Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.2

इदम् आकाशजाख्यानं शृणु श्रवणभूषणम् । उत्पत्त्याख्यं प्रकरणं येन राघव बुध्यसे

idam ākāśajākhyānaṃ śṛṇu śravaṇabhūṣaṇam / utpattyākhyaṃ prakaraṇaṃ yena rāghava budhyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तीहाकाशजो नाम द्विजः परमधार्मिकः । ध्यानैकनिष्ठस् सततं प्रजानां च हिते रतः

astīhākāśajo nāma dvijaḥ paramadhārmikaḥ / dhyānaikaniṣṭhas satataṃ prajānāṃ ca hite rataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चिरं जीवति यदा तदा मृत्युर् अचिन्तयत् । सर्वाण्य् एव क्रमेणाहं भूतान्य् अद्मि किलाक्षयः

sa ciraṃ jīvati yadā tadā mṛtyur acintayat / sarvāṇy eva krameṇāhaṃ bhūtāny admi kilākṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आकाशजं विप्रं न कस्माद् भक्षयाम्य् अहम् । अत्र मे कुण्ठिता शक्तिः खड्गधारा यथोपले

evam ākāśajaṃ vipraṃ na kasmād bhakṣayāmy aham / atra me kuṇṭhitā śaktiḥ khaḍgadhārā yathopale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सञ्चिन्त्य तं हन्तुम् अगच्छत् तत्पुरं तदा । त्यजन्त्य् उद्यमम् उद्युक्ता न कदाचन केचन

iti sañcintya taṃ hantum agacchat tatpuraṃ tadā / tyajanty udyamam udyuktā na kadācana kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तत्सदनं यावन् मृत्युः प्रविशति स्वयम् । तावद् एनं दहत्य् अग्निः कल्पान्तज्वलनोपमः

tatas tatsadanaṃ yāvan mṛtyuḥ praviśati svayam / tāvad enaṃ dahaty agniḥ kalpāntajvalanopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निज्वालामहाजालं विदार्यान्तर्गतो ऽप्य् असौ । द्विजं दृष्ट्वा समादातुं हस्तेनैच्छत् प्रयत्नतः

agnijvālāmahājālaṃ vidāryāntargato 'py asau / dvijaṃ dṛṣṭvā samādātuṃ hastenaicchat prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चाशकत् पुरो दृष्टम् अपि हस्तशतैर् द्विजम् । बलवान् अप्य् अवष्टब्धुं सङ्कल्पपुरुषं यथा

na cāśakat puro dṛṣṭam api hastaśatair dvijam / balavān apy avaṣṭabdhuṃ saṅkalpapuruṣaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथागत्य यमं मृत्युर् अपृच्छत् संशयच्छिदम् । किम् इत्य् अहं न शक्नोमि भोक्तुम् आकाशजं प्रभो

athāgatya yamaṃ mṛtyur apṛcchat saṃśayacchidam / kim ity ahaṃ na śaknomi bhoktum ākāśajaṃ prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्यो न किञ्चिच् छक्तस् त्वम् एको मारयितुं बलात् । मारणीयस्य कर्माणि तत्कर्तॄणीह नेतरत्

mṛtyo na kiñcic chaktas tvam eko mārayituṃ balāt / māraṇīyasya karmāṇi tatkartṝṇīha netarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् एतस्य विप्रस्य मारणीयस्य यत्नतः । कर्माण्य् अन्विच्छ तेषां त्वं साहाय्येनैनम् अत्स्यसि

tasmād etasya viprasya māraṇīyasya yatnataḥ / karmāṇy anviccha teṣāṃ tvaṃ sāhāyyenainam atsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् स मृत्युर् बभ्राम तत्कर्मान्वेषणादृतः । मण्डलानि दिगन्तांश् च सरांसि सरितो दिशः

tatas sa mṛtyur babhrāma tatkarmānveṣaṇādṛtaḥ / maṇḍalāni digantāṃś ca sarāṃsi sarito diśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनजङ्गलजालानि शैलाम्भोधितटान्य् अपि । द्वीपान्तराण्य् अरण्यानि नगराणि पुराणि च

vanajaṅgalajālāni śailāmbhodhitaṭāny api / dvīpāntarāṇy araṇyāni nagarāṇi purāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रामान् अखिलराष्ट्राणि देशान्तगहनानि च । एवं भूमण्डलं भ्रान्त्वा स कुतश्चिन् न कानिचित्

grāmān akhilarāṣṭrāṇi deśāntagahanāni ca / evaṃ bhūmaṇḍalaṃ bhrāntvā sa kutaścin na kānicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्य् आकाशजकर्माणि लब्धवान् मृत्युर् उद्यतः । वन्ध्यापुत्रम् इव प्राज्ञस् सङ्कल्पाद्रिम् इवापरः

tāny ākāśajakarmāṇi labdhavān mṛtyur udyataḥ / vandhyāputram iva prājñas saṅkalpādrim ivāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समपृच्छद् अथागत्य यमं सर्वार्थकोविदम् । परायणं हि प्रभवस् सन्देहेष्व् अनुजीविनाम्

samapṛcchad athāgatya yamaṃ sarvārthakovidam / parāyaṇaṃ hi prabhavas sandeheṣv anujīvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशजस्य कर्माणि क्व स्थितानि वद प्रभो । धर्मराजो ऽथ सञ्चिन्त्य सुचिरं प्रोक्तवान् इदम्

ākāśajasya karmāṇi kva sthitāni vada prabho / dharmarājo 'tha sañcintya suciraṃ proktavān idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशजस्य कर्माणि मृत्यो सन्ति न कानिचित् । एष ह्य् आकाशजो विप्रो जातः खाद् एव केवलात्

ākāśajasya karmāṇi mṛtyo santi na kānicit / eṣa hy ākāśajo vipro jātaḥ khād eva kevalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशाद् एव यो जातस् स व्योमैवामलं भवेत् । सहकारीणि नो सन्ति कारणाण्य् अस्य कानिचित्

ākāśād eva yo jātas sa vyomaivāmalaṃ bhavet / sahakārīṇi no santi kāraṇāṇy asya kānicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धः प्राक्तनेनास्य न मनाग् अपि कर्मणा । अस्ति वन्ध्यासुतस्येव तथाजाताकृतेर् इव

sambandhaḥ prāktanenāsya na manāg api karmaṇā / asti vandhyāsutasyeva tathājātākṛter iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अजात एवैष स्वयम्भूर् अज एव च । नैतस्य पूर्वकर्मास्ति नभसीव महाद्रुमः

tasmād ajāta evaiṣa svayambhūr aja eva ca / naitasya pūrvakarmāsti nabhasīva mahādrumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतद् अस्यावशं चित्तम् अभावात् पूर्वकर्मणः । अद्य तावद् अनेनान्यन् न किञ्चित् कर्म सञ्चितम्

naitad asyāvaśaṃ cittam abhāvāt pūrvakarmaṇaḥ / adya tāvad anenānyan na kiñcit karma sañcitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष आकाशकोशात्मा विशदाकाशरूपिणि । समाधौ संस्थितो नित्यं कर्माण्य् अस्य न कानिचित्

eṣa ākāśakośātmā viśadākāśarūpiṇi / samādhau saṃsthito nityaṃ karmāṇy asya na kānicit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनानि न सन्त्य् अस्य कर्माण्य् अद्य करोति नो । किञ्चिद् अप्य् एवम् एषो ऽत्र विज्ञानाकाशमात्रकम्

prāktanāni na santy asya karmāṇy adya karoti no / kiñcid apy evam eṣo 'tra vijñānākāśamātrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणस्पन्दो ऽस्य यत् कर्म लक्ष्यते चास्मदादिभिः । दृश्यते ऽस्माभिर् एवैतन् न त्व् अस्यास्त्य् अत्र कर्मधीः

prāṇaspando 'sya yat karma lakṣyate cāsmadādibhiḥ / dṛśyate 'smābhir evaitan na tv asyāsty atra karmadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहो ऽस्य दृश्यते ऽस्माभिर् नैष वेत्ति परात् पदात् । भिन्नम् आकाशम् आत्मीयं चित्स्तम्भे सालभञ्जिकाम्

deho 'sya dṛśyate 'smābhir naiṣa vetti parāt padāt / bhinnam ākāśam ātmīyaṃ citstambhe sālabhañjikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथैष परमात्मान्तस् स्वात्मभूतस् स्थितो द्विजः

anutkīrṇā yathā stambhe saṃsthitā sālabhañjikā / tathaiṣa paramātmāntas svātmabhūtas sthito dvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा द्रवत्वं पयसि शून्यत्वं च यथाम्बरे । मारुते च यथा स्पन्दस् तथैष परमे पदे

yathā dravatvaṃ payasi śūnyatvaṃ ca yathāmbare / mārute ca yathā spandas tathaiṣa parame pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्माण्य् अद्यतनान्य् अस्य सञ्चितानि न सन्ति हि । न पूर्वाण्य् एव तेनेह न संसारवशं गतः

karmāṇy adyatanāny asya sañcitāni na santi hi / na pūrvāṇy eva teneha na saṃsāravaśaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहकारिकारणानाम् अभावे यः प्रजायते । नासौ स्वकारणाद् भिन्नो भवतीत्य् अनुभूयते

sahakārikāraṇānām abhāve yaḥ prajāyate / nāsau svakāraṇād bhinno bhavatīty anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मलाकाशकोशात्मा द्विज एष स्वयम्भवः । कर्ता न पूर्वं नाप्य् अद्य कथम् आक्रम्यते वद

nirmalākāśakośātmā dvija eṣa svayambhavaḥ / kartā na pūrvaṃ nāpy adya katham ākramyate vada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदैष कलनां बुद्ध्या मृत्युनाम्नीं करिष्यति । तदैव रहितो बुद्ध्या स्वयम् एव मरिष्यति

yadaiṣa kalanāṃ buddhyā mṛtyunāmnīṃ kariṣyati / tadaiva rahito buddhyā svayam eva mariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्यादिमान् अहम् अयम् इति यस्य स्वनिश्चयः । स पार्थिवो भवत्य् आशु ग्रहीतुं स च शक्यते

pṛthvyādimān aham ayam iti yasya svaniścayaḥ / sa pārthivo bhavaty āśu grahītuṃ sa ca śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष त्व् अपार्थिवाकारश् शुद्धविज्ञानरूपवान् । दृढरज्ज्वेव गगनं ग्रहीतुं नैव युज्यते

eṣa tv apārthivākāraś śuddhavijñānarūpavān / dṛḍharajjveva gaganaṃ grahītuṃ naiva yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवञ् जायते शून्यः कथं नाम वदेति मे । पृथ्व्यादयः कथं सन्ति न सन्ति वद वा कथम्

bhagavañ jāyate śūnyaḥ kathaṃ nāma vadeti me / pṛthvyādayaḥ kathaṃ santi na santi vada vā katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कदाचन जातो ऽसौ न च नास्ति कदाचन । द्विजः केवलविज्ञानभामात्रं तत् तथा स्थितम्

na kadācana jāto 'sau na ca nāsti kadācana / dvijaḥ kevalavijñānabhāmātraṃ tat tathā sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाप्रलयसम्पत्तौ न किञ्चिद् अवशिष्यते । ब्रह्मास्ते शान्तम् अजरम् अनन्तात्मैव केवलम्

mahāpralayasampattau na kiñcid avaśiṣyate / brahmāste śāntam ajaram anantātmaiva kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेत्यनिर्मुक्तचिन्मात्रम् अणूनाम् अणु विद्धि तत् । तथा तद् अणु येनास्य निकटे ऽद्रिनिभं नभः

cetyanirmuktacinmātram aṇūnām aṇu viddhi tat / tathā tad aṇu yenāsya nikaṭe 'drinibhaṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चिन्मात्रस्वभावत्वाद् देहो ऽहम् इति चेतसि । काकतालीयवद् भातम् आकारं तेन पश्यति

sa cinmātrasvabhāvatvād deho 'ham iti cetasi / kākatālīyavad bhātam ākāraṃ tena paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एष ब्राह्मणस् तस्मिन् सर्गादाव् अम्बरोदरे । स्वयं भातस् स्वयम्भूत्वं गतो भात्य् अजरामरः

sa eṣa brāhmaṇas tasmin sargādāv ambarodare / svayaṃ bhātas svayambhūtvaṃ gato bhāty ajarāmaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्य देहो न कर्माणि न कर्तृत्वं न वासना । एष शुद्धचिदाकाशो विज्ञानघनम् आततम्

nāsya deho na karmāṇi na kartṛtvaṃ na vāsanā / eṣa śuddhacidākāśo vijñānaghanam ātatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्तनं वासनाजालं किञ्चिद् अस्य न विद्यते । केवलं व्योमरूपस्य भारूपस्येव तेजसः

prāktanaṃ vāsanājālaṃ kiñcid asya na vidyate / kevalaṃ vyomarūpasya bhārūpasyeva tejasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केवलं वेदनामात्राद् एवम् एषो ऽवलोक्यते । वेदनामात्रसंशान्ताव् ईदृशो ऽपि न दृश्यते

kevalaṃ vedanāmātrād evam eṣo 'valokyate / vedanāmātrasaṃśāntāv īdṛśo 'pi na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यथा चिदाकाशस् तथा तत्प्रतिपत्तयः । कुतः किलात्र पृथ्व्यादेः कीदृशस् सम्भवः कथम्

tasmād yathā cidākāśas tathā tatpratipattayaḥ / kutaḥ kilātra pṛthvyādeḥ kīdṛśas sambhavaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाक्रमणे मृत्यो तस्मान् मा यत्नवान् भव । ग्रहीतुं युज्यते व्योम न कदाचन केनचित्

etadākramaṇe mṛtyo tasmān mā yatnavān bhava / grahītuṃ yujyate vyoma na kadācana kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मैव कथितो ब्रह्मंस् त्वया मे प्रपितामहः । स्वयम्भूर् अज एकात्मा विज्ञानात्मेति मे मतिः

brahmaiva kathito brahmaṃs tvayā me prapitāmahaḥ / svayambhūr aja ekātmā vijñānātmeti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एतन् मया राम ब्रह्मैष कथितस् तव । विवादम् अकरोन् मृत्युर् यमेनैतत्कृते पुरा

evam etan mayā rāma brahmaiṣa kathitas tava / vivādam akaron mṛtyur yamenaitatkṛte purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्वन्तरे सर्वभक्षो यदा मृत्युर् हरन् प्रजाः । बलम् एत्य् अब्जजाक्रान्ताव् आरम्भम् अकरोत् स्वयम्

manvantare sarvabhakṣo yadā mṛtyur haran prajāḥ / balam ety abjajākrāntāv ārambham akarot svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवं धर्मराजेन यमेनाश्व् अनुशासितः । यद् एव क्रियते नित्यं रतिस् तत्रैव जायते

tad evaṃ dharmarājena yamenāśv anuśāsitaḥ / yad eva kriyate nityaṃ ratis tatraiva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा किल पराकाशवपुर् आक्रम्यते कथम् । मनोमात्रम् असङ्कल्पः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः

brahmā kila parākāśavapur ākramyate katham / manomātram asaṅkalpaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् चिद्व्योमचमत्कारः किलाकाशानुभूतिमान् । स चिद्व्योमैव नो तस्य कारणत्वं न कार्यता

yaś cidvyomacamatkāraḥ kilākāśānubhūtimān / sa cidvyomaiva no tasya kāraṇatvaṃ na kāryatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशस्फुरदाकारस् सङ्कल्पपुरुषो यथा । पृथ्व्यादिरहितो भाति स्वयम्भूर् भासते तथा

ākāśasphuradākāras saṅkalpapuruṣo yathā / pṛthvyādirahito bhāti svayambhūr bhāsate tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दृश्यम् अस्ति नो द्रष्टा परमात्मनि केवले । स्वयं चित्त्वात् तथाप्य् एष स्वयम्भूर् इति भासते

na dṛśyam asti no draṣṭā paramātmani kevale / svayaṃ cittvāt tathāpy eṣa svayambhūr iti bhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्कल्पमात्रम् एवैतन् मनो ब्रह्मेति कथ्यते । सङ्कल्पाकाशपुरुषो नास्य पृथ्व्यादि विद्यते

saṅkalpamātram evaitan mano brahmeti kathyate / saṅkalpākāśapuruṣo nāsya pṛthvyādi vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चित्रकृदन्तस्स्था निर्देहा भाति पुत्रिका । तथैव भासते ब्रह्मा चिदाकाशाच्छरञ्जनम्

yathā citrakṛdantassthā nirdehā bhāti putrikā / tathaiva bhāsate brahmā cidākāśāccharañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्व्योम केवलम् अनन्तम् अनादिमध्यं ब्रह्मेति भाति निजचित्तवशात् स्वयम्भूः । आकारवान् इव रसाद् इह वस्तुतस् तु वन्ध्यातनूज इव नास्ति तु तस्य देहः

cidvyoma kevalam anantam anādimadhyaṃ brahmeti bhāti nijacittavaśāt svayambhūḥ / ākāravān iva rasād iha vastutas tu vandhyātanūja iva nāsti tu tasya dehaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.