Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·3·3.3
एवम् एतन् मनश् शुद्धं पृथ्व्यादिरहितं नभः । मुने ब्रह्मेति कथितं सत्यं पृथ्व्यादिवर्जितम्
evam etan manaś śuddhaṃ pṛthvyādirahitaṃ nabhaḥ / mune brahmeti kathitaṃ satyaṃ pṛthvyādivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अत्र प्राक्तनी नाम स्मृतिः कस्मान् न कारणम् । यथा मम तथान्यस्य भूतानां चेति मे वद
tad atra prāktanī nāma smṛtiḥ kasmān na kāraṇam / yathā mama tathānyasya bhūtānāṃ ceti me vada
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वदेहो ऽस्ति यस्याद्यः पूर्वकर्मसमन्वितः । तस्य स्मृतिस् सम्भवति कारणं संसृतिस्थितेः
pūrvadeho 'sti yasyādyaḥ pūrvakarmasamanvitaḥ / tasya smṛtis sambhavati kāraṇaṃ saṃsṛtisthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणः प्राक्तनं कर्म यदा किञ्चिन् न विद्यते । प्राक्तनी संस्मृतिस् तस्य तदोदेति कुतः कथम्
brahmaṇaḥ prāktanaṃ karma yadā kiñcin na vidyate / prāktanī saṃsmṛtis tasya tadodeti kutaḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् अकारणं भाति वा स्वचित्त्वैककारणम् । स्वकारणाद् अनन्यात्मा स्वयम्भूस् स्वयमात्मवान्
tasmād akāraṇaṃ bhāti vā svacittvaikakāraṇam / svakāraṇād ananyātmā svayambhūs svayamātmavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतिवाहिक एवासौ देहो ऽस्त्य् अस्य स्वयम्भुवः । न त्व् आधिभौतिको राम देहो ऽजस्योपपद्यते
ātivāhika evāsau deho 'sty asya svayambhuvaḥ / na tv ādhibhautiko rāma deho 'jasyopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतिवाहिक एको ऽस्ति देहो ऽन्यस् त्व् आधिभौतिकः । सर्वासां भूतजातीनां ब्रह्मणो ऽस्त्य् एक एव किम्
ātivāhika eko 'sti deho 'nyas tv ādhibhautikaḥ / sarvāsāṃ bhūtajātīnāṃ brahmaṇo 'sty eka eva kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषाम् एव देहौ द्वौ भूतानां कारणात्मनाम् । अजस्य कारणासत्त्वाद् एक एवातिवाहिकः
sarveṣām eva dehau dvau bhūtānāṃ kāraṇātmanām / ajasya kāraṇāsattvād eka evātivāhikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वासां भूतजातीनाम् एको ऽजः कारणं परम् । अजस्य कारणं नास्ति तेनासाव् एकदेहवान्
sarvāsāṃ bhūtajātīnām eko 'jaḥ kāraṇaṃ param / ajasya kāraṇaṃ nāsti tenāsāv ekadehavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्त्य् एव भौतिको देहः प्रथमस्य प्रजापतेः । आकाशात्मावभात्य् एष आतिवाहिकदेहवान्
nāsty eva bhautiko dehaḥ prathamasya prajāpateḥ / ākāśātmāvabhāty eṣa ātivāhikadehavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्तमात्रशरीरो ऽसौ न पृथ्व्यादिमयात्मकः । आद्यः प्रजापतिर् व्योमतनुः प्रतनुते प्रजाः
cittamātraśarīro 'sau na pṛthvyādimayātmakaḥ / ādyaḥ prajāpatir vyomatanuḥ pratanute prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताश् च निर्वाणरूपिण्यो विनान्यैः कारणान्तरैः । यद् यतस् तत् तद् एवेति सर्वैर् एवानुभूयते
tāś ca nirvāṇarūpiṇyo vinānyaiḥ kāraṇāntaraiḥ / yad yatas tat tad eveti sarvair evānubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाणमात्रं प्रथमं परं बोधस् तद् एव च । चित्तमात्रं तद् एवास्ते न याति वसुधादिताम्
nirvāṇamātraṃ prathamaṃ paraṃ bodhas tad eva ca / cittamātraṃ tad evāste na yāti vasudhāditām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु प्रतिजीवं मनोभेदस्य स्थितत्वान् नानाविधानि मनांसि सन्ति । तत् कथं पद्मजरूपात् मनसः एव जगदुत्पत्तिः उक्तेत्य् । अत्राह सर्वेषां भूतमनसां संसारव्यवहारिणाम् । प्रथमो ऽसौ प्रतिच्छन्दश् चित्तदेहः स्वतोदयः
nanu pratijīvaṃ manobhedasya sthitatvān nānāvidhāni manāṃsi santi | tat kathaṃ padmajarūpāt manasaḥ eva jagadutpattiḥ uktety | atrāha sarveṣāṃ bhūtamanasāṃ saṃsāravyavahāriṇām / prathamo 'sau praticchandaś cittadehaḥ svatodayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमप्रतिच्छन्दत्वम् अस्य साधयति अस्मात् पूर्वात् प्रतिच्छन्दाद् अनन्यैतत्स्वरूपिणी । इयं प्रविसृता सृष्टिः स्पन्ददृष्टिर् इवानिलात्
prathamapraticchandatvam asya sādhayati asmāt pūrvāt praticchandād ananyaitatsvarūpiṇī / iyaṃ pravisṛtā sṛṣṭiḥ spandadṛṣṭir ivānilāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपसंहारं करोति प्रतिभानाकृतेर् अस्मात् प्रतिभामात्ररूपधृत् । विभात्य् एवम् अयं सर्गः सत्यानुभववत् स्थितः
upasaṃhāraṃ karoti pratibhānākṛter asmāt pratibhāmātrarūpadhṛt / vibhāty evam ayaṃ sargaḥ satyānubhavavat sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र दृष्टान्तद्वयं कथयति दृष्टान्तो ऽत्र स्वप्नपुरं स्वप्नस्त्रीसुरतं तथा । असद् अप्य् अर्थसम्पत्त्या सत्यानुभवभास्वरम्
atra dṛṣṭāntadvayaṃ kathayati dṛṣṭānto 'tra svapnapuraṃ svapnastrīsurataṃ tathā / asad apy arthasampattyā satyānubhavabhāsvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मजस्य देहाभावे ऽपि देहभानं कथयति अपृथ्व्यादिमयो भाति व्योमाकृतिर् अदेहकः । सदेह इव भूतेशः स्वात्मभूः पुरुषाकृतिः
padmajasya dehābhāve 'pi dehabhānaṃ kathayati apṛthvyādimayo bhāti vyomākṛtir adehakaḥ / sadeha iva bhūteśaḥ svātmabhūḥ puruṣākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्योदयशान्ती तदभावं च कथयति स चित् सङ्कल्परूपत्वाद् उदेत्य् अप्य् अथ शाम्यति । स्वायत्तत्वात् स्वभावस्य नोदेति न च शाम्यति
asyodayaśāntī tadabhāvaṃ ca kathayati sa cit saṅkalparūpatvād udety apy atha śāmyati / svāyattatvāt svabhāvasya nodeti na ca śāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथास्यैव जगत्कारणत्वं कथयति ब्रह्मा सङ्कल्परहितः पृथ्व्यादिरहिताकृतिः । केवलश् चित्तमात्रात्मा कारणं त्रिजगत्स्थितेः
athāsyaiva jagatkāraṇatvaṃ kathayati brahmā saṅkalparahitaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ / kevalaś cittamātrātmā kāraṇaṃ trijagatsthiteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु अद्वितीयाच् चिन्मात्रात् कस्य प्रेरणया शुद्धमनोरूपः पद्मजः उत्तिष्ठतीत्य् । अत्राह सङ्कल्प एष कचति यथा नाम स्वसम्भवः । व्योमात्मैष तथा भाति भवत्सङ्कल्पशैलवत्
nanu advitīyāc cinmātrāt kasya preraṇayā śuddhamanorūpaḥ padmajaḥ uttiṣṭhatīty | atrāha saṅkalpa eṣa kacati yathā nāma svasambhavaḥ / vyomātmaiṣa tathā bhāti bhavatsaṅkalpaśailavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य पद्मजस्याधिभौतिकदेहराहित्यं त्रिभिः श्लोकैः सहेतुकं कथयति आतिवाहिकतैकान्तविस्मृत्या दृढरूढया । आधिभौतिकता येन मुधा भाति पिशाचवत्
asya padmajasyādhibhautikadeharāhityaṃ tribhiḥ ślokaiḥ sahetukaṃ kathayati ātivāhikataikāntavismṛtyā dṛḍharūḍhayā / ādhibhautikatā yena mudhā bhāti piśācavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम्प्रथमतोद्योगसम्प्रबुद्धमहाचितेः । नोदेति शुद्धसंवित्त्वाद् आतिवाहिकविस्मृतिः
idamprathamatodyogasamprabuddhamahāciteḥ / nodeti śuddhasaṃvittvād ātivāhikavismṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिभौतिकता तेन नास्योदेति पिशाचिका । असत्या मृगतृष्णेव मिथ्या जाड्यभ्रमप्रदा
ādhibhautikatā tena nāsyodeti piśācikā / asatyā mṛgatṛṣṇeva mithyā jāḍyabhramapradā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मजस्य मनोमात्ररूपत्वेन तत्कार्यस्य जगतो ऽपि मनोमात्ररूपत्वं योग्यतया अतिदिशति मनोमात्रं यदा ब्रह्मा न पृथ्व्यादिमयात्मकः । मनोमात्रम् अतो विश्वं यद् यतस् तत् तद् एव हि
padmajasya manomātrarūpatvena tatkāryasya jagato 'pi manomātrarūpatvaṃ yogyatayā atidiśati manomātraṃ yadā brahmā na pṛthvyādimayātmakaḥ / manomātram ato viśvaṃ yad yatas tat tad eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु पद्मजस्य स्वकारणभूतचिन्मात्रव्यतिरिक्तसहकारिकारणाभावेन चिन्मात्रस्थूलतामात्ररूपम् मनोमात्ररूपत्वम् अस्तु । तज्जस्य जगतः अदृष्टादिसहकारिकारणसद्भावात् कथं मनोमात्ररूपत्वं युज्यते इत्य् । अत्राह अजस्य सहकारीणि कारणानि न सन्ति यत् । तज्जस्यापि न सन्त्य् एव तानि तस्मात् तु कानिचित्
nanu padmajasya svakāraṇabhūtacinmātravyatiriktasahakārikāraṇābhāvena cinmātrasthūlatāmātrarūpam manomātrarūpatvam astu | tajjasya jagataḥ adṛṣṭādisahakārikāraṇasadbhāvāt kathaṃ manomātrarūpatvaṃ yujyate ity | atrāha ajasya sahakārīṇi kāraṇāni na santi yat / tajjasyāpi na santy eva tāni tasmāt tu kānicit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततो ऽपि किम् इत्य् । अत्राह कारणात् कार्यवैचित्र्यं तेनात्रास्ति न किञ्चन । यादृशं कारणं शुद्धं कार्यं तादृग् इह स्थितम्
nanu tato 'pi kim ity | atrāha kāraṇāt kāryavaicitryaṃ tenātrāsti na kiñcana / yādṛśaṃ kāraṇaṃ śuddhaṃ kāryaṃ tādṛg iha sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितं सिद्धान्तं कथयति कार्यकारणताद्य् अत्र न किञ्चिद् उपपद्यते । यादृग् एव परं ब्रह्म तादृग् एव जगत्त्रयम्
phalitaṃ siddhāntaṃ kathayati kāryakāraṇatādy atra na kiñcid upapadyate / yādṛg eva paraṃ brahma tādṛg eva jagattrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु चिन्मात्राद् उत्पन्नस्य शुद्धमनोरूपस्य पद्मजस्य चिन्मात्ररूपत्वं भवतु । शुद्धमनोरूपात् पद्मजाद् उत्पन्नस्य त्रैलोक्यस्य तु कथं तद् युक्तम् इत्य् । अत्राह मनस्ताम् इव यातेन ब्रह्मणा तन्यते जगत् । अनन्यद् आत्मनः शुद्धाद् द्रवत्वम् इव वारिणा
nanu cinmātrād utpannasya śuddhamanorūpasya padmajasya cinmātrarūpatvaṃ bhavatu | śuddhamanorūpāt padmajād utpannasya trailokyasya tu kathaṃ tad yuktam ity | atrāha manastām iva yātena brahmaṇā tanyate jagat / ananyad ātmanaḥ śuddhād dravatvam iva vāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तर्हि कथम् अयं भेदो भासते इत्य् । अत्राह मनसा तन्यते सर्वम् असद् एवेदम् आततम् । यथा सङ्कल्पनगरं यथा गन्धर्वपत्तनम्
nanu tarhi katham ayaṃ bhedo bhāsate ity | atrāha manasā tanyate sarvam asad evedam ātatam / yathā saṅkalpanagaraṃ yathā gandharvapattanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यन्तनिश्चयत्वेन पुनर् अपि आधिभौतिकतायाः असत्यत्वं कथयति आधिभौतिकता नास्ति रज्ज्वाम् इव भुजङ्गता । ब्रह्मादयः प्रबुद्धास् तु कथं तिष्ठन्तु तत्र ते
atyantaniścayatvena punar api ādhibhautikatāyāḥ asatyatvaṃ kathayati ādhibhautikatā nāsti rajjvām iva bhujaṅgatā / brahmādayaḥ prabuddhās tu kathaṃ tiṣṭhantu tatra te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डापूपिकान्यायेनाधिभौतिकतायाः असत्यतां पुनर् अपि कथयति आतिवाहिक एवास्ति न प्रबुद्धमतेः किल । आधिभौतिकदेहस्य चर्चैवात्र कुतः कथं
daṇḍāpūpikānyāyenādhibhautikatāyāḥ asatyatāṃ punar api kathayati ātivāhika evāsti na prabuddhamateḥ kila / ādhibhautikadehasya carcaivātra kutaḥ kathaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधिभौतिकदेहरहितात् पद्मजाद् उत्पन्नस्य जगतः असत्यत्वं कथयति मनोनाम्नो मनुष्यस्य विविधाकारधारिणः । मनोराज्यं जगद् इति सत्यरूपम् इव स्थितम्
ādhibhautikadeharahitāt padmajād utpannasya jagataḥ asatyatvaṃ kathayati manonāmno manuṣyasya vividhākāradhāriṇaḥ / manorājyaṃ jagad iti satyarūpam iva sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु शास्त्रेषु चतुर्मुखस्य कस्यापि देवविशेषस्यैव पद्मजत्वम् उक्तम् अस्ति । तत् कथं त्वया शुद्धस्य मनस एव तद् उक्तम् इत्य् । अत्राह मन एव विरिञ्चं त्वं विद्धि सङ्कल्पनात्मकम् । स्ववपुः स्फारतां नीत्वा मनसेदं वितन्यते
nanu śāstreṣu caturmukhasya kasyāpi devaviśeṣasyaiva padmajatvam uktam asti | tat kathaṃ tvayā śuddhasya manasa eva tad uktam ity | atrāha mana eva viriñcaṃ tvaṃ viddhi saṅkalpanātmakam / svavapuḥ sphāratāṃ nītvā manasedaṃ vitanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरिञ्चमनसोः अत्यन्तम् अभिन्नत्वं कथयति विरिञ्चो मनसो रूपं विरिञ्चस्य मनो वपुः । पृथ्व्यादि विद्यते नात्र तेन पृथ्व्यादि कल्पितम्
viriñcamanasoḥ atyantam abhinnatvaṃ kathayati viriñco manaso rūpaṃ viriñcasya mano vapuḥ / pṛthvyādi vidyate nātra tena pṛthvyādi kalpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु विरिञ्चरूपं मनः उपादानकारणं विना कथं जगद् उत्पादयति । न हि कुशलस्यापि कुलालस्य मृदाख्यम् उपादानकारणं विना घटोद्भावने शक्तिर् अस्तीत्य् । अत्राह पद्माक्षे पद्मिनीवान्तर् मनोहृद्य् अस्ति दृश्यता । मनोदृश्यदृशौ भिन्ने न कदाचन किञ्चन
nanu viriñcarūpaṃ manaḥ upādānakāraṇaṃ vinā kathaṃ jagad utpādayati | na hi kuśalasyāpi kulālasya mṛdākhyam upādānakāraṇaṃ vinā ghaṭodbhāvane śaktir astīty | atrāha padmākṣe padminīvāntar manohṛdy asti dṛśyatā / manodṛśyadṛśau bhinne na kadācana kiñcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् एव दृष्टान्तान्तरेण दृढयति तथा चात्र भवत्स्वप्नसङ्कल्पश् चित्तराज्यधीः । स्वानुभूत्यैव दृष्टान्तस् तस्माद् धृद्य् अस्ति दृश्यभूः
etad eva dṛṣṭāntāntareṇa dṛḍhayati tathā cātra bhavatsvapnasaṅkalpaś cittarājyadhīḥ / svānubhūtyaiva dṛṣṭāntas tasmād dhṛdy asti dṛśyabhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माच् चित्तविकल्पस्थः पिशाचो बालकं यथा । विनिहन्त्य् एवम् एषान्तर् द्रष्टारं दृश्यरूपिका
tasmāc cittavikalpasthaḥ piśāco bālakaṃ yathā / vinihanty evam eṣāntar draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाङ्कुरो ऽन्तर् बीजस्य संस्थितो देशकालतः । करोति भासुरं देहं तनोत्य् एवं हि दृश्यधीः
yathāṅkuro 'ntar bījasya saṃsthito deśakālataḥ / karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanoty evaṃ hi dṛśyadhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेन सिद्धान्तं कथयति सच् चेन् न शाम्यति कदाचन दृश्यदुःखं दृश्ये त्व् अशाम्यति न बोद्धरि केवलत्वम् । दृश्ये त्व् असम्भवति बोद्धरि बोद्धृभावः शाम्येत् स्थिते ऽपि हि तद् अस्य विमोक्षम् आहुः
sargāntaślokena siddhāntaṃ kathayati sac cen na śāmyati kadācana dṛśyaduḥkhaṃ dṛśye tv aśāmyati na boddhari kevalatvam / dṛśye tv asambhavati boddhari boddhṛbhāvaḥ śāmyet sthite 'pi hi tad asya vimokṣam āhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.