Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika 3.89

श्रूयते हि पुरा देव मगधेषु महीपतिः । इन्द्रद्युम्न इति ख्यात इन्द्रद्युम्न इवापरः

śrūyate hi purā deva magadheṣu mahīpatiḥ / indradyumna iti khyāta indradyumna ivāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्येन्दुबिम्बप्रतिमा भार्या कमललोचना । अहल्या नाम तत्रासीच् छशाङ्कस्येव रोहिणी

tasyendubimbapratimā bhāryā kamalalocanā / ahalyā nāma tatrāsīc chaśāṅkasyeva rohiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्न् एव पुरे शिड्गः किलासीद् बलवान् इति । इन्द्रनामापरः कश्चिच् छ्रीमान् विप्रकुमारकः

tasminn eva pure śiḍgaḥ kilāsīd balavān iti / indranāmāparaḥ kaścic chrīmān viprakumārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहल्या पूर्वम् इन्द्रस्य बभूवेष्टेत्य् अहल्यया । श्रुतं राजमहिष्याथ कथाप्रस्तावतः क्वचित्

ahalyā pūrvam indrasya babhūveṣṭety ahalyayā / śrutaṃ rājamahiṣyātha kathāprastāvataḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकर्ण्य तद् अहल्या सा बभूवेन्द्रानुरागिणी । अहल्यां मां न कस्मात् स शक्रो ऽभ्येतीति सोत्सुका

ākarṇya tad ahalyā sā babhūvendrānurāgiṇī / ahalyāṃ māṃ na kasmāt sa śakro 'bhyetīti sotsukā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृणालहारकदलीपल्लवास्तरणेषु सा । अतप्यत भृशं बाला लतालूना वनेष्व् इव

mṛṇālahārakadalīpallavāstaraṇeṣu sā / atapyata bhṛśaṃ bālā latālūnā vaneṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेदम् आप समग्रासु तासु भूपविभूतिषु । मत्सी निदाघतप्तासु परिलोला स्थलेष्व् इव

khedam āpa samagrāsu tāsu bhūpavibhūtiṣu / matsī nidāghataptāsu parilolā sthaleṣv iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयम् इन्द्रो ऽयम् इन्द्रश् चेत्य् एवं जातप्रलापया । लज्जापि हि तया त्यक्ता वैवश्यम् उपयातया

ayam indro 'yam indraś cety evaṃ jātapralāpayā / lajjāpi hi tayā tyaktā vaivaśyam upayātayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आर्ताया घनस्नेहम् अथ तस्या वयस्यया । उक्तम् आलि तवाविघ्नम् इन्द्रम् अप्य् आनयाम्य् अहम्

ity ārtāyā ghanasneham atha tasyā vayasyayā / uktam āli tavāvighnam indram apy ānayāmy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रं तवानयामीति श्रुत्वा विकसितेक्षणा । पपात पादयोस् सख्या नलिन्या नलिनी यथा

indraṃ tavānayāmīti śrutvā vikasitekṣaṇā / papāta pādayos sakhyā nalinyā nalinī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रयाते दिवसे समायाते निशागमे । सा वयस्या तम् इन्द्राख्यं ययौ विप्रकुमारकम्

tataḥ prayāte divase samāyāte niśāgame / sā vayasyā tam indrākhyaṃ yayau viprakumārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधयित्वा यथायुक्तं सा तम् इन्द्रकुमारकम् । अहल्यानिकटं रात्राव् आनयाम् आस सत्वरम्

bodhayitvā yathāyuktaṃ sā tam indrakumārakam / ahalyānikaṭaṃ rātrāv ānayām āsa satvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा ततस् तेन शिड्गेन महेन्द्रेण रतिं ययौ । कस्मिंश्चित् सदने गुप्ते बहुमाल्यविलेपना

sā tatas tena śiḍgena mahendreṇa ratiṃ yayau / kasmiṃścit sadane gupte bahumālyavilepanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हाराङ्गदमनोज्ञेन तेन सा तरुणी तदा । रतेनावर्जिता वल्ली रसेन मधुना यथा

hārāṅgadamanojñena tena sā taruṇī tadā / ratenāvarjitā vallī rasena madhunā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तदनुरक्ता सा पश्यन्ती तन्मयं जगत् । न सानन्तगुणाकीर्णं भर्तारं बह्व् अमन्यत

tatas tadanuraktā sā paśyantī tanmayaṃ jagat / na sānantaguṇākīrṇaṃ bhartāraṃ bahv amanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केनचित् त्व् अथ कालेन तस्या इन्द्रानुरागिता । सा ज्ञाता राजसिंहेन तन्मुखव्योमचन्द्रिका

kenacit tv atha kālena tasyā indrānurāgitā / sā jñātā rājasiṃhena tanmukhavyomacandrikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रं ध्यायति सा यावत् तावत् तस्या विराजते । मुखं पूर्णेन चन्द्रेण प्रबुद्धम् इव कैरवम्

indraṃ dhyāyati sā yāvat tāvat tasyā virājate / mukhaṃ pūrṇena candreṇa prabuddham iva kairavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अन्योऽन्यम् आसक्तभावम् आलोक्य भूपतिः । चकार बहुभिर् दण्डैस् स द्वयोर् अथ शासनम्

evam anyo'nyam āsaktabhāvam ālokya bhūpatiḥ / cakāra bahubhir daṇḍais sa dvayor atha śāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् उभाव् अपि सन्त्यक्तौ हि सन्तौ सलिलाशये । तुष्टौ जहसतुस् तत्र न खेदं समुपागतौ

tāv ubhāv api santyaktau hi santau salilāśaye / tuṣṭau jahasatus tatra na khedaṃ samupāgatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपृच्छत् तौ ततो राजा खिन्नौ स्थः किं न दुर्मती । ताव् ऊचतुर् महीपालं जलाशयसमुद्धृतौ

apṛcchat tau tato rājā khinnau sthaḥ kiṃ na durmatī / tāv ūcatur mahīpālaṃ jalāśayasamuddhṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृत्यावाम् इहान्योऽन्यं मुखकान्तिम् अनिन्दिताम् । मुह्यावो न महीपाल स्वाङ्गैर् अपि विकर्तितैः

saṃsṛtyāvām ihānyo'nyaṃ mukhakāntim aninditām / muhyāvo na mahīpāla svāṅgair api vikartitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वह्नाव् अपि परिक्षिप्ताव् अखिन्नाव् एवम् एव तौ । ऊचतुर् मुदितात्मानाव् अन्योऽन्यं स्मृतिहर्षितौ

vahnāv api parikṣiptāv akhinnāv evam eva tau / ūcatur muditātmānāv anyo'nyaṃ smṛtiharṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रथितौ गजपादेषु नखिन्नाव् एव संस्थितौ । एवम् एवोचतुर् भूपम् अन्योऽन्यं स्मृतिहर्षितौ

grathitau gajapādeṣu nakhinnāv eva saṃsthitau / evam evocatur bhūpam anyo'nyaṃ smṛtiharṣitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषाहताव् अखिन्नौ ताव् एवम् एव किलोचतुः । पङ्कमग्नाव् अखिन्नौ ताव् एवम् एव किलोचतुः

kaṣāhatāv akhinnau tāv evam eva kilocatuḥ / paṅkamagnāv akhinnau tāv evam eva kilocatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्माच् छासनाजालात् कल्पिताच् च पुनः पुनः । उद्धृताव् ऊचतुः पृष्टौ तम् एवार्थं पुनः पुनः

anyasmāc chāsanājālāt kalpitāc ca punaḥ punaḥ / uddhṛtāv ūcatuḥ pṛṣṭau tam evārthaṃ punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाचेन्द्रो महीपाल जगन् मे दयितामयम् । न शासनानि दुःखानि बाधन्ते किञ्चिद् एव मे

uvācendro mahīpāla jagan me dayitāmayam / na śāsanāni duḥkhāni bādhante kiñcid eva me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याश् चैव जगद् राजन् सर्वं मन्मयम् एव हि । तेन नौ शासनादुःखं किञ्चिद् एव न बाधते

asyāś caiva jagad rājan sarvaṃ manmayam eva hi / tena nau śāsanāduḥkhaṃ kiñcid eva na bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो नाम वयं राजन् मनो हि पुरुषस् स्मृतः । प्रपञ्चमात्रम् एवायं देहो दृश्यत एव हि

mano nāma vayaṃ rājan mano hi puruṣas smṛtaḥ / prapañcamātram evāyaṃ deho dṛśyata eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समकालप्रयुक्तेन सहसा दण्डराशिना । धीरं मनो भेधयितुं न मनाग् अपि शक्यते

samakālaprayuktena sahasā daṇḍarāśinā / dhīraṃ mano bhedhayituṃ na manāg api śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

का नाम ता महाराज कीदृश्यः कस्य शक्तयः । याभिर् मनांसि भिद्यन्ते दृढनिश्चयवन्त्य् अपि

kā nāma tā mahārāja kīdṛśyaḥ kasya śaktayaḥ / yābhir manāṃsi bhidyante dṛḍhaniścayavanty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पततूदेतु वा देहो यातु वा विशरारुताम् । भावितार्थाभिपतितं मनस् तिष्ठति पूर्ववत्

patatūdetu vā deho yātu vā viśarārutām / bhāvitārthābhipatitaṃ manas tiṣṭhati pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्टे ऽर्थे चिरम् आविष्टं भङ्क्तुं धीरं स्थितं मनः । भावा भावाश् शरीरस्था मम शक्ता न केचन

iṣṭe 'rthe ciram āviṣṭaṃ bhaṅktuṃ dhīraṃ sthitaṃ manaḥ / bhāvā bhāvāś śarīrasthā mama śaktā na kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावितं तीव्रवेगेन मनसा यन् महीपते । तद् एव पश्यत्य् अचलं न शरीरविचेष्टितम्

bhāvitaṃ tīvravegena manasā yan mahīpate / tad eva paśyaty acalaṃ na śarīraviceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न काश्चन क्रिया राजन् वरशापादिका अपि । तीव्रसंवेगसम्पन्नं शक्ताश् चालयितुं मनः

na kāścana kriyā rājan varaśāpādikā api / tīvrasaṃvegasampannaṃ śaktāś cālayituṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रवेगेन संसक्तं पुरुषा ह्य् अभिवाञ्छिते । मनश् चालयितुं शक्ता न महाद्रिं मृगा इव

tīvravegena saṃsaktaṃ puruṣā hy abhivāñchite / manaś cālayituṃ śaktā na mahādriṃ mṛgā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रामेयम् असितापाङ्गा मनःकोशे प्रतिष्ठिता । देवागारे महोत्सेधे देवी भगवती यथा

rāmeyam asitāpāṅgā manaḥkośe pratiṣṭhitā / devāgāre mahotsedhe devī bhagavatī yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दुःखम् अनुगच्छामि प्रियया जीवरक्षया । गिरिर् ग्रीष्मदशादाहं लग्नयेवाभ्रमालया

na duḥkham anugacchāmi priyayā jīvarakṣayā / girir grīṣmadaśādāhaṃ lagnayevābhramālayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यत्र यथा राजंस् तिष्ठाम्य् अभिपतामि वा । तत्रेष्टासङ्गमाद् अन्यत् किङ्चिन् नानुभवाम्य् अहम्

yatra yatra yathā rājaṃs tiṣṭhāmy abhipatāmi vā / tatreṣṭāsaṅgamād anyat kiṅcin nānubhavāmy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहल्यादयितानाम्ना मनसेन्द्राभिधं मनः । संसक्तम् इदम् आयाति न स्वभावाद् ऋते परम्

ahalyādayitānāmnā manasendrābhidhaṃ manaḥ / saṃsaktam idam āyāti na svabhāvād ṛte param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एककार्यनिविष्टं हि मनो धीरस्य भूपते । न चाल्यते मेरुर् इव वरशापबलैर् अपि

ekakāryaniviṣṭaṃ hi mano dhīrasya bhūpate / na cālyate merur iva varaśāpabalair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहो हि वरशापाभ्याम् अन्यत्वम् उपगच्छति । न तु धीरं मनो राजन् विजिगीषुतयोत्थितम्

deho hi varaśāpābhyām anyatvam upagacchati / na tu dhīraṃ mano rājan vijigīṣutayotthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि चात्र मनसां न च कारणानि राजञ् शरीरशकलान्य् असमुत्थितानि । चेतो हि कारणम् अमीषु शरीरकेषु वारीव सर्ववनषण्डलतारसेषु

etāni cātra manasāṃ na ca kāraṇāni rājañ śarīraśakalāny asamutthitāni / ceto hi kāraṇam amīṣu śarīrakeṣu vārīva sarvavanaṣaṇḍalatāraseṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं शरीरम् इह विद्धि मनो महात्मन् सङ्कल्पिता जगति तेन शरीरसङ्घाः । आद्यं शरीरम् अभितिष्ठति यत्र तत्र तत् तद् भृशं फलति नेतरद् अस्य पुंसः

ādyaṃ śarīram iha viddhi mano mahātman saṅkalpitā jagati tena śarīrasaṅghāḥ / ādyaṃ śarīram abhitiṣṭhati yatra tatra tat tad bhṛśaṃ phalati netarad asya puṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्याङ्कुरं सुभग विद्धि मनो हि पुंसो देहास् ततः प्रविसृतास् तरुपल्लवाभाः । नष्टे ऽङ्कुरे पुनर् उदेति न पल्लवश्रीर् न त्व् अङ्कुरः क्षयम् उपैति दलक्षयेषु

mukhyāṅkuraṃ subhaga viddhi mano hi puṃso dehās tataḥ pravisṛtās tarupallavābhāḥ / naṣṭe 'ṅkure punar udeti na pallavaśrīr na tv aṅkuraḥ kṣayam upaiti dalakṣayeṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहक्षये विविधदेहगणं करोति स्वप्नावनाव् इव वनं नवम् आशु चेतः । चित्ते क्षते न तु करोति हि किञ्चिद् एव देहस् ततस् समनुपालय चित्तरत्नम्

dehakṣaye vividhadehagaṇaṃ karoti svapnāvanāv iva vanaṃ navam āśu cetaḥ / citte kṣate na tu karoti hi kiñcid eva dehas tatas samanupālaya cittaratnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशि दिशि हरिणाक्षीम् एव पश्यामि राजन् प्रिययुवतिमनस्त्वान् नित्यम् आनन्दितो ऽस्मि । तव सुखविकृतीनां यत् फलं दुःखदायि क्षणम् अथ सुचिरं वा तन् न पश्यामि किञ्चित्

diśi diśi hariṇākṣīm eva paśyāmi rājan priyayuvatimanastvān nityam ānandito 'smi / tava sukhavikṛtīnāṃ yat phalaṃ duḥkhadāyi kṣaṇam atha suciraṃ vā tan na paśyāmi kiñcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.