह्मणो ऽव्यतिरेकतः । जलसूर्यांशुजालं तु व्यतिरेकानुभूतिदम्
uktaṃ dṛṣṭāntasthūlatvaṃ dṛḍhayati jagadbhānam abhānābhaṃ brahmaṇo 'vyatirekataḥ / jalasūryāṃśujālaṃ tu vyatirekānubhūtidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूतान्य् अपीमानि जगति व्योमरूपिणि । पृथ्व्यादीनि न सन्त्य् एव स्वप्नसङ्कल्पयोर् इव
anubhūtāny apīmāni jagati vyomarūpiṇi / pṛthvyādīni na santy eva svapnasaṅkalpayor iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिण्डग्राहः सद् इत्य् अस्मिन् विज्ञानाकाशरूपिणि । मरुनद्यां जलम् इव न सम्भवति कुत्रचित्
piṇḍagrāhaḥ sad ity asmin vijñānākāśarūpiṇi / marunadyāṃ jalam iva na sambhavati kutracit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् असत्स्वरूपे जगति दृश्यता कथं भाति इत्य् । अत्राह जगत्य् अपिण्डग्राहे ऽस्मिन् सङ्कल्पनगरोपमे । मरौ सरिद् इवाभाति दृश्यता भ्रान्तिरूपिणी
nanv asatsvarūpe jagati dṛśyatā kathaṃ bhāti ity | atrāha jagaty apiṇḍagrāhe 'smin saṅkalpanagaropame / marau sarid ivābhāti dṛśyatā bhrāntirūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमरूपत्वेनासद्रूपस्य जगतः स्वप्नवत् तुलादेशापूरणं कथयति स्वप्नाद्रिणेव जगता तुलादेशौ न कौचन । पूरितौ कलनोन्मुक्ता दृश्यश्रीर् व्योम केवलम्
bhramarūpatvenāsadrūpasya jagataḥ svapnavat tulādeśāpūraṇaṃ kathayati svapnādriṇeva jagatā tulādeśau na kaucana / pūritau kalanonmuktā dṛśyaśrīr vyoma kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जयित्वाज्ञविज्ञातजगच्छब्दार्थभावनाम् । जगद्ब्रह्मखशब्दानाम् अर्थे नास्त्य् एव भिन्नता
varjayitvājñavijñātajagacchabdārthabhāvanām / jagadbrahmakhaśabdānām arthe nāsty eva bhinnatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं त्व् अचेत्यचिन्मात्रभानोर् भानं नभः प्रति । तथा सूक्ष्मं यथा मेघं प्रति सङ्कल्पवारिदः
idaṃ tv acetyacinmātrabhānor bhānaṃ nabhaḥ prati / tathā sūkṣmaṃ yathā meghaṃ prati saṅkalpavāridaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स्वप्नपुरं स्वच्छं जाग्रत्पुरवरं प्रति । तथा जगद् इदं स्वच्छं सङ्कल्पितजगत् प्रति
yathā svapnapuraṃ svacchaṃ jāgratpuravaraṃ prati / tathā jagad idaṃ svacchaṃ saṅkalpitajagat prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् अचेत्यचिद्रूपं जगद् व्योमैव केवलम् । शून्यौ व्योमजगच्छब्दौ पर्यायौ विद्धि चिन्मयौ
tasmād acetyacidrūpaṃ jagad vyomaiva kevalam / śūnyau vyomajagacchabdau paryāyau viddhi cinmayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ष्यमाणवृत्तान्ताकाङ्क्षया पूर्वोक्तम् उपसंहरति त्रिभिः तस्मान् न किञ्चिद् उत्पन्नं जगदादीह दृश्यकम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं यथास्थितम् अवस्थितम्
vakṣyamāṇavṛttāntākāṅkṣayā pūrvoktam upasaṃharati tribhiḥ tasmān na kiñcid utpannaṃ jagadādīha dṛśyakam / anākhyam anabhivyaktaṃ yathāsthitam avasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद् एव महाकाशं चिदाकाशम् अभित्तिमत् । तद् देशस्याणुमात्रस्य तुलायाश् चाप्रपूरकम्
jagad eva mahākāśaṃ cidākāśam abhittimat / tad deśasyāṇumātrasya tulāyāś cāprapūrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव पुनः विशिनष्टि आकाशरूपम् एवाच्छं पिण्डग्रहविवर्जितम् । व्योम्नि व्योममयं चित्रं सङ्कल्पपुरवत् स्थितम्
tad eva punaḥ viśinaṣṭi ākāśarūpam evācchaṃ piṇḍagrahavivarjitam / vyomni vyomamayaṃ citraṃ saṅkalpapuravat sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ जगतः तुलादेशाद्यपूरकत्वसाधकं महावृत्तान्तं वृत्तान्तकामान् प्रति कृपया कथयति अत्रेदं मण्डपाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । निःसन्देहो यथैषो ऽर्थश् चित्ते विश्रान्तिम् एष्यति
atha jagataḥ tulādeśādyapūrakatvasādhakaṃ mahāvṛttāntaṃ vṛttāntakāmān prati kṛpayā kathayati atredaṃ maṇḍapākhyānaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam / niḥsandeho yathaiṣo 'rthaś citte viśrāntim eṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वरयाविष्टः श्रीरामः मण्डपाख्यानं प्रति श्रीवसिष्ठं प्रार्थयति सद्बोधवृद्धये ब्रह्मन् समासेन वदाशु मे । मण्डपाख्यानम् अखिलं येन बोधो विवर्धते
tvarayāviṣṭaḥ śrīrāmaḥ maṇḍapākhyānaṃ prati śrīvasiṣṭhaṃ prārthayati sadbodhavṛddhaye brahman samāsena vadāśu me / maṇḍapākhyānam akhilaṃ yena bodho vivardhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः मण्डपाख्यानम् एव कथयति अभूद् अस्मिन् महीपीठे कुलपद्मो विकासवान् । पद्मो नाम नृपः श्रीमान् बहुपुत्रो ऽतिकोशवान्
śrīvasiṣṭhaḥ maṇḍapākhyānam eva kathayati abhūd asmin mahīpīṭhe kulapadmo vikāsavān / padmo nāma nṛpaḥ śrīmān bahuputro 'tikośavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मर्यादापालने ऽम्भोधिर् द्विषत्तिमिरभास्करः । कान्ताकुमुदिनीचन्द्रो दोषतृष्णाहुताशनः
maryādāpālane 'mbhodhir dviṣattimirabhāskaraḥ / kāntākumudinīcandro doṣatṛṣṇāhutāśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरुर् विबुधवृन्दानां यशश्चन्द्रोद्भवार्णवः । सरः सद्गुणहंसानां कलाकमलभास्करः
merur vibudhavṛndānāṃ yaśaścandrodbhavārṇavaḥ / saraḥ sadguṇahaṃsānāṃ kalākamalabhāskaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शात्रवाम्भोदपवनो मत्तमातङ्गकेसरी । समस्तविद्यादयितः सर्वाश्चर्यगुणाकरः
śātravāmbhodapavano mattamātaṅgakesarī / samastavidyādayitaḥ sarvāścaryaguṇākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूरारिसागरक्षोभविलसन्मन्दराचलः । विलासपुष्पौघमधुः सौभाग्यकुसुमायुधः
śūrārisāgarakṣobhavilasanmandarācalaḥ / vilāsapuṣpaughamadhuḥ saubhāgyakusumāyudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लीलालतालास्यमरुत् साहसोत्सवकेशवः । सौजन्यकैरवशशी दुर्लीलालतिकानलः
līlālatālāsyamarut sāhasotsavakeśavaḥ / saujanyakairavaśaśī durlīlālatikānalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यासीत् सुभगा भार्या लीला नाम विलासिनी । सर्वसौभाग्यवलिता कमलेवोदितावनौ
tasyāsīt subhagā bhāryā līlā nāma vilāsinī / sarvasaubhāgyavalitā kamalevoditāvanau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वसम्पत्तिवलिता लीलामधुरभाषिणी । सानन्दमन्दचलिता द्वितीयेन्दूदयस्मिता
sarvasampattivalitā līlāmadhurabhāṣiṇī / sānandamandacalitā dvitīyendūdayasmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलकालिमनोहारिवदनाम्भोजशालिनी । शीताङ्गी कर्णिकागौरी जङ्गमेव सरोजिनी
alakālimanohārivadanāmbhojaśālinī / śītāṅgī karṇikāgaurī jaṅgameva sarojinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लताविलासकुन्दौघहासिनी रसशालिनी । प्रबालहस्ता पुष्पाढ्या मधुश्रीर् इव देहिनी
latāvilāsakundaughahāsinī rasaśālinī / prabālahastā puṣpāḍhyā madhuśrīr iva dehinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवदाता तनुः पुण्या जनताह्लाददायिनी । गङ्गेव गां गता देवनदी हंसविलासिनी
avadātā tanuḥ puṇyā janatāhlādadāyinī / gaṅgeva gāṃ gatā devanadī haṃsavilāsinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य भूतलपुष्पेषोः सकलाह्लाददायिनः । परिचर्यां चिरं कर्तुम् अन्या रतिर् इवोदिता
tasya bhūtalapuṣpeṣoḥ sakalāhlādadāyinaḥ / paricaryāṃ ciraṃ kartum anyā ratir ivoditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन तस्याः सतीगुणान् आह उद्विग्ने प्रोद्विग्ना मुदिता मुदिते समाकुलाकुलिते । प्रतिबिम्बसमा कान्ता सङ्क्रुद्धे केवलं भीता
sargāntaślokena tasyāḥ satīguṇān āha udvigne prodvignā muditā mudite samākulākulite / pratibimbasamā kāntā saṅkruddhe kevalaṃ bhītā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.