Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.6

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे पञ्चमः सर्गः ॥ ३,५ ॥ ॐ एवं परमात्मनः स्वरूपं माहात्म्यं च प्रतिपाद्य श्रीरामं तत्प्राप्तिं प्रति त्वरमाणं ज्ञात्वा सुगमं तत्प्राप्त्युपायं कथयति अस्य देवातिदेवस्य परस्य परमात्मनः । ज्ञानाद् एव परा सिद्धिर् न त्व् अनुष्ठानखेददा

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe pañcamaḥ sargaḥ || 3,5 || oṃ evaṃ paramātmanaḥ svarūpaṃ māhātmyaṃ ca pratipādya śrīrāmaṃ tatprāptiṃ prati tvaramāṇaṃ jñātvā sugamaṃ tatprāptyupāyaṃ kathayati asya devātidevasya parasya paramātmanaḥ / jñānād eva parā siddhir na tv anuṣṭhānakhedadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अनुष्ठानं विना कथं युक्तता स्याद् इत्य् । अत्राह अत्र ज्ञानम् अनुष्ठानं न त्व् अन्यद् उपयुज्यते । मृगतृष्णाजलभ्रान्तिशान्तिवेदनरूपि तत्

nanv anuṣṭhānaṃ vinā kathaṃ yuktatā syād ity | atrāha atra jñānam anuṣṭhānaṃ na tv anyad upayujyate / mṛgatṛṣṇājalabhrāntiśāntivedanarūpi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् ईदृशो ऽसाव् आत्मा कुत्र तिष्ठतीत्य् । अत्राह न चैष दूरे नाकाशे नालभ्यो विषमो न च । स्वानन्दभासरूपो ऽसौ स्वदेहाद् एव लभ्यते

nanv īdṛśo 'sāv ātmā kutra tiṣṭhatīty | atrāha na caiṣa dūre nākāśe nālabhyo viṣamo na ca / svānandabhāsarūpo 'sau svadehād eva labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तपःप्रभृतिनापि केचिद् आत्मप्राप्तिं कथयन्तीत्य् । अत्राह किञ्चिन् नोपकरोत्य् अत्र तपोदानव्रतादिकम् । स्वभावमात्रविश्रान्तिम् ऋते नात्रास्ति साधनम्

nanu tapaḥprabhṛtināpi kecid ātmaprāptiṃ kathayantīty | atrāha kiñcin nopakaroty atra tapodānavratādikam / svabhāvamātraviśrāntim ṛte nātrāsti sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावविश्रान्तौ असमर्थान् प्रति उपायं कथयति शास्त्रसत्सङ्गसद्योगिपरतैवात्र केवलम् । साधनं बोधनं मोहजालस्य यद् अकृत्रिमम्

svabhāvaviśrāntau asamarthān prati upāyaṃ kathayati śāstrasatsaṅgasadyogiparataivātra kevalam / sādhanaṃ bodhanaṃ mohajālasya yad akṛtrimam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रादिपरताफलभूतस्यात्मविश्रान्तिम् प्रति साधनभूतस्य मुख्यम् उपायत्वं कथयति अयं स देव इत्य् एव सम्परिज्ञानमात्रतः । जन्तोर् न जायते दुःखं जीवन्मुक्तत्वम् एति च

śāstrādiparatāphalabhūtasyātmaviśrāntim prati sādhanabhūtasya mukhyam upāyatvaṃ kathayati ayaṃ sa deva ity eva samparijñānamātrataḥ / jantor na jāyate duḥkhaṃ jīvanmuktatvam eti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधनभावेन प्रसिद्धस्य तपःप्रभृतिकस्यासाधनत्वम् असहमानः आत्मनः सुलभत्वे निकटवर्तित्वे च सन्दिहानश् च श्रीरामः पृच्छति सम्परिज्ञातमात्रेण किलानेनात्मनात्मनि । पुनर् दोषा न बाधन्ते मरणाद्याः कदाचन

sādhanabhāvena prasiddhasya tapaḥprabhṛtikasyāsādhanatvam asahamānaḥ ātmanaḥ sulabhatve nikaṭavartitve ca sandihānaś ca śrīrāmaḥ pṛcchati samparijñātamātreṇa kilānenātmanātmani / punar doṣā na bādhante maraṇādyāḥ kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि ज्ञातज्ञेयत्वेन मौनम् एव कुर्व् इत्य् । अत्राह देवदेवो महान् एष कुतो दूराद् अवाप्यते । तपसा केन तीव्रेण क्लेशेन कियताथ वा

tarhi jñātajñeyatvena maunam eva kurv ity | atrāha devadevo mahān eṣa kuto dūrād avāpyate / tapasā kena tīvreṇa kleśena kiyatātha vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति स्वपौरुषप्रयत्नेन विवेकेन विकासिना । स देवो ज्ञायते राम न तपस्स्नानकर्मभिः

śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati svapauruṣaprayatnena vivekena vikāsinā / sa devo jñāyate rāma na tapassnānakarmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागादियुक्तस्य तपआदेः स्फुटम् एव असाधनत्वम् । तद्रहितस्य तु साधनत्वे ऽपि रागादिराहित्यस्यैव साधनत्वं युक्तम् इत्य् अभिप्रायेणाह रागद्वेषतमःक्रोधमदमात्सर्यवर्जनम् । विना राम तपोदानं क्लेश एव न वास्तवम्

rāgādiyuktasya tapaādeḥ sphuṭam eva asādhanatvam | tadrahitasya tu sādhanatve 'pi rāgādirāhityasyaiva sādhanatvaṃ yuktam ity abhiprāyeṇāha rāgadveṣatamaḥkrodhamadamātsaryavarjanam / vinā rāma tapodānaṃ kleśa eva na vāstavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागाद्युपहते चित्ते वञ्चयित्वा परं धनम् । यद् अर्ज्यते ततो दानाद् यस्यार्थस् तस्य तत् फलम्

rāgādyupahate citte vañcayitvā paraṃ dhanam / yad arjyate tato dānād yasyārthas tasya tat phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागाद्युपहते चित्ते व्रतादि क्रियते च यत् । स दम्भः प्रोच्यते तस्य फलम् अस्ति मनाङ् न वा

rāgādyupahate citte vratādi kriyate ca yat / sa dambhaḥ procyate tasya phalam asti manāṅ na vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति तस्मात् पुरुषयत्नेन मुख्यम् औषधम् आहरेत् । सच्छास्त्रसज्जनासङ्गं संसृतिव्याधिनाशने

phalitaṃ kathayati tasmāt puruṣayatnena mukhyam auṣadham āharet / sacchāstrasajjanāsaṅgaṃ saṃsṛtivyādhināśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैकं पौरुषं यत्नं वर्जयित्वेतरा गतिः । सर्वदुःखक्षयप्राप्तौ न काचिद् उपपद्यते

atraikaṃ pauruṣaṃ yatnaṃ varjayitvetarā gatiḥ / sarvaduḥkhakṣayaprāptau na kācid upapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तत् पौरुषं कीदृग् अस्तीत्य् । अत्राह शृणु तत् पौरुषं कीदृग् आत्मज्ञानस्य लब्धये । येन शाम्यन्त्य् अशेषेण रागद्वेषविषूचिकाः

nanu tat pauruṣaṃ kīdṛg astīty | atrāha śṛṇu tat pauruṣaṃ kīdṛg ātmajñānasya labdhaye / yena śāmyanty aśeṣeṇa rāgadveṣaviṣūcikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिज्ञातं पौरुषस्वरूपकथनम् एव करोति यथासम्भवया वृत्त्या लोकशास्त्राविरुद्धया । सन्तोषसन्तुष्टमना भोगगर्धं परित्यजन्

pratijñātaṃ pauruṣasvarūpakathanam eva karoti yathāsambhavayā vṛttyā lokaśāstrāviruddhayā / santoṣasantuṣṭamanā bhogagardhaṃ parityajan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथासम्भवम् उद्योगाद् अनुद्विग्नतया स्वया । साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरतां प्रथमं श्रयेत्

yathāsambhavam udyogād anudvignatayā svayā / sādhusaṅgamasacchāstraparatāṃ prathamaṃ śrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाप्राप्तार्थसन्तुष्टो यो गर्हितम् उपेक्षते । साधुसङ्गमसच्छास्त्ररतः शीघ्रं स मुच्यते

yathāprāptārthasantuṣṭo yo garhitam upekṣate / sādhusaṅgamasacchāstrarataḥ śīghraṃ sa mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु कथं सः शीघ्रं मुच्यते इत्य् । अत्राह विचारणापरिज्ञातस्वभावस्य महामतेः । अनुकम्प्या भवन्त्य् एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः

nanu kathaṃ saḥ śīghraṃ mucyate ity | atrāha vicāraṇāparijñātasvabhāvasya mahāmateḥ / anukampyā bhavanty ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रथमं तावत् त्वया साधुसङ्गतिर् एवोपायत्वेनोक्ता । स साधुर् एव कः स्याद् यस्य सङ्गतिः क्रियते इत्य् । अत्राह भृशं यं सुजनप्रायं लोकाः साधुं प्रचक्षते । स विशिष्टः स साधुः स्यात् तं प्रयत्नेन संश्रयेत्

nanu prathamaṃ tāvat tvayā sādhusaṅgatir evopāyatvenoktā | sa sādhur eva kaḥ syād yasya saṅgatiḥ kriyate ity | atrāha bhṛśaṃ yaṃ sujanaprāyaṃ lokāḥ sādhuṃ pracakṣate / sa viśiṣṭaḥ sa sādhuḥ syāt taṃ prayatnena saṃśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधुनिर्णयं कृत्वा शास्त्रनिर्णयं करोति अध्यात्मविद्या विद्यानां प्रधानं तत्कथाश्रयम् । शास्त्रं सच्छास्त्रम् इत्य् आहुर् मुच्यते तद्विचारवान्

sādhunirṇayaṃ kṛtvā śāstranirṇayaṃ karoti adhyātmavidyā vidyānāṃ pradhānaṃ tatkathāśrayam / śāstraṃ sacchāstram ity āhur mucyate tadvicāravān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्छास्त्रादेः उत्पन्नस्य विवेकस्य मुख्योपायत्वं सर्गान्तश्लोकेन स्फुटीकृत्य कथयति सच्छास्त्रसत्सङ्गमजैर् विवेकैस् तथा विनश्यन्ति बलान् मलानि । यथा जलानां कतकानुषङ्गाद् यथा जडानाम् अभयोपयोगात्

sacchāstrādeḥ utpannasya vivekasya mukhyopāyatvaṃ sargāntaślokena sphuṭīkṛtya kathayati sacchāstrasatsaṅgamajair vivekais tathā vinaśyanti balān malāni / yathā jalānāṃ katakānuṣaṅgād yathā jaḍānām abhayopayogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.