इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे चतुर्थः सर्गः ॥ एवं मनोनिर्णयम् अवश्यकर्तव्यतया श्रुत्वा श्रीरामः पृच्छति भगवन् मुनिशार्दूल किम् इवेह मनो भ्रमे । विद्यते कथम् उत्पन्नं मनो मायामयं कुतः
iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe caturthaḥ sargaḥ || evaṃ manonirṇayam avaśyakartavyatayā śrutvā śrīrāmaḥ pṛcchati bhagavan muniśārdūla kim iveha mano bhrame / vidyate katham utpannaṃ mano māyāmayaṃ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राप्य् आदौ उत्पत्तिम् एव कथयेत्य् अभिप्रायेणाह उत्पत्तिम् आदाव् इति मे समासेन वद प्रभो । प्रवक्ष्यसि ततः शिष्टं वक्तव्यं वदतां वर
tatrāpy ādau utpattim eva kathayety abhiprāyeṇāha utpattim ādāv iti me samāsena vada prabho / pravakṣyasi tataḥ śiṣṭaṃ vaktavyaṃ vadatāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीवसिष्ठ उत्तरं कथयति महाप्रलयसम्पत्ताव् असत्तां समुपागते । अशेषदृश्ये सर्गादौ शान्तम् एवावशिष्यते
śrīvasiṣṭha uttaraṃ kathayati mahāpralayasampattāv asattāṃ samupāgate / aśeṣadṛśye sargādau śāntam evāvaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शान्तावशिष्टम् एव स्फुटं कथयति आस्ते ऽनस्तमितो भास्वान् अजो देवो निरामयः । सर्वदा सर्वकृत् सर्वः परमात्मा महेश्वरः
śāntāvaśiṣṭam eva sphuṭaṃ kathayati āste 'nastamito bhāsvān ajo devo nirāmayaḥ / sarvadā sarvakṛt sarvaḥ paramātmā maheśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् अपि तम् एव विशिनष्टि यतो वाचो निवर्तन्ते यो मुक्तैर् अवगम्यते । यस्य चात्मादिकाः सञ्ज्ञाः कल्पिता न स्वभावजाः
punar api tam eva viśinaṣṭi yato vāco nivartante yo muktair avagamyate / yasya cātmādikāḥ sañjñāḥ kalpitā na svabhāvajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु यदि सः एक एवास्ति तत् कथं साङ्ख्यादिभिः पुरुषादयः कथिता इत्य् । अत्राह यः पुमान् साङ्ख्यदृष्टीनां ब्रह्म वेदान्तवादिनाम् । विज्ञानमात्रं विज्ञानविदाम् एकान्तनिर्मलम्
nanu yadi saḥ eka evāsti tat kathaṃ sāṅkhyādibhiḥ puruṣādayaḥ kathitā ity | atrāha yaḥ pumān sāṅkhyadṛṣṭīnāṃ brahma vedāntavādinām / vijñānamātraṃ vijñānavidām ekāntanirmalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः शून्यवादिनां शून्यं भासको यो ऽर्कतेजसाम् । वक्ता स्मर्ता ऋतं भोक्ता द्रष्टा कर्ता सदैव यः
yaḥ śūnyavādināṃ śūnyaṃ bhāsako yo 'rkatejasām / vaktā smartā ṛtaṃ bhoktā draṣṭā kartā sadaiva yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद् अप्य् असद् यो जगति यो देहस्थो ऽपि दूरगः । चित्प्रकाशो ह्य् अयं यस्माद् आलोक इव भास्वतः
sad apy asad yo jagati yo dehastho 'pi dūragaḥ / citprakāśo hy ayaṃ yasmād āloka iva bhāsvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद् विष्ण्वादयो देवाः सूर्याद् इव मरीचयः । यस्माज् जगन्त्य् अनन्तानि बुद्बुदा जलधेर् इव
yasmād viṣṇvādayo devāḥ sūryād iva marīcayaḥ / yasmāj jaganty anantāni budbudā jaladher iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं यान्ति दृश्यवृन्दानि पयांसीव महार्णवम् । य आत्मानं पदार्थं च प्रकाशयति दीपवत्
yaṃ yānti dṛśyavṛndāni payāṃsīva mahārṇavam / ya ātmānaṃ padārthaṃ ca prakāśayati dīpavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशे यः शरीरे च दृशत्स्व् अप्सु लतासु च । पांसुष्व् अद्रिषु वातेषु पातालेषु च संस्थितः
ākāśe yaḥ śarīre ca dṛśatsv apsu latāsu ca / pāṃsuṣv adriṣu vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः प्लावयति संरब्धं पुर्यष्टकम् इतस् ततः । येन मूकीकृता मूढाः शिलाध्यानम् इवास्थिताः
yaḥ plāvayati saṃrabdhaṃ puryaṣṭakam itas tataḥ / yena mūkīkṛtā mūḍhāḥ śilādhyānam ivāsthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्योम येन कृतं शून्यं शैला येन घनीकृताः । आपो द्रुताः कृता येन दीप्तो यस्य वशाद् रविः
vyoma yena kṛtaṃ śūnyaṃ śailā yena ghanīkṛtāḥ / āpo drutāḥ kṛtā yena dīpto yasya vaśād raviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसरन्ति यतश् चित्राः संसारासारवृष्टयः । अक्षयामृतसम्पूर्णाद् अम्भोदाद् इव वृष्टयः
prasaranti yataś citrāḥ saṃsārāsāravṛṣṭayaḥ / akṣayāmṛtasampūrṇād ambhodād iva vṛṣṭayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावमय्यस् त्रिभुवनोर्मयः । स्फुरन्त्य् अविरतं यस्मिन् घृणाव् इव मरीचयः
āvirbhāvatirobhāvamayyas tribhuvanormayaḥ / sphuranty avirataṃ yasmin ghṛṇāv iva marīcayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाशरूपो ऽविनाशात्मा यो ऽन्तःस्थः सर्ववस्तुषु । गुप्तो यो व्यतिरिक्तो ऽपि सर्वभावेषु संस्थितः
nāśarūpo 'vināśātmā yo 'ntaḥsthaḥ sarvavastuṣu / gupto yo vyatirikto 'pi sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिव्रततिर् व्योम्नि जाता ब्रह्माण्डसत्फला । चित्तमूलेन्द्रियदला येन नृत्यति वायुना
prakṛtivratatir vyomni jātā brahmāṇḍasatphalā / cittamūlendriyadalā yena nṛtyati vāyunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश् चिन्मणिः प्रकचति प्रतिदेहसमुद्गकम् । यस्मिन्न् इन्दौ स्फुरन्त्य् एता जगज्जालमरीचयः
yaś cinmaṇiḥ prakacati pratidehasamudgakam / yasminn indau sphuranty etā jagajjālamarīcayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशान्तचिद्घने यस्मिन् स्फुरन्त्य् अमृतवर्षिणि । धाराजलानि भूतानि दृष्टयस् तडितः स्फुटाः
praśāntacidghane yasmin sphuranty amṛtavarṣiṇi / dhārājalāni bhūtāni dṛṣṭayas taḍitaḥ sphuṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चमत्कुर्वन्ति वस्तूनि यदालोकनया मिथः । असज् जातम् असद् येन येन सत् सत्त्वम् आगतम्
camatkurvanti vastūni yadālokanayā mithaḥ / asaj jātam asad yena yena sat sattvam āgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चलतीदम् अनिच्छस्य कायायो यस्य सन्निधौ । जडं परमरत्नस्य शान्तम् आत्मनि तिष्ठतः
calatīdam anicchasya kāyāyo yasya sannidhau / jaḍaṃ paramaratnasya śāntam ātmani tiṣṭhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियतिर् देशकालौ च चलनं स्पन्दनं क्रियाः । इति येन गतं सत्तां सर्वसत्त्वाभिगामिना
niyatir deśakālau ca calanaṃ spandanaṃ kriyāḥ / iti yena gataṃ sattāṃ sarvasattvābhigāminā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धसंविन्मयत्वाद् यः खं भवेद् व्योमवित्तया । पदार्थवित्तयार्थत्वम् अवतिष्ठत्य् अनिष्ठितः
śuddhasaṃvinmayatvād yaḥ khaṃ bhaved vyomavittayā / padārthavittayārthatvam avatiṣṭhaty aniṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकेनात्ममाहात्म्यवर्णनं समापयति कुर्वन्न् अपीव जगतां महताम् अनन्त- स्पन्दं न किञ्चन करोति कदाचनापि । स्वात्मन्य् अनस्तमयसंविदि निर्विकारे त्यक्तोदयस्थितिमतिः स्थित एक एव
sargāntaślokenātmamāhātmyavarṇanaṃ samāpayati kurvann apīva jagatāṃ mahatām ananta- spandaṃ na kiñcana karoti kadācanāpi / svātmany anastamayasaṃvidi nirvikāre tyaktodayasthitimatiḥ sthita eka eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.