Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.40

एवं निशाचराचारचिरघोरे रणाङ्गने । उल्लसन्तीषु वेतालक्ष्वेडासूड्डामरारवैः

evaṃ niśācarācāraciraghore raṇāṅgane / ullasantīṣu vetālakṣveḍāsūḍḍāmarāravaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नभःप्रेक्षकसेनासु प्रगतासु यथागतम् । विश्रान्तेष्व् इव भूपेषु रथादिषु निजास्पदे

nabhaḥprekṣakasenāsu pragatāsu yathāgatam / viśrānteṣv iva bhūpeṣu rathādiṣu nijāspade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महासरोजल इव जने दृश्ये रणाङ्गने । अहनीव जनाचारे स्थिते श्यामाचरेहिते

mahāsarojala iva jane dṛśye raṇāṅgane / ahanīva janācāre sthite śyāmācarehite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तहार्यतमःपिण्डस्फुटकुड्ये निशागृहे । लाभोत्सवोच्छलच्चित्ते भूतसङ्घे प्रनृत्यति

hastahāryatamaḥpiṇḍasphuṭakuḍye niśāgṛhe / lābhotsavocchalaccitte bhūtasaṅghe pranṛtyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्शब्दशान्तसञ्चारे निद्रामुद्रे ककुब्गणे । लीलापतिर् उदारात्मा किञ्चित् खिन्नमना इव

niśśabdaśāntasañcāre nidrāmudre kakubgaṇe / līlāpatir udārātmā kiñcit khinnamanā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातःकार्यं विचार्याशु मन्त्रिभिर् मन्त्रकोविदैः । दीर्घचन्द्रसमाकारे शयने हिमशीतले

prātaḥkāryaṃ vicāryāśu mantribhir mantrakovidaiḥ / dīrghacandrasamākāre śayane himaśītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रोदयनिभे वासगृहे शिशिरकोटरे । निद्रां मुहूर्तम् अगमन् मुद्रितेक्षणपुष्करः

candrodayanibhe vāsagṛhe śiśirakoṭare / nidrāṃ muhūrtam agaman mudritekṣaṇapuṣkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ते ललने व्योम तत् परित्यज्य तद् गृहम् । रन्ध्रैर् विविशतुर् वातलेखो ऽब्जमुकुलं यथा

atha te lalane vyoma tat parityajya tad gṛham / randhrair viviśatur vātalekho 'bjamukulaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयन्मात्रम् इदं स्थूलं शरीरं वाग्विदां वर । रन्ध्रेण तन्तुतनुना कथं प्रविशति प्रभो

iyanmātram idaṃ sthūlaṃ śarīraṃ vāgvidāṃ vara / randhreṇa tantutanunā kathaṃ praviśati prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधिभौतिकदेहो ऽयम् इति यस्य मतिभ्रमः । तस्यासाव् अणुरन्ध्रेण गन्तुं शक्नोति नानघ

ādhibhautikadeho 'yam iti yasya matibhramaḥ / tasyāsāv aṇurandhreṇa gantuṃ śaknoti nānagha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोधितो ऽहम् अनेनेति न माम्य् अत्रेति यस्य धीः । अनुभूतानुभविनी भवतीत्य् अनुभूयते

rodhito 'ham aneneti na māmy atreti yasya dhīḥ / anubhūtānubhavinī bhavatīty anubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनानुभूतं पूर्वार्धं गच्छामीति स तत्क्रियः । कथं भवति पश्चार्धगमनोन्मुखचेतनः

yenānubhūtaṃ pūrvārdhaṃ gacchāmīti sa tatkriyaḥ / kathaṃ bhavati paścārdhagamanonmukhacetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारि नैवोर्ध्वम् आयाति नाधो गच्छति पावकः । या यथैव प्रवृत्ता चित् सा तथैवावतिष्ठते

vāri naivordhvam āyāti nādho gacchati pāvakaḥ / yā yathaiva pravṛttā cit sā tathaivāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायायाम् उपविष्टस्य कुतस् तापानुभूतयः । अन्यसंवेदनो ऽन्योऽर्थः केनचिन् नानुभूयते

chāyāyām upaviṣṭasya kutas tāpānubhūtayaḥ / anyasaṃvedano 'nyo'rthaḥ kenacin nānubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या यथा सम्प्रवृत्ता चित् सा तथैव स्थितिं गता । परमेण प्रयत्नेन नीयते ऽन्यां दशां पुनः

yā yathā sampravṛttā cit sā tathaiva sthitiṃ gatā / parameṇa prayatnena nīyate 'nyāṃ daśāṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पैकप्रत्ययो रज्ज्वाम् असत्यप्रत्ययाद् बलात् । निवर्तते ऽन्यथा त्व् एष तिष्ठत्य् एव यथास्थितम्

sarpaikapratyayo rajjvām asatyapratyayād balāt / nivartate 'nyathā tv eṣa tiṣṭhaty eva yathāsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा संवित् तथा चित्तं यथा चित्तं तथेहितम् । बालं प्रत्य् अपि संसिद्धम् एतत् को नानुभूयते

yathā saṃvit tathā cittaṃ yathā cittaṃ tathehitam / bālaṃ praty api saṃsiddham etat ko nānubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुनस् स्वप्नसङ्कल्पपुरुषप्रतिमाकृतिः । आकाशमात्रकाकारस् स कथं केन रोध्यते

yaḥ punas svapnasaṅkalpapuruṣapratimākṛtiḥ / ākāśamātrakākāras sa kathaṃ kena rodhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तमात्रशरीरं तु सर्वस्यैव हि सर्वतः । विद्यते वेदनात्वे तत् क्वचिद् एतीव हृद्गतात्

cittamātraśarīraṃ tu sarvasyaiva hi sarvataḥ / vidyate vedanātve tat kvacid etīva hṛdgatāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाभिमतम् एवास्य भवत्य् अस्तमयोदयम् । आदिसर्गे स्वभावोत्थं पश्चाद् द्वैतैक्यभावनम्

yathābhimatam evāsya bhavaty astamayodayam / ādisarge svabhāvotthaṃ paścād dvaitaikyabhāvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्ताकाशं चिदाकाशम् आकाशं च तृतीयकम् । विद्ध्य् एतत् त्रयम् एवैकम् अविनाभावतावशात्

cittākāśaṃ cidākāśam ākāśaṃ ca tṛtīyakam / viddhy etat trayam evaikam avinābhāvatāvaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् चित्तशरीरं त्वं विद्धि सर्वगतोदयम् । यथा संवेदनेच्छत्वाद् यथा संवेदनोदयम्

etac cittaśarīraṃ tvaṃ viddhi sarvagatodayam / yathā saṃvedanecchatvād yathā saṃvedanodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसति त्रसरेण्वन्तर् नीयते गगनोदरे । लीयते ऽङ्कुरकोशेषु रसीभवति पल्लवे

vasati trasareṇvantar nīyate gaganodare / līyate 'ṅkurakośeṣu rasībhavati pallave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उल्लसत्य् अम्बुवीचित्वे प्रनृत्यति शिलोदरे । प्रवर्षत्य् अम्बुदो भूत्वा शिलीभूयावतिष्ठते

ullasaty ambuvīcitve pranṛtyati śilodare / pravarṣaty ambudo bhūtvā śilībhūyāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथेच्छम् अम्बरे याति जठरे ऽपि च भूभृताम् । अनन्तम् आकाशवपुर् धत्ते ऽथ परमाणुताम्

yatheccham ambare yāti jaṭhare 'pi ca bhūbhṛtām / anantam ākāśavapur dhatte 'tha paramāṇutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्य् अद्रिवराधारो बद्धपीठो नभश्शिरः । देहस्यान्तर् बहिर् अपि दधद्वरतनूरुहम्

bhavaty adrivarādhāro baddhapīṭho nabhaśśiraḥ / dehasyāntar bahir api dadhadvaratanūruham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्य् आकाशम् आधत्ते कोटीः पद्मजसद्मनाम् । अनन्यास् स्वात्मनाम्भोधिर् आवर्तरचन इव

bhavaty ākāśam ādhatte koṭīḥ padmajasadmanām / ananyās svātmanāmbhodhir āvartaracana iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुद्भिन्नप्रबोधो ऽसौ सर्गादौ चित्तदेहकः । आकाशात्मा महान् भूत्वा वेत्ति प्रकृतितां गतः

anudbhinnaprabodho 'sau sargādau cittadehakaḥ / ākāśātmā mahān bhūtvā vetti prakṛtitāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असत्यम् एव वारित्वं बुद्ध्वोदेतीव तत्तया । वन्ध्यापुत्रो ऽयम् अस्मीति यथा स्वप्नभ्रमे नरः

asatyam eva vāritvaṃ buddhvodetīva tattayā / vandhyāputro 'yam asmīti yathā svapnabhrame naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं चित्तम् एतद् भवति किं वा भवति नो कथम् । कथम् एवंमयाद् रूपान् नान्यद् भवति वा क्षणात्

kiṃ cittam etad bhavati kiṃ vā bhavati no katham / katham evaṃmayād rūpān nānyad bhavati vā kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकम् एव यच् चित्तं तद् एवंरूपशक्तिमत् । पृथक् प्रत्येकम् उदिताः प्रतिचित्तं जगद्भ्रमाः

pratyekam eva yac cittaṃ tad evaṃrūpaśaktimat / pṛthak pratyekam uditāḥ praticittaṃ jagadbhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणकल्पजगत्सङ्गात् समुद्यन्ति गलन्ति च । निमेषात् कस्यचित् कल्पात् कस्यचित् तत् क्रमं शृणु

kṣaṇakalpajagatsaṅgāt samudyanti galanti ca / nimeṣāt kasyacit kalpāt kasyacit tat kramaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरणादेर् महामोहाद् अनन्तरम् इयं स्थितिः । क्षणाच् चिराद् वोदेत्य् आशु तत्रेमं त्वं क्रमं शृणु

maraṇāder mahāmohād anantaram iyaṃ sthitiḥ / kṣaṇāc cirād vodety āśu tatremaṃ tvaṃ kramaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरणादिमयी मूर्छा प्रत्येकेनानुभूयते । यैवैतां विद्धि सुमते महाप्रलययामिनीम्

maraṇādimayī mūrchā pratyekenānubhūyate / yaivaitāṃ viddhi sumate mahāpralayayāminīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदन्ते तनुते सर्गं सर्व एव पृथक् पृथक् । सहजस्वप्नसङ्कल्पसम्भ्रमाचलवृत्तिवत्

tadante tanute sargaṃ sarva eva pṛthak pṛthak / sahajasvapnasaṅkalpasambhramācalavṛttivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाप्रलयरात्र्यन्ते विराडात्मा मनोवपुः । यथेदं तनुते तद्वत् प्रत्येकं मृत्यनन्तरम्

mahāpralayarātryante virāḍātmā manovapuḥ / yathedaṃ tanute tadvat pratyekaṃ mṛtyanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृतेर् अनन्तरं सर्गो यथा स्मृत्यानुभूयते । विराट् तथानुभवति नातो विश्वम् अकारणम्

mṛter anantaraṃ sargo yathā smṛtyānubhūyate / virāṭ tathānubhavati nāto viśvam akāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महति प्रलये राम सर्वे हरिहरादयः । विदेहमुक्ततां यान्ति स्मृतेः क इव सम्भवः

mahati pralaye rāma sarve hariharādayaḥ / videhamuktatāṃ yānti smṛteḥ ka iva sambhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मदादिप्रबुद्धात्मा किलावश्यं विमुच्यते । कथं भवन्तु वामुक्ता विदेहाः पद्मजादयः

asmadādiprabuddhātmā kilāvaśyaṃ vimucyate / kathaṃ bhavantu vāmuktā videhāḥ padmajādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यत्वे ते हि ये जीवास् तेषां मरणजन्मसु । स्मृतिः कारणताम् एति मोक्षाभाववशाद् इह

adyatve te hi ye jīvās teṣāṃ maraṇajanmasu / smṛtiḥ kāraṇatām eti mokṣābhāvavaśād iha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवो हि मृतिमूर्छान्ते यद् अन्तः प्रोन्मिषन्न् इव । अनुन्मिषित एवास्ते तत् प्रधानम् उदाहृतम्

jīvo hi mṛtimūrchānte yad antaḥ pronmiṣann iva / anunmiṣita evāste tat pradhānam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् व्योम प्रकृतिस् सोक्ता तद् अव्यक्तं जडाजडम् । संसृतेर् अस्मृतेश् चैव क्रम एष भवोदये

tad vyoma prakṛtis soktā tad avyaktaṃ jaḍājaḍam / saṃsṛter asmṛteś caiva krama eṣa bhavodaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधोन्मुखत्वे हि महत् तत् प्रबुद्धं यदा भवेत् । तदा तन्मात्रदिक्कालक्रियाभूताद्य् उदेति खात्

bodhonmukhatve hi mahat tat prabuddhaṃ yadā bhavet / tadā tanmātradikkālakriyābhūtādy udeti khāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एवोच्छूनम् आबुद्धं भवतीन्द्रियपञ्चकम्। तद् एव बुध्यते देहं स एषो ऽस्त्य् आतिवाहिकः

tad evocchūnam ābuddhaṃ bhavatīndriyapañcakam/ tad eva budhyate dehaṃ sa eṣo 'sty ātivāhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरकालप्रत्ययतः कल्पनापरिपीवरः । आधिभौतिकताबोधम् आधत्ते ऽथैष एव वः

cirakālapratyayataḥ kalpanāparipīvaraḥ / ādhibhautikatābodham ādhatte 'thaiṣa eva vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दिक्कालकलनास् तदाधारतया स्थिताः । उद्यन्त्य् अनुदिता एव वायौ स्पन्दक्रिया इव

tato dikkālakalanās tadādhāratayā sthitāḥ / udyanty anuditā eva vāyau spandakriyā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिम् इत्थम् अयं यातो मुधैव भुवनभ्रमः । स्वप्नाङ्गनासङ्गसमस् स्वनुभूतो ऽप्य् असन्मयः ॥मु ३,४०।४६ [सिच्!]॥ यदैव म्रियते जन्तुः पश्यत्य् आशु तदैव सः । तत्रैव भुवनाभोगम् इदम् इत्थम् अवस्थितम्

vṛddhim ittham ayaṃ yāto mudhaiva bhuvanabhramaḥ / svapnāṅganāsaṅgasamas svanubhūto 'py asanmayaḥ //MU 3,40.46 [sic!]// yadaiva mriyate jantuḥ paśyaty āśu tadaiva saḥ / tatraiva bhuvanābhogam idam ittham avasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्योम्नैवानुभवत्य् अच्छम् अहं जगद् इति भ्रमम् । व्योमरूपं व्योमरूपी जीवो जात इवात्मवान्

vyomnaivānubhavaty accham ahaṃ jagad iti bhramam / vyomarūpaṃ vyomarūpī jīvo jāta ivātmavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरपत्तनशैलार्कतारानिकरदन्तुरम् । जरामरणवैक्लव्यव्याधिसङ्कटकोटरम्

purapattanaśailārkatārānikaradanturam / jarāmaraṇavaiklavyavyādhisaṅkaṭakoṭaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभावाभावसंरम्भस्थूलसूक्ष्मचलाचलम् । साद्रिद्यूर्वीनदीशाहोरात्रिकल्पक्षयोदयम्

sabhāvābhāvasaṃrambhasthūlasūkṣmacalācalam / sādridyūrvīnadīśāhorātrikalpakṣayodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं जातो ऽमुना पित्रा किलात्रेत्य् आत्तनिश्चयम् । इयं माता धनम् इदं ममेत्य् उदितवासनम्

ahaṃ jāto 'munā pitrā kilātrety āttaniścayam / iyaṃ mātā dhanam idaṃ mamety uditavāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकृतं दुष्कृतं चेति ममेति कृतकल्पनम् । बालो ऽभूवम् अहं त्व् अद्य युवेति विलसन् हृदि

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti mameti kṛtakalpanam / bālo 'bhūvam ahaṃ tv adya yuveti vilasan hṛdi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकम् एवम् उदितस् संसारवनषण्डकः । ताराकुसुमितो नीलमेघचञ्चलपल्लवः

pratyekam evam uditas saṃsāravanaṣaṇḍakaḥ / tārākusumito nīlameghacañcalapallavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरन्नरमृगानीकस् सुरासुरविहङ्गमः । सालोककौसुमरजोमायागहनकुञ्जकः

carannaramṛgānīkas surāsuravihaṅgamaḥ / sālokakausumarajomāyāgahanakuñjakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्धिपुष्करिणीपूर्णो मेर्वाद्यचललोष्टकः । चित्तपुष्करबीजे ऽन्तर् निलीनानुभवाङ्कुरः

abdhipuṣkariṇīpūrṇo mervādyacalaloṣṭakaḥ / cittapuṣkarabīje 'ntar nilīnānubhavāṅkuraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रैष म्रियते जीवस् तत्रैवं पश्यति क्षणात् । प्रत्येकम् उदितेष्व् एवं जगत्षण्डेषु भूरिशः

yatraiṣa mriyate jīvas tatraivaṃ paśyati kṣaṇāt / pratyekam uditeṣv evaṃ jagatṣaṇḍeṣu bhūriśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोटयो ब्रह्मरुद्रेन्द्रमरुद्विष्णुविवस्वताम् । मेर्वब्धिमण्डलद्वीपलोकान्तरदृशं गताः

koṭayo brahmarudrendramarudviṣṇuvivasvatām / mervabdhimaṇḍaladvīpalokāntaradṛśaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याता यास्यन्ति यान्त्य् एता दृष्तयो ऽनष्टरूपिणि । या ब्रह्मण्य् उपबृंहाढ्ये ताः के गणयितुं क्षमाः

yātā yāsyanti yānty etā dṛṣtayo 'naṣṭarūpiṇi / yā brahmaṇy upabṛṃhāḍhye tāḥ ke gaṇayituṃ kṣamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कुड्यमयं विश्वं नास्त्य् एव मननाद् ऋते । मननं च खम् एवातस् तद् इदानीं विचारय

evaṃ kuḍyamayaṃ viśvaṃ nāsty eva mananād ṛte / mananaṃ ca kham evātas tad idānīṃ vicāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एव तच् चिदाकाशं तद् एव परमं स्मृतं । मननं च चिदाकाशं तद् एव परमं पदम्

yad eva tac cidākāśaṃ tad eva paramaṃ smṛtaṃ / mananaṃ ca cidākāśaṃ tad eva paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् एवाम्बु स आवर्तो न त्व् अस्त्य् आवर्त वस्तुसत् । दृष्ट्वैवास्ते दृश्यम् इव दृश्यं न त्व् अस्ति वस्तुसत्

yad evāmbu sa āvarto na tv asty āvarta vastusat / dṛṣṭvaivāste dṛśyam iva dṛśyaṃ na tv asti vastusat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिद्व्योम्नो भूतनभसि कचनं यन् मणेर् इव । तज् जगद् भाति नानात्मरत्नं श्वभ्रम् इवाम्बरे

cidvyomno bhūtanabhasi kacanaṃ yan maṇer iva / taj jagad bhāti nānātmaratnaṃ śvabhram ivāmbare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्बुद्धार्थो जगच्छब्दो विद्यते परमं पदम् । त्वद्बुद्धार्थस् तु नास्त्य् एव त्वमहंशब्दकाव् अपि

madbuddhārtho jagacchabdo vidyate paramaṃ padam / tvadbuddhārthas tu nāsty eva tvamahaṃśabdakāv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माल् लीलासरस्वत्याव् आकाशवपुषौ स्थिते । सर्वगे परमात्माच्छे सर्वत्राप्रतिघे ऽनघे

tasmāl līlāsarasvatyāv ākāśavapuṣau sthite / sarvage paramātmācche sarvatrāpratighe 'naghe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तत्र तदा व्योम्नि यथाकाशं यथेप्सितम् । उदयं कुरुतस् तेन तद्गृहे ते स्थितिं गते

yatra tatra tadā vyomni yathākāśaṃ yathepsitam / udayaṃ kurutas tena tadgṛhe te sthitiṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र सम्भवति चिद्गगनं तदन्तस् तद्वेदनं कलनम् आमननं विसारि । तच् चातिवाहिकम् इहाहुर् अकुड्यम् एव देहं कथं क इव तं वद किं रुणद्धि

sarvatra sambhavati cidgaganaṃ tadantas tadvedanaṃ kalanam āmananaṃ visāri / tac cātivāhikam ihāhur akuḍyam eva dehaṃ kathaṃ ka iva taṃ vada kiṃ ruṇaddhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.