Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.7

इति श्रीभास्करकण्ठविरचितायां श्रीमोक्षोपायटीकायाम् उत्पत्तिप्रकरणे षष्ठः सर्गः ॥ ३,६ ॥ दूरदेशगमनं उपायजालप्रयोगं च विनात्मावाप्तिम् अमन्यमानः श्रीरामः पुनर् अपि पूर्वोक्तम् एव प्रश्नं करोति य एष देवः कथितो यस्मिञ् ज्ञाते विमुच्यते । वद क्वासौ स्थितो देवः कथम् एनम् अहं लभे

iti śrībhāskarakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmokṣopāyaṭīkāyām utpattiprakaraṇe ṣaṣṭhaḥ sargaḥ || 3,6 || dūradeśagamanaṃ upāyajālaprayogaṃ ca vinātmāvāptim amanyamānaḥ śrīrāmaḥ punar api pūrvoktam eva praśnaṃ karoti ya eṣa devaḥ kathito yasmiñ jñāte vimucyate / vada kvāsau sthito devaḥ katham enam ahaṃ labhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति य एष देवः कथितो नैष दूरे ऽवतिष्ठते । शरीरे संस्थितो नित्यं चिन्मात्रम् इति विश्रुतः

śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati ya eṣa devaḥ kathito naiṣa dūre 'vatiṣṭhate / śarīre saṃsthito nityaṃ cinmātram iti viśrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तर्हि देहपरिमाणः एवासौ स्यात् । तथा च देहवद् अनित्यत्वम् अप्य् अस्य स्याद् इत्य् । अत्राह एष सर्वम् इदं विश्वं न विश्वं त्व् एष सर्वगः । विद्यते ह्य् एष एवैको न तु विश्वाभिधास्ति दृक्

nanu tarhi dehaparimāṇaḥ evāsau syāt | tathā ca dehavad anityatvam apy asya syād ity | atrāha eṣa sarvam idaṃ viśvaṃ na viśvaṃ tv eṣa sarvagaḥ / vidyate hy eṣa evaiko na tu viśvābhidhāsti dṛk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु शशिभृदादयो ऽपि महादेवतास्वरूपाः सन्त्य् । तत् कथम् त्वया विद्यते ह्य् एष एवैक इत्य् उक्तम् इत्य् । अत्राह चिन्मात्रम् एष शशिभृच् चिन्मात्रं गरुडध्वजः । चिन्मात्रम् एव तपनश् चिन्मात्रं कमलोद्भवः

nanu śaśibhṛdādayo 'pi mahādevatāsvarūpāḥ santy | tat katham tvayā vidyate hy eṣa evaika ity uktam ity | atrāha cinmātram eṣa śaśibhṛc cinmātraṃ garuḍadhvajaḥ / cinmātram eva tapanaś cinmātraṃ kamalodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः पृच्छति बाला अपि वदन्त्य् एतद् यदि चेतनमात्रकम् । जगद् इत्य् एव केवात्र नाम स्याद् उपदेशता

śrīrāmaḥ pṛcchati bālā api vadanty etad yadi cetanamātrakam / jagad ity eva kevātra nāma syād upadeśatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति चिन्मात्रं चेतनं विश्वम् इति यज् ज्ञातवान् असि । न किञ्चिद् एतद् विज्ञातं भवता भवतारणम्

śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati cinmātraṃ cetanaṃ viśvam iti yaj jñātavān asi / na kiñcid etad vijñātaṃ bhavatā bhavatāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् एतद् इत्य् । अत्राह चेतनं नाम संसारो जीव एष पशुः स्मृतः । एतस्माद् एव निर्यान्ति जरामरणवीचयः

katham etad ity | atrāha cetanaṃ nāma saṃsāro jīva eṣa paśuḥ smṛtaḥ / etasmād eva niryānti jarāmaraṇavīcayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अप्य् एतद् एव कथयति पशुर् अज्ञो ह्य् अमूर्तो ऽपि दुःखस्यैवैष भाजनम् । चेतनत्वाच् चेततीदम् अत्यनर्थः स्वयं स्थितः

punar apy etad eva kathayati paśur ajño hy amūrto 'pi duḥkhasyaivaiṣa bhājanam / cetanatvāc cetatīdam atyanarthaḥ svayaṃ sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अस्य चेतनस्येदं दुःखं किं कदाचिच् छ्राम्येद् अपीत्य् । अत्राह चेत्यनिर्मुक्तता या स्याद् अचेत्योन्मुखताथ वा । अस्य सा भरितावस्था तां ज्ञात्वा नानुशोचति

nanv asya cetanasyedaṃ duḥkhaṃ kiṃ kadācic chrāmyed apīty | atrāha cetyanirmuktatā yā syād acetyonmukhatātha vā / asya sā bharitāvasthā tāṃ jñātvā nānuśocati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तदा अस्य चेतनस्य कीदृशी अवस्था भविष्यतीत्य् । अत्राह भिद्यते हृदयग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परापरे

nanu tadā asya cetanasya kīdṛśī avasthā bhaviṣyatīty | atrāha bhidyate hṛdayagranthiś chidyante sarvasaṃśayāḥ / kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parāpare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तर्हि अत्यन्तोपादेयभूतं अचेत्योन्मुखत्वम् एवाहं साधयामीत्य् । अत्राह तस्य चेत्योन्मुखत्वं तु चेत्यासम्भवनं विना । रोद्धुं न शक्यं दृश्यं तु चेत्यं शाम्यतु वै कथम्

nanu tarhi atyantopādeyabhūtaṃ acetyonmukhatvam evāhaṃ sādhayāmīty | atrāha tasya cetyonmukhatvaṃ tu cetyāsambhavanaṃ vinā / roddhuṃ na śakyaṃ dṛśyaṃ tu cetyaṃ śāmyatu vai katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्रीरामः पृच्छति साधुसङ्गमसच्छास्त्रैः संसारार्णवतारकः । दृश्यते परमात्मा यः स ब्रह्मन् वद कीदृशः

atra śrīrāmaḥ pṛcchati sādhusaṅgamasacchāstraiḥ saṃsārārṇavatārakaḥ / dṛśyate paramātmā yaḥ sa brahman vada kīdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः श्रीरामप्रश्नम् अनादृत्य पूर्वोक्तम् एवार्थं कथयति यद् एतच् चेतनं जीवो विशीर्णो जन्मजङ्गले । एतम् आत्मानम् इच्छन्ति ये ते ऽज्ञाः पण्डिता अपि

śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmapraśnam anādṛtya pūrvoktam evārthaṃ kathayati yad etac cetanaṃ jīvo viśīrṇo janmajaṅgale / etam ātmānam icchanti ye te 'jñāḥ paṇḍitā api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथम् एतद् इत्य् । अत्राह जीव एवेह संसाराश् चेतनाद् दुःखसन्ततेः । अस्मिञ् ज्ञाते न विज्ञातं किञ्चिद् भवति कुत्रचित्

katham etad ity | atrāha jīva eveha saṃsārāś cetanād duḥkhasantateḥ / asmiñ jñāte na vijñātaṃ kiñcid bhavati kutracit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि कस्य ज्ञानेन किञ्चित् प्राप्तं भवतीत्य् । अत्राह ज्ञायते परमात्मा चेद् राम तद् दुःखसन्ततिः । क्षयम् एति विषावेशशान्ताव् इव विषूचिका

tarhi kasya jñānena kiñcit prāptaṃ bhavatīty | atrāha jñāyate paramātmā ced rāma tad duḥkhasantatiḥ / kṣayam eti viṣāveśaśāntāv iva viṣūcikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः परमात्मस्वरूपश्रवणाकाङ्क्षानिर्भरत्वेन कथनायोग्यत्वाच् छ्रीवसिष्ठेनानादृतम् अपि आत्मस्वरूपप्रश्नं पुनः करोति रूपं कथय मे ब्रह्मन् यथावत् परमात्मनः । यस्मिन् दृष्टे नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति

śrīrāmaḥ paramātmasvarūpaśravaṇākāṅkṣānirbharatvena kathanāyogyatvāc chrīvasiṣṭhenānādṛtam api ātmasvarūpapraśnaṃ punaḥ karoti rūpaṃ kathaya me brahman yathāvat paramātmanaḥ / yasmin dṛṣṭe naro mohāt samagrāt santariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः आकाङ्क्षानिर्भरत्वेन श्रीरामस्याधिकारित्वं निश्चित्योत्तरं कथयति देशाद् देशान्तरं दूरं प्राप्तायाः संविदो वपुः । निमेषेणैव यन् मध्ये तद् रूपं परमात्मनः

śrīvasiṣṭhaḥ ākāṅkṣānirbharatvena śrīrāmasyādhikāritvaṃ niścityottaraṃ kathayati deśād deśāntaraṃ dūraṃ prāptāyāḥ saṃvido vapuḥ / nimeṣeṇaiva yan madhye tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्ताभाव एवास्ति संसारस्य जगत्स्थितेः । यस्मिन् बोधमहाम्भोधौ तद् रूपं परमात्मनः

atyantābhāva evāsti saṃsārasya jagatsthiteḥ / yasmin bodhamahāmbhodhau tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रष्टृदृश्यक्रमो यत्र स्थितो ऽप्य् अस्तम् अलं गतः । यद् अनाकाशम् आकाशस् तद् रूपं परमात्मनः

draṣṭṛdṛśyakramo yatra sthito 'py astam alaṃ gataḥ / yad anākāśam ākāśas tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशून्यम् इव यच् छून्यं यस्मिञ् शून्ये जगत् स्थितम् । सर्गौघे सति यच् छून्यं तद् रूपं परमात्मनः

aśūnyam iva yac chūnyaṃ yasmiñ śūnye jagat sthitam / sargaughe sati yac chūnyaṃ tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् महाचिन्मयम् अपि बृहत्पाषाणवत् स्थितम् । जडं त्व् अजडम् एवान्तस् तद् रूपं परमात्मनः

yan mahācinmayam api bṛhatpāṣāṇavat sthitam / jaḍaṃ tv ajaḍam evāntas tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबाह्याभ्यन्तरं सर्वं येन सम्प्राप्य सङ्गमम् । स्वरूपसत्ताम् आप्नोति तद् रूपं परमात्मनः

sabāhyābhyantaraṃ sarvaṃ yena samprāpya saṅgamam / svarūpasattām āpnoti tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशस्य यथालोको यथा शून्यत्वम् अम्बरे । तथेदं संस्थितं यत्र तद् रूपं परमात्मनः

prakāśasya yathāloko yathā śūnyatvam ambare / tathedaṃ saṃsthitaṃ yatra tad rūpaṃ paramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीरामः पृच्छति सर्वतः परमात्मैष कथं नामाभिबुध्यते । इयतो ऽस्य जगन्नाम्नो दृश्यस्यासम्भवः कुतः

śrīrāmaḥ pṛcchati sarvataḥ paramātmaiṣa kathaṃ nāmābhibudhyate / iyato 'sya jagannāmno dṛśyasyāsambhavaḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति भ्रमस्य जागतस्यास्य जातस्याकाशवर्णवत् । अत्यन्ताभावसम्बोधो यदि रूढिबलं भवेत्

śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati bhramasya jāgatasyāsya jātasyākāśavarṇavat / atyantābhāvasambodho yadi rūḍhibalaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज् ज्ञातं ब्रह्मणो रूपं भवेन् नान्येन कर्मणा । दृश्यात्यन्ताभावतस् तु ऋते नान्या शुभा गतिः

taj jñātaṃ brahmaṇo rūpaṃ bhaven nānyena karmaṇā / dṛśyātyantābhāvatas tu ṛte nānyā śubhā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु सम्यग्ज्ञानद्वारेण सिद्धस्य दृश्यत्वरूपजगदत्यन्ताभावस्यैव कथं परमात्मप्राप्तौ उपायत्वम् अस्तीत्य् । अत्राह अत्यन्ताभावसम्पत्तौ दृश्यस्यास्य यथास्थितेः । शिष्यते परमार्थो ऽसौ बुध्यते ज्ञायते ततः

nanu samyagjñānadvāreṇa siddhasya dṛśyatvarūpajagadatyantābhāvasyaiva kathaṃ paramātmaprāptau upāyatvam astīty | atrāha atyantābhāvasampattau dṛśyasyāsya yathāsthiteḥ / śiṣyate paramārtho 'sau budhyate jñāyate tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ज्ञानोपायिकः दृश्यात्यन्ताभावो मा सिध्यतु प्राणरोधनाद्युपायजालसाधितया विस्मृत्या एव परमात्मज्ञानं भविष्यतीत्य् । अत्राह न चिद् अप्रतिबिम्बास्ति दृश्याभावाद् ऋते क्वचित् । क्व विना प्रतिबिम्बेन किलादर्शो ऽवतिष्ठते

nanu jñānopāyikaḥ dṛśyātyantābhāvo mā sidhyatu prāṇarodhanādyupāyajālasādhitayā vismṛtyā eva paramātmajñānaṃ bhaviṣyatīty | atrāha na cid apratibimbāsti dṛśyābhāvād ṛte kvacit / kva vinā pratibimbena kilādarśo 'vatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तथापि दृश्यात्यन्ताभावेन विनैवात्मतत्त्वं पश्याम इत्य् । अत्राह जगन्नाम्नो ऽस्य दृश्यस्य सत्तासम्भवनं विना । बुध्यते परमं तत्त्वं न कदाचन केनचित्

nanu tathāpi dṛśyātyantābhāvena vinaivātmatattvaṃ paśyāma ity | atrāha jagannāmno 'sya dṛśyasya sattāsambhavanaṃ vinā / budhyate paramaṃ tattvaṃ na kadācana kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यासत्तायां सन्दिहानः श्रीरामः पृच्छति इयतो दृश्यजालस्य ब्रह्माण्डस्य जगत्स्थितेः । मुने कथम् असत्तास्ति क्व मेरुः सर्षपोदरे

dṛśyāsattāyāṃ sandihānaḥ śrīrāmaḥ pṛcchati iyato dṛśyajālasya brahmāṇḍasya jagatsthiteḥ / mune katham asattāsti kva meruḥ sarṣapodare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवसिष्ठः उत्तरं कथयति दिनानि कतिचिद् राम यदि तिष्ठस्य् अखिन्नधीः । साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरमस् तद् अहम् क्षणात्

śrīvasiṣṭhaḥ uttaraṃ kathayati dināni katicid rāma yadi tiṣṭhasy akhinnadhīḥ / sādhusaṅgamasacchāstraparamas tad aham kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमार्जयामि ते दृश्यं बोधो मृगजलं यथा । दृश्याभावे द्रष्टृता च शाम्येद् बोधो ऽवशिष्यते

pramārjayāmi te dṛśyaṃ bodho mṛgajalaṃ yathā / dṛśyābhāve draṣṭṛtā ca śāmyed bodho 'vaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु कथं दृश्यमात्रात्यन्ताभावेनैव द्रष्टृता शान्तिं व्रजतीत्य् । अत्राह द्रष्टृत्वं सति दृश्ये ऽस्मिन् दृश्यत्वं सत्य् अवेक्षके । एकत्वं सति हि द्वित्वे द्वित्वं चैकत्ववेदने

nanu kathaṃ dṛśyamātrātyantābhāvenaiva draṣṭṛtā śāntiṃ vrajatīty | atrāha draṣṭṛtvaṃ sati dṛśye 'smin dṛśyatvaṃ saty avekṣake / ekatvaṃ sati hi dvitve dvitvaṃ caikatvavedane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलितं कथयति एकाभावे द्वयोर् एव सिद्धिर् भवति नात्र हि । द्वित्वैक्यद्रष्टृदृश्यत्वक्षये सद् अवशिष्यते

phalitaṃ kathayati ekābhāve dvayor eva siddhir bhavati nātra hi / dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyatvakṣaye sad avaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहितं दृश्यप्रमार्जनप्रतिज्ञां पुनर् अपि करोति अहन्तादि जगद् दृश्यं सर्वं ते मार्जयाम्य् अहम् । अत्यन्तासत्त्वसंवित्त्या मनोमकुरतो मलम्

vyavahitaṃ dṛśyapramārjanapratijñāṃ punar api karoti ahantādi jagad dṛśyaṃ sarvaṃ te mārjayāmy aham / atyantāsattvasaṃvittyā manomakurato malam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एतावतः दृश्यस्य प्रमार्जनं कथं कर्तुं शक्नोषीत्य् । अत्राह नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । । यत् तु नास्ति स्वभावेन कः क्लेशस् तत्प्रमार्जने

nanv etāvataḥ dṛśyasya pramārjanaṃ kathaṃ kartuṃ śaknoṣīty | atrāha nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | / yat tu nāsti svabhāvena kaḥ kleśas tatpramārjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु तथापि प्रवर्तने किम् आयातम् इत्य् । अत्राह जगद् आदाव् अनुत्पन्नम् यच् चेदं दृश्यते ततम् । तत् स्वात्मन्य् एव विमले ब्रह्म चित्त्वात् स्वबृंहितम्

nanu tathāpi pravartane kim āyātam ity | atrāha jagad ādāv anutpannam yac cedaṃ dṛśyate tatam / tat svātmany eva vimale brahma cittvāt svabṛṃhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पुनर् एतद् एव कथयति जगन् नाम न चोत्पन्नं न चास्ति न च दृश्यते । हेम्नीव कटकादित्वं किम् एतन्मार्जने श्रमः

punaḥ punar etad eva kathayati jagan nāma na cotpannaṃ na cāsti na ca dṛśyate / hemnīva kaṭakāditvaṃ kim etanmārjane śramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतावत आश्वासरहितं शिष्यं ज्ञात्वा तस्य समाश्वासनं करोति तथैतद् विस्तरेणेह वक्ष्यामो बहुयुक्तिभिः । अबाधितं यथा नूनं स्वयम् एवानुभूयते

etāvata āśvāsarahitaṃ śiṣyaṃ jñātvā tasya samāśvāsanaṃ karoti tathaitad vistareṇeha vakṣyāmo bahuyuktibhiḥ / abādhitaṃ yathā nūnaṃ svayam evānubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतम् एव कथयति आदाव् एव हि नोत्पन्नं यत् तस्येहास्तिता कुतः । कुतो मरौ जलसरिद् द्वितीयेन्दौ कुतो ग्रहः

prakṛtam eva kathayati ādāv eva hi notpannaṃ yat tasyehāstitā kutaḥ / kuto marau jalasarid dvitīyendau kuto grahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वन्ध्यासुतो नास्ति यथा नास्ति मरौ जलम् । यथा नास्ति नभोवृक्षस् तथा नास्ति जगद्भ्रमः

yathā vandhyāsuto nāsti yathā nāsti marau jalam / yathā nāsti nabhovṛkṣas tathā nāsti jagadbhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि किम् इदं भासते इत्य् । अत्राह यद् इदं दृश्यते राम तद् ब्रह्मैव निरामयम् । एतत् पुरस्ताद् वक्ष्यामो युक्तितो न गिरैव वः

tarhi kim idaṃ bhāsate ity | atrāha yad idaṃ dṛśyate rāma tad brahmaiva nirāmayam / etat purastād vakṣyāmo yuktito na giraiva vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गान्तश्लोकेन युक्तियुक्तवाक्योपेक्षां त्याज्यत्वेन कथयति यन् नाम युक्तिभिर् इह प्रवदन्ति तज्ज्ञास् तत्रावहेलनम् अयुक्तम् उदारबुद्धेः । । यो युक्तियुक्तम् अवमत्य विमूढबुद्ध्या कष्टावहो भवति तं विदुर् अज्ञम् एव

sargāntaślokena yuktiyuktavākyopekṣāṃ tyājyatvena kathayati yan nāma yuktibhir iha pravadanti tajjñās tatrāvahelanam ayuktam udārabuddheḥ | / yo yuktiyuktam avamatya vimūḍhabuddhyā kaṣṭāvaho bhavati taṃ vidur ajñam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.