Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika·3·3.4
इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे तृतीयः सर्गः ॥ ३,३ ॥ ॐ श्रीवाल्मीकिः भरद्वाजं प्रति कथयति कथयत्य् एवम् उद्दामवचनं मुनिनायके । श्रोतुम् एकरसे जाते जने मौन इव स्थिते
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe tṛtīyaḥ sargaḥ || 3,3 || oṃ śrīvālmīkiḥ bharadvājaṃ prati kathayati kathayaty evam uddāmavacanaṃ munināyake / śrotum ekarase jāte jane mauna iva sthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्तेषु किङ्किणीजालस्वनेषु स्पन्दनं विना । पञ्जरान्तरहारीतशुकेष्व् अप्य् अस्तकेलिषु
śānteṣu kiṅkiṇījālasvaneṣu spandanaṃ vinā / pañjarāntarahārītaśukeṣv apy astakeliṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुविस्मृतविलासासु स्थितासु ललनास्व् अपि । चित्रभित्ताव् इव न्यस्ते समस्ते राजसद्मनि
suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsv api / citrabhittāv iva nyaste samaste rājasadmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तशेषम् अभवद् दिवसं मधुरातपम् । व्यवहारो रविकरैः सह तानवम् आययौ
muhūrtaśeṣam abhavad divasaṃ madhurātapam / vyavahāro ravikaraiḥ saha tānavam āyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत् किं तदाभूद् इत्य् अपेक्षायाम् आह ववुर् उत्फुल्लकमलप्रकरोन्मदमांसलाः । वायवो मधुरस्पन्दं श्रवणार्थम् इवागताः
anyat kiṃ tadābhūd ity apekṣāyām āha vavur utphullakamalaprakaronmadamāṃsalāḥ / vāyavo madhuraspandaṃ śravaṇārtham ivāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतं चिन्तयितुं भानुर् इवाहोरचनाभ्रमम् । तत्याजैकान्तम् अगमच् छून्यम् अस्तगिरेस् तटम्
śrutaṃ cintayituṃ bhānur ivāhoracanābhramam / tatyājaikāntam agamac chūnyam astagires taṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तस्थुर् मिहिकारम्भश्यामता वनभूमिषु । विज्ञानश्रवणाद् अन्तः शीतलाः शान्तता इव
uttasthur mihikārambhaśyāmatā vanabhūmiṣu / vijñānaśravaṇād antaḥ śītalāḥ śāntatā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बभूवुर् अल्पसञ्चारा जना दशसु दिक्ष्व् अपि । सावधानतया श्रोतुम् इव सन्त्यक्तचेष्टिताः
babhūvur alpasañcārā janā daśasu dikṣv api / sāvadhānatayā śrotum iva santyaktaceṣṭitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छाया दीर्घत्वम् आजग्मुर् वासिष्ठं वर्णनक्रमम् । इव श्रोतुम् अशेषाणां वस्तूनां दीर्घकन्धराः
chāyā dīrghatvam ājagmur vāsiṣṭhaṃ varṇanakramam / iva śrotum aśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीहारः पुरः प्रह्वो भूत्वाह वसुधाधिपम् । देव स्नानद्विजार्चासु कालो ह्य् अतिगतो भृशम्
pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam / deva snānadvijārcāsu kālo hy atigato bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठकृतं वाक्संहरणं कथयति ततो वसिष्ठो भगवान् संहृत्य मधुरां गिरम् । अद्य तावन् महाराज श्रुतम् एतावद् अस्तु वः
śrīvasiṣṭhakṛtaṃ vāksaṃharaṇaṃ kathayati tato vasiṣṭho bhagavān saṃhṛtya madhurāṃ giram / adya tāvan mahārāja śrutam etāvad astu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातर् अन्यद् वदिष्याम इत्य् उक्त्वा मौनवान् अभूत् । इत्य् आकर्ण्यैवम् अस्तूक्त्वा भूपतिर् भूतिवृद्धये
prātar anyad vadiṣyāma ity uktvā maunavān abhūt / ity ākarṇyaivam astūktvā bhūpatir bhūtivṛddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पार्घ्यपाद्यसम्मानदक्षिणादानपूजया । स देवर्षिमुनीन् विप्रान् पूजयाम् आस सादरम्
puṣpārghyapādyasammānadakṣiṇādānapūjayā / sa devarṣimunīn viprān pūjayām āsa sādaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोत्तस्थौ सभा सर्वा सराजमुनिमण्डला । कुण्डलाकीर्णरश्म्योघपरिवेशावृतानना
athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalā / kuṇḍalākīrṇaraśmyoghapariveśāvṛtānanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्परांससङ्घट्टरणत्केयूरकङ्कणा । हारभाराहतस्वर्णपट्टाभोरस्तटान्तरा
parasparāṃsasaṅghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇā / hārabhārāhatasvarṇapaṭṭābhorastaṭāntarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेखरोत्सर्गविश्रान्तप्रबुद्धमधुपव्रजैः । सघुङ्घुमशिरोभागा पतद्भिर् इव मूर्धजैः
śekharotsargaviśrāntaprabuddhamadhupavrajaiḥ / saghuṅghumaśirobhāgā patadbhir iva mūrdhajaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काञ्चनाभरणोद्द्योतकनकीकृतदिङ्मुखाः । बुद्धिस्थमुनिवागर्थसंशान्तेन्द्रियवृत्तयः
kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṅmukhāḥ / buddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जग्मुर् नभश्चरा व्योम भूचरा भूमिमण्डलम् । चक्रुर् दिनसमाचारं स्वं सर्वे स्वेषु सद्मसु
jagmur nabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalam / cakrur dinasamācāraṃ svaṃ sarve sveṣu sadmasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्मिन्न् अन्तरे श्यामा यामिनी समदृश्यत । जनसङ्घातनिर्मुक्ते गृहे बालाङ्गना यथा
etasminn antare śyāmā yāminī samadṛśyata / janasaṅghātanirmukte gṛhe bālāṅganā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशान्तरं भासयितुं ययौ दिवसनायकः । सर्वत्रालोककर्तृत्वम् एव सात्पुरुषं व्रतम्
deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥ / sarvatrālokakartṛtvam eva sātpuruṣaṃ vratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदभूद् अभितः सन्ध्या तारानिकरधारिणी । उत्फुल्लकिंशुकवना वसन्तश्रीर् इवोदिता
udabhūd abhitaḥ sandhyā tārānikaradhāriṇī / utphullakiṃśukavanā vasantaśrīr ivoditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरे । निलिल्यिरे खगाश् चित्ते तदण्डवृत्तयो यथा
cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare / nililyire khagāś citte tadaṇḍavṛttayo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ध्यारागाविर्भावं कथयति भानोर् भासा भूषितैर् मेघलेशैः किञ्चित् किञ्चित् कुङ्कुमच्छाययेव । पाश्चात्यो ऽद्रिः पीतवासास् तमोऽब्धेस् ताराहारश्रीयुतः खं समेतः
sandhyārāgāvirbhāvaṃ kathayati bhānor bhāsā bhūṣitair meghaleśaiḥ kiñcit kiñcit kuṅkumacchāyayeva / pāścātyo 'driḥ pītavāsās tamo'bdhes tārāhāraśrīyutaḥ khaṃ sametaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ध्याशान्तिपूर्वं तमःसमुत्थानम् कथयति पूजाम् आदाय सन्ध्यायां प्रयातायां यथागतम् । अन्धकाराः समुत्तस्थुर् वेतालवलया इव
sandhyāśāntipūrvaṃ tamaḥsamutthānam kathayati pūjām ādāya sandhyāyāṃ prayātāyāṃ yathāgatam / andhakārāḥ samuttasthur vetālavalayā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवश्यायकणस्पन्दी हेलाविधुतपल्लवः । कोमलः कुमुदाशंसी ववाव् आशीतलो ऽनिलः
avaśyāyakaṇaspandī helāvidhutapallavaḥ / komalaḥ kumudāśaṃsī vavāv āśītalo 'nilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमान्ध्यम् उपाजग्मुर् दिशो ऽपि स्फुटतारकाः । लम्बदीर्घतमःकेश्यो विधवा इव योषितः
paramāndhyam upājagmur diśo 'pi sphuṭatārakāḥ / lambadīrghatamaḥkeśyo vidhavā iva yoṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आययौ भुवनं तेजःक्षीरपूरेण पूरयन् । रसायनमयाकारः शशिक्षीरार्णवो नभः
āyayau bhuvanaṃ tejaḥkṣīrapūreṇa pūrayan / rasāyanamayākāraḥ śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जग्मुस् तिमिरसङ्घाताः पलाय्य क्वाप्य् अदृश्यताम् । श्रुतज्ञानगिरश् चित्तान् महीपानाम् इवाज्ञताः
jagmus timirasaṅghātāḥ palāyya kvāpy adṛśyatām / śrutajñānagiraś cittān mahīpānām ivājñatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषयो भूमिपालाश् च मुनयो ब्राह्मणास् तथा । चेतसीव विचित्रार्थाः स्वास्पदेषु विशश्रमुः
ṛṣayo bhūmipālāś ca munayo brāhmaṇās tathā / cetasīva vicitrārthāḥ svāspadeṣu viśaśramuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमकायोपमा श्यामा ययौ तिमिरमांसला । आययौ मिहिकाकारा तत्र तेषाम् उषा शनैः
yamakāyopamā śyāmā yayau timiramāṃsalā / āyayau mihikākārā tatra teṣām uṣā śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलक्ष्यताम् उपाजग्मुस् तारा नभसि भासुराः । प्रभातपवनेनेव हृताः कुङ्कुमवृष्टयः
alakṣyatām upājagmus tārā nabhasi bhāsurāḥ / prabhātapavaneneva hṛtāḥ kuṅkumavṛṣṭayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यताम् आजगामार्कप्रभोन्मीलितलोचना । विवेकवृत्तिर् महतां मनसीव नवोद्गता
dṛśyatām ājagāmārkaprabhonmīlitalocanā / vivekavṛttir mahatāṃ manasīva navodgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सभां पुनर् उपाजग्मुर् नभश्चरमहीचराः । ह्यस्तनेन क्रमेणैव कृतप्रातस्तनक्रमाः
sabhāṃ punar upājagmur nabhaścaramahīcarāḥ / hyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा पूर्वसन्निवेशेन विवेश विपुला सभा । बभूवास्पन्दिताकारा वातमुक्तेव पद्मिनी
sā pūrvasanniveśena viveśa vipulā sabhā / babhūvāspanditākārā vātamukteva padminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रसङ्गम् आसाद्य रामो मधुरया गिरा । उवाच मुनिशार्दूलं वसिष्ठं वदतां वरम्
atha prasaṅgam āsādya rāmo madhurayā girā / uvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् उवाचेत्य् अपेक्षायाम् आह भगवन् मनसो रूपं कीदृशं वद मे स्फुटम् । यस्मात् तेनेयम् अखिला तन्यते दोषमञ्जरी
kim uvācety apekṣāyām āha bhagavan manaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭam / yasmāt teneyam akhilā tanyate doṣamañjarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति रामास्य मनसो रूपं न किञ्चिद् अपि दृश्यते । नाममात्राद् ऋते व्योम्नो यथा शून्यजडाकृतेः
śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati rāmāsya manaso rūpaṃ na kiñcid api dṛśyate / nāmamātrād ṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् एव दृढीकरोति न बाह्ये नापि हृदये सद्रूपं विद्यते मनः । सर्वत्रैव स्थितं चैतद् विद्धि राम यथा नभः
etad eva dṛḍhīkaroti na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ / sarvatraiva sthitaṃ caitad viddhi rāma yathā nabhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तथाप्य् अस्य स्वरूपं वक्तव्यं । न हि सर्वथा असतः सर्वत्र स्थितत्वं युक्तम् इत्य् । अत्राह इदम् अस्यासद् उत्पन्नं मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । रूपं तु शृणु सङ्क्षेपाद् द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम्
nanu tathāpy asya svarūpaṃ vaktavyaṃ | na hi sarvathā asataḥ sarvatra sthitatvaṃ yuktam ity | atrāha idam asyāsad utpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusannibham / rūpaṃ tu śṛṇu saṅkṣepād dvitīyendubhramopamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनःस्वरूपम् एव कथयति साधो यद् एतद् अर्थस्य प्रतिभानं प्रथां गतम् । सतो वाप्य् असतो वापि तन् मनो विद्धि नेतरत्
manaḥsvarūpam eva kathayati sādho yad etad arthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatam / sato vāpy asato vāpi tan mano viddhi netarat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः पुनः एतद् एव कथयति यद् अर्थप्रतिभानं तन् मन इत्य् अभिधीयते । अन्यन् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति मनो नाम कदाचन
punaḥ punaḥ etad eva kathayati yad arthapratibhānaṃ tan mana ity abhidhīyate / anyan na kiñcid apy asti mano nāma kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्कल्पनं मनो विद्धि सङ्कल्पात् तन् न भिद्यते । यथा द्रवत्वात् सलिलं तथा स्पन्दो यथानिलात्
saṅkalpanaṃ mano viddhi saṅkalpāt tan na bhidyate / yathā dravatvāt salilaṃ tathā spando yathānilāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र सङ्कल्पनं तत्र तन् मनो ऽङ्ग तथा स्थितम् । सङ्कल्पमनसी भिन्ने न कदाचन केचन
yatra saṅkalpanaṃ tatra tan mano 'ṅga tathā sthitam / saṅkalpamanasī bhinne na kadācana kecana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यम् अस्त्य् अथवासत्यं यद् अर्थप्रतिभासनम् । तावन्मात्रं मनो विद्धि तद् ब्रह्मैष पितामहः
satyam asty athavāsatyaṃ yad arthapratibhāsanam / tāvanmātraṃ mano viddhi tad brahmaiṣa pitāmahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नादौ सर्वैर् अनुभूयमानातिवाहिकदेहरूपत्वं मनसः कथयति आतिवाहिकदेहात्मा मन इत्य् अभिधीयते । आधिभौतिकबुद्धिस् तु सदा धीस् तु चिरस्थितिः
svapnādau sarvair anubhūyamānātivāhikadeharūpatvaṃ manasaḥ kathayati ātivāhikadehātmā mana ity abhidhīyate / ādhibhautikabuddhis tu sadā dhīs tu cirasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यत्वसाधनार्थं मनसः दृश्यपर्यायत्वं कथयति अविद्या संसृतिश् चित्तं मनो बन्धो मलं तमः । इति पर्यायनामानि दृश्यस्य विदुर् उत्तमाः
dṛśyatvasādhanārthaṃ manasaḥ dṛśyaparyāyatvaṃ kathayati avidyā saṃsṛtiś cittaṃ mano bandho malaṃ tamaḥ / iti paryāyanāmāni dṛśyasya vidur uttamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु पदार्थग्राहकतया भासमानस्य मनसः कथं दृश्यपर्यायत्वं युक्तम् इत्य् । अत्राह न हि दृश्याद् ऋते किञ्चिन् मनसो रूपम् अस्ति हि । दृश्यं चोत्पन्नम् एवैतन् नेति वक्ष्याम्य् अहं पुनः
nanu padārthagrāhakatayā bhāsamānasya manasaḥ kathaṃ dṛśyaparyāyatvaṃ yuktam ity | atrāha na hi dṛśyād ṛte kiñcin manaso rūpam asti hi / dṛśyaṃ cotpannam evaitan neti vakṣyāmy ahaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यानुत्पन्नत्वम् एव कथयति यथा कमलबीजे ऽन्तः स्थिता कमलमञ्जरी । महाचित्परमाण्वन्तस् तथा दृश्यं जगत् स्थितम्
dṛśyānutpannatvam eva kathayati yathā kamalabīje 'ntaḥ sthitā kamalamañjarī / mahācitparamāṇvantas tathā dṛśyaṃ jagat sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् एव पुनः पुनः कथयति प्रकाशस्य यथालोको यथा वातस्य चोपनम् । यथा द्रवत्वं पयसो दृश्यत्वं द्रष्टुर् ईदृशम्
etad eva punaḥ punaḥ kathayati prakāśasya yathāloko yathā vātasya copanam / yathā dravatvaṃ payaso dṛśyatvaṃ draṣṭur īdṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गदत्वं यथा हेम्नि मृगनद्यां यथा जलम् । भित्तिर् यथा स्वप्नपुरे तथा द्रष्टरि दृश्यधीः
aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam / bhittir yathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन न्यायेन द्रष्टुः दृश्यमयत्वं यत् सिद्धं तद् अपि मलत्वेनोन्मृज्यतया प्रतिजानीते एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् अनन्यद् इव यत् स्थितम् । तद् अप्य् उन्मार्जयाम्य् आशु त्वच्चित्तादर्शतो मलम्
anena nyāyena draṣṭuḥ dṛśyamayatvaṃ yat siddhaṃ tad api malatvenonmṛjyatayā pratijānīte evaṃ draṣṭari dṛśyatvam ananyad iva yat sthitam / tad apy unmārjayāmy āśu tvaccittādarśato malam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किमर्थं द्रष्टुर् अनन्यत्वेन स्थितस्य मलरूपस्य अपि दृश्यत्वस्योन्मार्जनं करोषीत्य् । अत्राह यद् द्रष्टुर् अस्याद्रष्टृत्वं दृश्याभावे भवेद् बलात् । तद् विद्धि केवलीभावम् अत एवासतः सतः
nanu kimarthaṃ draṣṭur ananyatvena sthitasya malarūpasya api dṛśyatvasyonmārjanaṃ karoṣīty | atrāha yad draṣṭur asyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhaved balāt / tad viddhi kevalībhāvam ata evāsataḥ sataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु दृश्याभावप्रभावात् सिद्धे ऽपि अद्रष्टृत्वे केवलीभावो न सिध्यति । दृश्यविषयस्य रागादेः सुषुप्तिवत् वासनाभावेन स्थितत्वाद् इत्य् । अत्राह तत्ताम् उपगते भावे रागद्वेषादिवासना । शाम्यत्य् अस्पन्दिते वाते स्पन्दसङ्क्षुब्धता यथा
nanu dṛśyābhāvaprabhāvāt siddhe 'pi adraṣṭṛtve kevalībhāvo na sidhyati | dṛśyaviṣayasya rāgādeḥ suṣuptivat vāsanābhāvena sthitatvād ity | atrāha tattām upagate bhāve rāgadveṣādivāsanā / śāmyaty aspandite vāte spandasaṅkṣubdhatā yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् एव अतिदुर्बोधत्वात् पुनः पुनः कथयति असम्भवति सर्वस्मिन् दिग्भूम्याकाशरूपिणि । प्रकाश्ये यादृशं रूपं प्रकाशस्यामलं भवेत्
etad eva atidurbodhatvāt punaḥ punaḥ kathayati asambhavati sarvasmin digbhūmyākāśarūpiṇi / prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिजगत् त्वम् अहं चेति दृश्ये ऽसत्ताम् उपागते । द्रष्टुः स्यात् केवलीभावस् तादृशो विमलात्मनः
trijagat tvam ahaṃ ceti dṛśye 'sattām upāgate / draṣṭuḥ syāt kevalībhāvas tādṛśo vimalātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्ताखिलशैलादिप्रतिबिम्बे हि यादृशी । स्याद् दर्पणे दर्पणता केवलात्मस्वरूपिणी
anantākhilaśailādipratibimbe hi yādṛśī / syād darpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं त्वं जगद् इत्यादौ प्रशान्ते दृश्यसम्भ्रमे । स्यात् तादृशी केवलता स्थिते द्रष्टर्य् अवीक्षके
ahaṃ tvaṃ jagad ityādau praśānte dṛśyasambhrame / syāt tādṛśī kevalatā sthite draṣṭary avīkṣake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्याभावासम्भवं मन्यमानः श्रीरामः पृच्छति सच् चेन् न शाम्यतीदं वा नाभावो विद्यते सतः । असत्तां च न विद्मो ऽस्मिन् दृश्ये दोषप्रदायिनि
dṛśyābhāvāsambhavaṃ manyamānaḥ śrīrāmaḥ pṛcchati sac cen na śāmyatīdaṃ vā nābhāvo vidyate sataḥ / asattāṃ ca na vidmo 'smin dṛśye doṣapradāyini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलितम् आह तस्मात् कथम् इयं शाम्येद् ब्रह्मन् दृश्यविषूचिका । नानोद्भवभ्रमकरी दुःखसन्ततिदायिनी
phalitam āha tasmāt katham iyaṃ śāmyed brahman dṛśyaviṣūcikā / nānodbhavabhramakarī duḥkhasantatidāyinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्मार्जयामीति प्रतिज्ञां सफलीकर्तुं श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति अस्य दृश्यपिशाचस्य शान्त्यै मन्त्रम् इमं शृणु । रामात्यन्तम् अयं येन मृतिम् एष्यति नङ्क्ष्यति
unmārjayāmīti pratijñāṃ saphalīkartuṃ śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantram imaṃ śṛṇu / rāmātyantam ayaṃ yena mṛtim eṣyati naṅkṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रम् एव कथयति यद् अस्ति तस्य नाशो ऽस्ति न कदाचन राघव । यस्मात् तन् नष्टम् अप्य् अन्तर् बीजभूतं भवेद् धृदि
mantram eva kathayati yad asti tasya nāśo 'sti na kadācana rāghava / yasmāt tan naṣṭam apy antar bījabhūtaṃ bhaved dhṛdi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततः को दोषः इत्य् । अत्राह स्मृतिबीजा चिदाकाशे पुनर् उद्भूय दृश्यधीः । लोकशाइलाम्बराकारं दोषं वितनुते ऽतनुम्
nanu tataḥ ko doṣaḥ ity | atrāha smṛtibījā cidākāśe punar udbhūya dṛśyadhīḥ / lokaśāilāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute 'tanum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु ततो ऽपि किम् इत्य् । अत्राह इत्थं निर्मोक्षदोषः स्यान् न च तस्यांशसम्भवः । यस्माद् देवर्षिमुनयो दृश्यन्ते मुक्तिभाजनम्
nanu tato 'pi kim ity | atrāha itthaṃ nirmokṣadoṣaḥ syān na ca tasyāṃśasambhavaḥ / yasmād devarṣimunayo dṛśyante muktibhājanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अप्य् एतद् एव कथयति यदि स्याज् जगदादीदं तत् स्यान् मोक्षो न कस्यचित् । बाह्यस्थम् अस्तु हृत्स्थं वा दृश्यं नाशाय केवलम्
punar apy etad eva kathayati yadi syāj jagadādīdaṃ tat syān mokṣo na kasyacit / bāhyastham astu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु तर्हि किं कार्यम् इत्य् । अत्राह तस्माद् इमां प्रतिज्ञां त्वं शृणु रामातिभीषणाम् । याम् उत्तरेण ग्रन्थेन नूनं त्वम् अवबुध्यसे
nanu tarhi kiṃ kāryam ity | atrāha tasmād imāṃ pratijñāṃ tvaṃ śṛṇu rāmātibhīṣaṇām / yām uttareṇa granthena nūnaṃ tvam avabudhyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीरामावबोधनिमित्तम् उत्तरग्रन्थम् एव कथयति अयम् आकाशभूतादिरूपो ऽहं चेति लक्षितः । जगच्छब्दस्य रामार्थो ननु नास्त्य् एव कश्चन
śrīrāmāvabodhanimittam uttaragrantham eva kathayati ayam ākāśabhūtādirūpo 'haṃ ceti lakṣitaḥ / jagacchabdasya rāmārtho nanu nāsty eva kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु पुरःस्फुरतः अहमादिकस्य जगतः कथं सर्वथा सत्त्वं युक्तम् इत्य् । अत्राह यद् इदं दृश्यते किञ्चिद् दृश्यजालं पुरोगतम् । एवं ब्रह्मैव तत् सर्वम् अजरामरम् अव्ययम्
nanu puraḥsphurataḥ ahamādikasya jagataḥ kathaṃ sarvathā sattvaṃ yuktam ity | atrāha yad idaṃ dṛśyate kiñcid dṛśyajālaṃ purogatam / evaṃ brahmaiva tat sarvam ajarāmaram avyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यस्य ब्रह्ममात्रत्वम् एव दृढीकरोति पूर्णे पूर्णं प्रसरति परे शान्तं परं स्थितम् । व्योमन्य् एवोदितं व्योम ब्रह्म ब्रह्मणि तिष्ठति
dṛśyasya brahmamātratvam eva dṛḍhīkaroti pūrṇe pūrṇaṃ prasarati pare śāntaṃ paraṃ sthitam / vyomany evoditaṃ vyoma brahma brahmaṇi tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दृश्यम् अस्ति नो दृक् च न द्रष्टा न च दर्शनम् । न शून्यं न जडं नो चिच् छान्तम् एवेदम् आततम्
na dṛśyam asti no dṛk ca na draṣṭā na ca darśanam / na śūnyaṃ na jaḍaṃ no cic chāntam evedam ātatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र निश्चयम् अनाप्नुवन् श्रीरामः मुनेः असम्भवार्थाभिधायित्वम् आसञ्जयति वन्ध्यापुत्रेण पिष्टो ऽद्रिः शशशृङ्गं प्रमायते । प्रसार्य भुजसङ्घातं शिला नृत्यति ताण्डवम्
atra niścayam anāpnuvan śrīrāmaḥ muneḥ asambhavārthābhidhāyitvam āsañjayati vandhyāputreṇa piṣṭo 'driḥ śaśaśṛṅgaṃ pramāyate / prasārya bhujasaṅghātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रवन्ति सिकतास् तैलं पठन्त्य् उपलपुत्रिकाः । गर्जन्ति चित्रजलदा इतीवेदं वचः प्रभो
sravanti sikatās tailaṃ paṭhanty upalaputrikāḥ / garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामरणदुःखादिशैलाकाशमयं जगत् । नास्तीति किम् इदं नाम भवतापि ममोच्यते
jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat / nāstīti kim idaṃ nāma bhavatāpi mamocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथेत्य् एतत् सत्यम् एवास्ति तर्हि युक्तं कथयेत्य् । अनेनाभिप्रायेणाह यथेदं न स्थितं विश्वं नोत्पन्नं न च विद्यते । तथा कथय मे ब्रह्मन् येनैतन् निश्चितं भवेत्
yathety etat satyam evāsti tarhi yuktaṃ kathayety | anenābhiprāyeṇāha yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate / tathā kathaya me brahman yenaitan niścitaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति नासमन्वितवाग् अस्मि शृणु राघव कथ्यते । यथेदम् असद् आभाति वन्ध्यापुत्र इवारवी
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati nāsamanvitavāg asmi śṛṇu rāghava kathyate / yathedam asad ābhāti vandhyāputra ivāravī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव कथयति इदम् आदाव् अनुत्पन्नं सर्गादौ तेन नास्त्य् अलम् । इदं हि मनसा भाति स्वप्नादौ पत्तनं यथा
tad eva kathayati idam ādāv anutpannaṃ sargādau tena nāsty alam / idaṃ hi manasā bhāti svapnādau pattanaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु सत्स्वरूपेण मनसा भातस्य दृश्यस्य सत्त्वं युक्तम् एवेत्य् । अत्राह मन एव च सर्गादाव् अनुत्पन्नम् असद्वपुः । तथैतच् छृणु वक्ष्यामि यथैतद् अनुभूयते
nanu satsvarūpeṇa manasā bhātasya dṛśyasya sattvaṃ yuktam evety | atrāha mana eva ca sargādāv anutpannam asadvapuḥ / tathaitac chṛṇu vakṣyāmi yathaitad anubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु प्रकृतं दृश्यासत्त्वकथनं विहाय मनोऽसत्त्वकथनम् अयुक्तम् इत्य् । अत्राह मनो दृश्यमयं दोषं तनोतीमं क्षयात्मकम् । असद् एवासदाकारं स्वप्नः स्वप्नान्तरं यथा
nanu prakṛtaṃ dṛśyāsattvakathanaṃ vihāya mano'sattvakathanam ayuktam ity | atrāha mano dṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakam / asad evāsadākāraṃ svapnaḥ svapnāntaraṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाश्रयभूतं देहं प्रत्य् अपि अस्यैव कारणत्वं कथयति तत् स्वयं स्वैरम् एवाशु सङ्कल्पयति देहकम् । तेनेयम् इन्द्रजालश्रीर् विततेन वितन्यते
svāśrayabhūtaṃ dehaṃ praty api asyaiva kāraṇatvaṃ kathayati tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati dehakam / teneyam indrajālaśrīr vitatena vitanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तम् अर्थं सर्गान्तश्लोकेन सङ्गृह्य कथयति स्फुरति गच्छति वल्गति याचते भवति मज्जति संहरति स्वयम् । अपरताम् उपयात्य् अपि केवलं चलति चञ्चलशक्तितया मनः
uktam arthaṃ sargāntaślokena saṅgṛhya kathayati sphurati gacchati valgati yācate bhavati majjati saṃharati svayam / aparatām upayāty api kevalaṃ calati cañcalaśaktitayā manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.